Читать бесплатно онлайн книгу  Ақ азу

автор Джек Лондон

ӘОЖ 821.111

КБЖ 84 (4Вел)

Л 72

Аударған: Ғ. Себепов

Джек Лондон

Л 72 Ақ азу – Алматы: «Самға» баспасы, 2025. – 232 б.

ISBN 978-601-82143-7-0

Бұл шығармада ХІХ ғасыр соңында Аляскада қолға үйpeтiлгeн қасқырдың тағдыры жайлы баяндалады. Күшік кезінде шешесімен (Кичи деген есімі бар жартылай ит, жартылай қасқырмен) бірге үндістердің қолына түседі. Содан бері оны Ақ азу деп атайтын болады.

Ақ азудың бір-біріне ұқсамайтын иелері болады, ол төрт түрлі өмірді басынан өткереді: жануарлар әлемі — үндістер — Сылқым Смиттің қорқынышты әлемі — махаббат пен ақылдың әдемі әлемі. Қасқыр табиғи күшінің, мықтылығының, бейімделгіштігінің арқасында тірі қалады.

Қасқырдың көзімен адамды, ал адам арқылы қасқырды ашатын керемет туындыны сізде оқыңыз!

ӘОЖ 821.111

КБЖ 84 (4Вел)

ISBN 978-601-82143-7-0

© Джек Лондон, 2025

© «Самға» баспасы, 2025

Бірінші бөлім

Бірінші тарау. Олжаның ізіне түсу

Мұзы қатқан өзеннің екі жағында қалың қарағай орман түнеріп тұр. Жаңағы жел ағаш басындағы қырауды түсіріп кеткендіктен ымырт кезінде ағаштар бір-біріне сүйеніп тұрған тәрізді қорқынышты. Айналада түк дыбыс жоқ. Мұз жүректі Солтүстіктің түкпірі болғандықтан – бұл жердің атын да Түкпір деп атаған. Солай бола тұрса да бір жанды зат қимылдап, меңіреу түкпірге қыр көрсетіп келеді. Қатқан өзенді бойлап келе жатқан ит жеккен шана, иттердің дем алысынан шыққан бу қырау болып үстіне жабысып, жүндері сабалақтаған. Иттердің көн қамыттарының пастромкалары арттағы шанаға байлаулы болғандықтан шана сүйреліп келеді. Қайыңның қалың қыртысынан істелген табан темірсіз шана қар үстіне жалпая жатыр. Кесе қарға тірелмеу үшін оның алдыңғы басын жоғары қайқайтып иген. Шананың үстінде енсіздеу келген, ұзын жәшік байлаулы тұр. Оның үстінде әртүрлі басқа заттар да бар: көрпе, балта, шәйнек, таба; бірақ бәрінен гөрі көзге түсіңкірейтіні – шананың көп жерін алып жатқан ұзынша, енсіз жәшік.

Иттердің алдында бір кісі жалпақ лыжамен әрең жүріп барады. Екіншісі шананың артында ілбіп келеді. Шанадағы жәшіктің ішінде үшіншісі жатыр. Солтүстіктің меңіреу даласы оның ісін бітірген, енді оның қозғалып қарсылық көрсетер шамасы жоқ. Солтүстік қимыл – қозғалысқа жаны қас: ол өзен суларын теңізге жібергісі келмей – мұз етіп қатырады, ағаштың бойына қуат беретін сөлін сорып, өзегін мұздатады. Солтүстіктің өте-мөте қаһарын төгетіні адамның қайсарлығы; өйткені адамзат, дүниедегі қимыл атаулы тоқталуы керек, деген заңға қарсы болатын – жан біткеннің өжеті.

Міне, енді сол, еш нәрседен қаймығып, бас имейтін адамзаттың екеуі шананың алды-артында әрең жүріп келеді, өмірлері санаулы қалған. Үстерінде аң терісінен істелген киімдері жылы болғанмен де, дем алған булар қырауланып, кірпік, самай, мұрттарына мұз сүмбілеп тұрып, олардың бет-ауыздары көрінуден де қалған.

Жүріп келе жатқанда сөйлеуде қиын бола бастаған соң, тыныстары тарылып үндемей келеді. Оларға айналаның бәрін мылқау бірдеңе қоршап тұрған сияқты.

Бір сағат өтті, екі сағат өтті. Айналадағы үнсіздікті бұзып, ұлыған дауыс алыстан талып естілген кезде, қысқа күңгірт күннің бозарғаны семіп, кеуімдене бастады. Ұлыған дауыс барынша күшейіп, сол күйінше әлсіремей, біраз созылып тұрды да, бірте-бірте тынды. Бұл дауыстан бой түршігерлік, аштықтың ызалы үні сезіледі.

Шананың алдында келе жатқан кісі, бұрылып артына қарап, арттағы кісінің көзі түскен кезде, бір-бірне басын изеді. Нақ сол кезде қалың орманды жаңғырықтырып, ұлыған ащы дауыс тағы естілді. Дауыстың қай жақтан шыққанын анықтап, тыңдап көрсе, өздері жаңа ғана жүріп өткен қарлы жазықтың бір жерінен, арттан шығады екен.

Сөйткенше, әлгі ұлуға жауап бергендей тағы ұлыған дауыс шығады, бұл да сол кейінгі жақта, сәл сол жаққа таманырақ.

– Біздің артымыздан қуып келе жатыр-ау, Вилл, – деді алдыңғы кісі. Ол мұны айтқанда, даусы қарлығып, зорға сөйлей алды.

– Аңдар да аз ғой, – деп жауап қайтарды жолдасы. Міне, бірнеше күн болды ғой, мен әлі күнге бір қоянның да ізін көрген жоқпын.

Олар енді сөзді қойып, бар зейінді салып, ұлыған дыбысты тыңдауға кірісті, дауыс минут сайын шу ете түседі.

Бұлар ымыр жабыла-жабылмастан-ақ, шананың басын өзен жағасындағы бір шоқ қарағайға барып қойды да от жақты. От басына қойылған тақтай табыт (гроб), олардың столы да, скамейкасы да сол. Оттың арғы жағында иттері топтанып тұр, арсылдау мен ырылдау көбейсе де қараңғы жаққа қарай титтей де ақ аяқ басқылары келмейді.

– Мыналар тым отқа тығылып барады-ау, – деді Вилл.

Генри мұз салулы шәйнегін отқа қойғалы отыра беріп басын изеді. Табыт үстінде отырып тамақтануға кіріскен кезде ол сөз бастап:

– Бұларда бас қамдарын істегісі келіп тұр ғой, – деді. – Өздері жем болғаннан да, өзгені жеу жақсы емес пе, бұларды жетектеп те апара алмассың.

Вилл басын шайқап:

– Оларды қайдам! – деді.

Жолдасы Виллдің бетіне таңырқап қарады да:

– Иттердің ақылды екеніне күмән келтіргеніңді көргенім осы, – деді.

– Генри, мен иттерге тамақ беріп жатқанымда, иттер арсылдағанын байқамап па едің? – деді ол, бобияны жайбарақат жеп отырып.

– Иә, бұрынғы көріп жүргеннен гөрі бұл жол ауыр болды ғой, – деп Генри қостамақшы болды.

– Генри-ау, осы біздің иттеріміз нешеу еді?

– Алтау-тағы.

– Ә, солай ма, – деп Вилл созып қойды.

– Біздің ит алтау екенін мен де білем, қапшықтан ит басына біреуден, алты балық апарып беріп едім, бір итке балық жетпей қалды, Генри-ау!

– Қате санаған шығарсың?

– Біздің итіміз алтау ғой – деп жайымен сөзін айта берді Вилл. – Мен алты балық апарып едім, бір құлаққа жетпей қалды, сонан кейін тағы бір балық алып бердім.

– Итіміздің барлығы алтау еді ғой, – деді Генри.

– Генри, – деді Вилл, – мен бәрі бірдей ит екенін анық білмесем де, әйтеуір олардың жетеу екені анық.

Генри жеп отырған тамағын қоя тұрып, оттың арғы жағындағы иттерге көз жіберіп, түгендей бастады:

– Қазірдің өзінде алтау-ақ қой, – деді.

– Мен оның біреуі далаға қарап жүгіріп кеткенін көрдім, – деп Вилл жеңістік бермей, өз сөзін айта берді.

– Иттің жетеу болғаны анық.

Генри жолдасының бетіне қарап:

– Осы біз екеуміз тезірек елге аман жетсек жарар еді, – деді.

– Ол не деген сөзің?

– Ол былай, осы әкеле жатқан жүгімізден болды ма екен, әйтеуір сенде зәре қалмапты, сенің көзіңе елестеп жүрген не екенін құдай білсін.

– Менде соны ойлап едім, – деп Вилл шыңдап жауап берді.

– Ол ит қашып кеткен кезде қар үстіне қарап едім, із көрінді. Сонан соң иттерді санасам – алтау екен. Қар бетінде ізі жатыр, көргің келсе, көрсетейін, жүр.

Генри ешқандай қарсы сөз айтпай, тамағын жей берді. Бобияны аузына салып, бір шәшке кофемен жұтып жіберді де, қолының сыртымен аузын сүртіп:

– Сүйтіп, сенің ойыңша, ол мына... – дей бергенде, тастай аңыратып созып ұлыған зарлы дауыс оның сөзін бөліп жіберді. Сөзді тоқтатып, тыңдап алды да, ұлу естілген жақты қолымен нұсқап, бастаған сөзін айта берді:

– ... Мынау сол жақтан емес пе?

Вилл басын изеді.

– Қалай қипақтағаныңмен де басқаға жори алмассың. Иттердің арсылдағанын өзің есіттің ғой.

Нақ сол уақытта созып ұлыған дауыс жиілеген үстіне жиілене берді, әлдеқайда, алыста оған үн қосқан дауыстар шығып, ызы-шуы, аспан жерге қабысқандай болды. Айналаның бәрі ұлыған дауыс, иттер жүндері отқа үйтілгеніне қарамастан, есі шығып отқа тығылып барады.

Вилл отқа отын салып жіберді де темекі тартты.

– Мен сенің мүлде үрейленіп отырғаныңды байқап отырмын, – деді Генри.

– Генри... – деді де, Вилл ойланып тұрып, трубкасын сорды да, тағы сөйледі:

– Мен ойлап тұрсам, сені мен екеумізден осы бақыттырақ шығар, сірә, – деп Вилл өздері үстінде отырған жолдасының табытын нұсқады.

– Генри, біз өлген кезде, денемізді ит-құс жемеу үшін біздің үстімізде бір үйінді тас жатса да жақсы болар еді.

– Біз екеуміздің ағайынымыз да, ақшамыз да жоқ болса, – деп Генри қостай сөйледі. – Сенімен екеумізді соншалық алысқа кім апарып көмсін.

– Генри, менің ақылыма сыймай жүрген бір нәрсе мынау, – өз жерінде Лорд немесе сол қатарлы болған кісіге, осының не қажеті болды екен. Ол тамақ табуға, яки дүние табуға жүрген емес, – сол сияқты адамға дүниенің бір шетіндегі, барса келмеске жүрмек боп бас қатырудың не керегі болды екен?

– Ие солай, ол үйінде отырса қымбат өмірінің қызығын қартайғанда көрмес пе еді, – деп Генри қостады.

Вилл аузын ашып сөйлей бергенде, көзі басқа бір нәрсеге түсіп кетті де, сөйлей алмай қалды. Сөйлеудің орнына қолын шошайтып, қараңғыда қаусыра орап келе жатқан бірдемені көрсетті, тек оттай жарқыраған көздер ғана көрінеді.

Генри басын изеп екіншінің, үшіншінің көздерін көрсетіп отыр. Жарқыраған отты көздер бұлардың айналасын қамап алған. Кейбір көздер ауық-ауық қозғалады немесе кішкене ғана жоғалып кетіп, қайтадан жарқ ете қалады.

Иттер өте абыржып кетті, кенет қорқып, оттың дәл өзіне тығылып үйме-жүйме бола бастады, адамның аяғының астына да тығылып жатыр. Бір ит отқа шарпылып, әрі қорыққанынан, әрі от жанына батқанынан қаңсылап жүр. Үйтілген жүннің иісі қоңырсып кетті. Осы апыр-топырдан сескеніп, қамап тұрған көздер жылысқандай болды, тіпті азырақ шегінді де, бірақ ит тынышталған кезде, көздер де ескі орнында тағы көрінді.

– Қап, патронның жоқтығы-ай!

Вилл темекісін тартып болып, манағы тамақ ішерінде астарына сындырып төсеген бұтақтарының үстіне бөстегін төсеп жатқан жолдасына жәрдемдесті. Генри бір нәрсе деп күбірледі де, шабатасын шеше бастады.

– Сенің қанша патроның қалды?

– Үшеу, – деген жауап берді де, – үш жүз болған болса, малғұндарға көрсетер едім ғой!

Ол ыза болып, жарқырап тұрған көздерге қарап жұдырығын түйіп кіжінді де, шабатасын от басына қалап қоюға асықты.

– Сірә, осы суық қашан жылынар екен! – деп Вилл сөзін айта берді.

– Елу градус аяз болғанына міне екі апта болды. Осы сапарға шығуымыздың керегі жоқ-ақ екен, Генри. Ә. Осыдан қорқамын, зәре құтым қалмай отыр. Тезірек жетсек, сонда іс бітіргеніміз болар еді! Осы мезгілде екеуміз Мак-Горрий портындағы печте отырған болсақ, криведжені ойнап отырған болмас па едік... Мен енді онан еш нәрсемді аямас едім!

Генри бірдеме деп күбірледі де, жайласып жата бастады. Оның көзі іліне бергенде, жолдасының даусы оның ұйқысын бұзды.

– Генри-ау, әлгі келіп, балықты алып кеткен нәрсеге иттер неге ұмтылмады екен? Міне, осы жері менің ойыма күдікті жұмбақ болып жатыр.

– Вилл, сен өзің өте ұшқалақтанып кеттің ғой, – деген ұйқылы-ояу кісінің даусы іле шықты. – Бұрын сенің мұндай жеңіл мінезің жоқ еді, бос сөзді қойып ұйықтасаң, ертең түк көрмегендей болып оянарсың. Сенде қызу бар, сондықтан сен тықыршып жатырсың.

Екеуі бір көрпеге кіріп, қойындаса жатып, булыға дем алумен ұйқыға кірісті. От сөнді. Қостың айналасында самсап тұрған отты көздер құрсауы барған сайын қусырылып келеді.

Бір мезгілде екі көздің біреуі өте жақын келді, иттер бір жерге топтанып арсылдай бастады. Арс ете қалған иттің даусымен Вилл оянып кетті. Жолдасын оятпай, ептеп тұрды да, отқа қу бұтақтарды салып жіберіп еді, от жарқ ете қалғанда қоршап тұрған көздер кейін шегінді.

Вилл шоғырланып тұрған иттер жаққа, көзінің былшығын сүртіп еңкейіп қарады. Сонан кейін ақырын келіп көрпесіне кірді.

– Генри, Генри, – деп жолдасын оятты.

Генри ыңырсып, ояна келе:

– Не болды? – деп сұрады.

– Еш нәрсе емес, иттер тағы да жетеу болып қапты, мен қазір ғана санадым, – деді.

Генри мұның сөзін қорылға айналып бара жатқан ыңырсумен тыңдады да, аздан соң қатты ұйқыға кірісті.

Таңертең Генри бұрын оянып жолдасын жұлқылап оята бастады. Сол уақыт сағат алты бола тұрса да, таң семерлеп білінуге әлі үш сағат қалған еді. Генри тамақ істеуге кірісті, Вилл төсек-орындарын буып-түйіп, шанаға тиеп жүріп:

– Генри, біздің иттерді сен нешеу деп едің, – деп сұрады ол.

– Алтау деймін дағы.

– Дұрыс емес! – деді Вилл.

– Е, тағы жетеу болып па?

– Жоқ, бесеу болыпты. Бір ит жоқ.

– Не деп жүрсің, сұмдық екен! – деп Генри ренжіді де, істеп жатқан тамағын қойып, иттерін түгендеуге ентелеп жетіп келді.

– Вилл, сенікі рас, – деді ол. Петли қашып кетіпті ғой.

– Қашқанда да зымзыл болған. Қане, енді оны іздеп табарсың.

– Болар іс болған көрінеді, – деді Генри. Ендігі оны тірілей жалмаған шығар. Мына малғұндар боршалай бастағанда, ол жұлқына қашпақ болған шығар ғой.

– Петлидің өзі бұрында аңқау болатын, – деді Вилл.

– Қандай ақымақ ит болса да, көре тұра өлімге өзі баратын ит болмайды, – деді Генри.

Соны айтты да қалған иттерге қарап, әрқайсысының ақыл-есіне баға беріп жүр.

– Бұлардың ішінде ондай пәлеге өз аяғынан баратын табылмас.

– Бұларды от басқан таяқпен сабаса да ұзамас, – деп Вилл мақұлдады. – Қай кезде де Петлидің оңбағандық мінездері болатын.

Солтүстіктің ауыр сапарында қаза тапқан бірінші иттің өлімін еске алу сөзі осы болды, ал бұл иттің өлімін басқа иттердің өлімімен салыстырсақ, олардың өлімінен абыройсыз болмағаны былай тұрсын, тіпті адамның кейбіреуінің өлімінен де абыройлы болып шықты.

Екінші тарау. Қаншық қасқыр

Жолаушылар ертеңгі тамақтарын ішіп алып, қоқыр-соқыр заттарын шанаға салып алып, лаулап жанған отты тастап, қараңғы жаққа бет түзеп жөнеле берді. Бұлар жүре бастағаннан-ақ, ұлыған дауыстар шу ете түсті. Аңыратып ұлыған зарлы дауыстарымен, аш қасқырлар аязды түнде бірін-бірі шақырып, ұрандасып жатыр.

Сағат тоғыз, таң әбден атты.

Түс болғанда оңтүстік жақ қызыл таңдақ болды, түс мезгіліндегі күн көзімен солтүстік полюс арасына жер шарының белдеулік буынтығы кесе түсіп, күнді көрсетпей, көлегейлеп тұр. Сол қызыл таңдақ күн сәулесі азайып, тезінен-ақ кеуімдене берді. Әлгіден қалған із, көгілдір күндіздің жарығы сағат үшке дейін тұра алды да, сонан соң аз тұрып бұл көгілдір де семе бастады. Қатып жатқан жансыз Арктиканың меңіреу күні жер бетін жауып кетті.

Қараңғы болысымен-ақ ұлыған шуыл жолаушыларды оңынан да, солынан да, алды-артынан да жап-жақын жерден естіліп қамап алды: кейбіреуінің жақыннан естілгені соншалық – иттердің зәресі кетіп тығыла берді.

Иттердің есін шығарған қорқыныштың саябырланған кезінде Вилл мен Генри иттерінің қамыт-тұрмандарын жөндеп жатыр.

– Осы құрғырлар! Қандай аң болса да, әйтеуір аңға кездессе бізді әурелемес еді, – деді Вилл.

– Я, соларға қарай аң кездеспей келеді ғой, – деп Генри қостады.

Енді олар қонған жерге жеткенше сөйлесе алмай келген.

Генри бобия қайнатқан котелегіне еңкейіп, ішіндегі мұздарды жайғастырып жатыр еді, бір нәрсе өзіне қатты соғылып кетті де, Вилл айқайлап, иттер қаңсылап шу болды да қалды. Ол басын көтере бергенде бір нәрсе қарғып түсіп, қараңғылық басқан қарлы дала жаққа жоқ болып кетті. Генри Виллге қарап еді, бір қолында таяғы, бір қолында балықтың құйрық жағы аңырайып тұр.

– Қайтсе де ол жартысын жұлып әкетіпті, – деді Вилл. – Оның есесіне мен де сыбағасын берген болармын, қаңсылағанын есіттің ғой?

– Ол не екен өзі? – деп сұрады Генри.

– Не екенін айыра алмадым. Тек менің байқап қалғаным: аяғы да, аузы да, өңі де кәдімгі ит сияқты.

– Әлде асыранды қасқыр ма екен?

– Қасқыр ма, басқа зат па, әйтеуір асыранды болса керек, өйткені иттерге тамақ берген кезді көздеп, сескенбей қолдағы балықты алып жейді.

Бүгін түнде тамақ ішіп болған соң ұзынша жәшік үстінде трубкаларын сорып отырған кезде, айналаны қамаған жалтыр көздердің қоршау шеңбері қусырыла берді.

– Осы нәлеттер бір топ бұғыны қуып кетсе, біздің мазамызды алмас еді-ау, – деді Вилл.

Генри ұнатпаған түрде бірдеме айтып міңгірледі де, он бес минут шамасы үндемей отырды. Генри отқа үңіле қарап отыр, Вилл айналаның бәрінде де қараңғыда жарқырап, жақындап келе жатқан отты көздерге қарап отыр.

– Қазір Мак-Гарриге заулап барып қалар ма едік... – деп Вилл өз сөзінің артын айта бергенде:

– Ой, қойшы енді, сол «барып қалар ма едік» деп қақсай беруді, – деді Генри шыдай алмай. Сенде қызыну бар, сондықтан не болса соны айта бересің. Соды ішсең тез айығар едің де, екеуміз де тыныш болар едік.

Ертеңгілік Генри ащы дауыспен оянып, басын көтерген кезде, лаулап жанған оттың қасындағы иттердің арасында тұрған Вилл көрінді. Ол ашулы, өңі қашқан, ызаланып қолын сілтеп тұр.

– Хелло! – деп айқалады Генри. Не болды?

– Фрог қашып кетіпті.

– Олай болмаса керек?

– Мен саған қашып кетіпті деп айтып тұрмын ғой.

Генри орнынан атып тұрып, иттер жаққа жүрді. Иттерін түгендеп қарады да, бұлардың тағы бір итін жалмаған, Солтүстіктің қырсықты даласын сөгіп тұрған жолдасын қуаттады.

– Иттердің бәрінен күштісі еді, – деп Вилл сөзін аяқтады.

– Әрі естісі де сол еді ғой, – деп Генри де өкінді.

Бұл екінші күннің ескерткіші осылай тынды.

Ертеңгі тамақ уақыты көңілсіздікпен өтті, қалған төрт итін шаналарына жегіп, жүріп кетті. Өткен күндерден бүгінгі күннің де өзгелігі жоқ. Жолаушылар жалпақ мұзды далада ілбіп келеді. Тым-тырыс үнсіздікті тек ізге түсушілердің ұлығандары бұзып келеді, олардың өздері көрінбегенмен, соңдарынан қалмай келе жатқаны білінеді. Кеш болысымен-ақ, бүгін қуғыншылардың дауыстары өте жақыннан шықты; иттер апыр-топыр, зәре-құт жоқ, дір-дір етеді, постромкаларына оралып, өздері шаршап келе жатқан екеуін онан бетер қажытты.

– Ой, ақылсыз хайуандар-ай, енді құтылар жерлерің жоқ ғой, – деді Вилл көңілі жай тапқандай-ақ. Генри істеп отырған тамағын қоя салып, иттерге жақын келіп қараса, жолдасы иттерді байлап қана қоймай, кәдімгі индеецтерше кескектеп те байлап жатыр. Әр иттің мойнына қайысты тұзақтап, қарғылапты, қарғының нақ мойынға тақалған жеріне ұзындығы төрт футтай таяқтың бір жақ басын байлапты, екінші жақ басын, жерге нық қағылған қазыққа қайыспен таңып тастаған. Иттер мойындағы қайыстарын қия алмайды, қазыққа байлаулы қайысты қиюға таяқ (кескек) жібермейтін болған.

Генри мақұлдап басын изеді.

– Бір құлақты тек осылай етіп қана ұстауға болады, – деді ол. – Әйтпесе, көнді пышақпен қиғандай қияды, шапшаңдығы да сондай. Енді ертеңге дейін бәрі де аман болар.

– Аман болмай не қылмақ! – деді Вилл. – Егер біреуі жоғалса мен ертеңгі кофені ішпей-ақ қоярмын.

– Әй, білмеймін, осылар бізді қорқытарлық еш нәрсенің жоқ екенін білетін көрінеді, – деді Генри, төсегін салып жатып, айнала қамап тұрған жылтырауық көздерді қолымен нұсқап. – Өздеріне бір-екі рет қадалтса, бізді тез-ақ сыйлар еді. Түн сайын жақындағаннан жақындай беретінді шығарды. Оттан кішкене аударып, ана жаққа қарашы. Көрдің бе ананы?

Екеуі де үңіле қарап, оттың сырт жағында ызғып жүрген қарайғандарды анық көрді. Екі көздердің жылтыраған жеріне үңіле қарағанда, барлық денесін анықтап көре алмаса да, әйтеуір, тұлғасы анық көрінеді. Тіпті кейбір қасқырдың жүріп, орын ауыстырғаны да анық көріне бастады.

Иттердің абыржулары Вилл мен Генридің назарын аударып жіберді. Бірқұлақ шыдай алмай, бір есе қараңғы жаққа қарай, бір есе кейін шегініп, ыза болып ырылдап, жұлқынып, кескегін шайнап тұр.

– Вилл, ананы қара! – деді ақырын Генри.

Оттың жарығын орағыта, тықырын білгізбей, ит сияқты бірдеме қиыстап еңбектеп келеді. Ол бір жағынан сақтанып, екінші жағынан есі-дерті иттер болып, екі көзін адамдардан да аудармай келеді. Бірқұлақ кескегі жеткен жерге дейін келе жатқан нәрсеге ұмтылып, шыдай алмай қыңсылап та қояды.

– Мына қанжауғыр, тіпті сескенбейді ғой, – деді Вилл ақырын.

– Қаншық қасқыр ғой, – деп сыбырлады Генри. Петли мен Фрогке не болғанын мен енді түсіндім. Қасқырлар мынаны жіберіп алдайды екен ғой. Бұл нәлет, иттерді еліктіріп, ертіп әкетеді екен де, былай шыққан соң өзгелері бас салып, бөліп жейтін болса керек.

От шарп етіп, бір жанған жаққа ыж-ж етіп ұшып кетті. Сол кезде әлгі қасқыр шошып, ытқып түсті де, қараңғы жаққа барып жоқ болды.

– Генри сен бірдемені білдің бе? – деді Вилл.

– Е, немене?

– Мен таяқпен сыбағасын берген аңның өзі осы.

– Осы екеніне сөз жоқ ғой, – деп Генри қостады.

– Менің айтайын дегенім, бұл өзі оттың жайын білетін көрінеді, маған сонысы сезікті, – деді Вилл.

– Бұл қай қасқырдан болса да, артық білетін болар. Бір кезде итпен бірге тамақ жеген қасқыр – жабайыланып кеткен сияқты, – деді Генри жолдасын қостап.

– Баяғыда Виллен деген шалдың иті қасқырға еріп кеткенін өз көзіммен көрген едім, – деп бір мысал келтірді. – Мен ол итті Лин-Стиктегі бұғының жайылымында қасқырмен бірге жүрген жерінде атып тастағанымда, Виллен шал, үш жыл бойы бір көрмегенін айтып, жас балаша жылап еді. Сонан бері қасқырға еріп, қасқыр боп кете беріпті.

– Ол айтқаның рас, бұл адам қолынан балықты талай рет жеген қу болар.

– Ол мейлі қасқыр, мейлі өзге болсын, мен оны реті келсе жайратар едім! Біз енді бұған иттерімізді құрттыра беруімізге болмас, – деді Вилл.

– Сенің патроның үшеу-ақ қой, – деді Генри.

– Мен көздегенім қате кетпейтін етіп, дәлдеп атам да, – деді Вилл.

Ертеңгілік Генри от тұтатып, қорылдап жатқан жолдасының жанында отырып, тамақ істей бастады.

– Сен бүгін жақсы ұйықтадың ғой, – деді Генри жолдасын оятып отырып.

– Мен сенің ұйқыңды бұзғым келмеді.

Вилл ұйқысын аша алмай отырып, тамақ іше бастады. Кофе ішетін кесесі бос тұрғанын көріп, Генридің қасында тұрған шәйнекке қолын созып жатып:

– Генри, бері қара, – деді азырақ әзілдеген пішінмен, сен еш нәрсені ұмытқан жоқсың ба?

Генри айналаға қаранып қойды да басын шайқады. Вилл бос кесені қолына бере салды.

– Саған кофе беруге болмайды, – деді Генри оның бетіне тесіле қарап.

– Кофені тауысып-ақ қойғаның ба? – деді шошынғандай.

– Жо-жоқ, кофе әлі бар.

– Ендеше менің ішімді ауыртар деп қорқып отырсың ба?

– Жоқ, онан да қорқып отырғаным жоқ.

Виллдің ашуы келгендей түсі суыды да:

– Онда сен кофе берілмейтін себебін түсіндіретін шығарсың, – деді.

– Түсінгің келсе, Спенкер қашып кетіпті, – деп Генри жауап берді.

Вилл кінәсін мойындаған түрмен, отырған күйінше бетін буып, иттерді түгендей бастады:

– Ол қалай босанды екен? – деп таңданды.

Генри иығын бір көтеріп:

– Қайдам. Оның қайысын Бірқұлақ қиып жіберген болуы ықтимал. Әйтеуір өздігінен босана алмайды, – деді.

– Алда қарғыс атқан-ай! – деді Виллжайымен, тұла бойын кернеген ашуын сездіргісі келмей. – Өзінің қайысын қия алмаған соң, Спенкердікін қиып жібергені.

– Е, енді Спенкер тынышталған болды ғой. Осы күнде оның денесі жиырма қасқырдың ішінде мылжа болып, ішектерін бойлап жүгіріп те жүрген болар, – деп Генри бұл итті еске алу сөзін айтып өтті де, – Вилл, енді кофеңді іш деп құя бастады.

Ал Вилл басын шайқады.

– Қой, іше бер, – деп Генри шәйнекті көтеріп еді, Вилл итеріп жіберді:

– Егер ішетін болсам, мені қарғыс атсын! Бір иттен айырылсам ішпеймін дегенім – деген енді.

– Кофе қандай жақсы болған, – деп Генри қызықтырды.

Вилл сөзінен қайтар емес: тамақты құрғақтай жей отырып, айласын асырды деп, Бірқұлақты үсті-үстіне сөгеді.

– Бүгін түнде бұларды алды-алдына жеке байламасам болмас, – деді Вилл жолға түсе бергенде.

Жүз ярд шамасы жерге шыға бергенде, лыжамен алда келе жатқан Генри жерден бірдеме тауып, қолына алды. Қараңғыда не екені анық көрінбесе де сипалап білді. Әлгі тапқан затын Генри артқа қарай лақтырып жіберіп еді, шанаға тиіп, тарс етті де нақ Виллдің лыжасының қасына түсті.

– Бәлкім, ол саған әлі де керек болар, – деді Генри.

Вилл баж ете қалды. Спенкердің тек кеше мойнына байлаған кескек қана қалғанын көріп:

– Түгін қалдырмастан жепті ғой, – деді. Кескекті байлаған қайысты да жеп қойыпты-ау. А, Генри, бұлар өте ашыққан екен... Біздің сапарымыздың немен бітерін құдай білсін.

Генри мысқылдай күліп:

– Мен қасқыр қамағанды көрмесем де, онан қиынды да көріп едім, онан да аман кеткем. Мен сияқты көксіліңді бір топ шуылдақ күшіктер алып тастай қою оңай болмас, Вилл досым! – деп жігерлене сөйледі.

– Ай, білмеймін-ау, білмеймін, – деп жауап қайтарды, бір жаман дауыспен.

– Қазір білмесең, Мак-Горридің қасына барғанда бір-ақ білесің, – деді Генри.

– Соған менің сенімім шамалы, – деп Вилл өз ойын қуаттады.

– Сенің көңілің жабыққандықтан, онан басқа үрейленетін еш нәрсе жоқ, – деп Генри сергітіп жібермек болды. – Саған хина ішу керек. Біз Мак-Горриге жеткен күні, саған мен бір құтысын ішкізермін-ау!

Вилл мұндай астамшылықтың дұрыс емес екендігі жөнінде бірдемені күңкілдеді, сонан соң сөзді қойды. Күндегісі сияқты бүгінгі күн де өтіп барады. Сағат тоғызда жарық болды. Сағат он екі кезінде, бұл айларда көрінбейтін күн көзі, тек оңтүстік жақты қызғылт тартқызды, енді үш сағаттан кейін қараңғы түннің құшағына кіретін, бозарыңқы ғана сімерленген күндіз болып тұр.

Нақ осы, көкжиекте күн шұғыласы әлсіз жарық түсіріп, өлімсіреп тұрған кезде Вилл шанадан мылтықты суырып алып жатып:

– Генри, сен тоқтамай жүре бер. Мен аналар жақты шолып келейін, – деді.

– Әй, шанадан ұзамау дұрыс емес пе, – деп Генри ұнатпады. – Сенің не бәрі үш патроның бар, әлі қандай күн боларын қайдан білесің?

– Қәні, өзің-ақ айтшы: сары уайым қайсымызда екен, – деп Вилл сықақтай сөйледі.

Генри сөзді қойып жалғыз өзі ілгері жүре берді. Вилл кеткен жақтағы ну түнекке әлме-әл қарап келеді.

Бір сағат өткен кезде Вилл шанаға жетті.

– Қасқырлар жалғыз-жалғыз, әлдеқайда ыдырап кетіпті, бірақ тамақ іздеп тіміскіп жүрсе де, әйтеуір біздің соңымыздан қалатын емес. Біздің құтыла алмайтынымызға олардың әбден көзі жеткен сияқты, тек сәл шыдай тұру керек екенін білген көрінеді. Сонымен қатар, әйтеуір жеуге жарайтын затты тастамай келе жатыр.

– Е-е, олардың ойынша біз құтыла алмақ емеспіз, – деп Генри кекете сөйледі.

Бірақ Вилл бұл сөзге құлақ қоймай:

– Мен біреулерін көрдім де, өте арық! Егер біздің үш ит болмаса, олар түк көрмеген болар. Өздерінің көптігі сонша жегендері бір жапырақтан да тимеген сияқты. Масқара жүдеу, қабырғалары адырайып тұр, іштері мүлде қабысып қалған. Қысқасы, бұлардың да халдері мүшкіл көрінеді. Өздері құтырып жүрген болмаса жарар еді, онан да қауіпсіз болмау керек!

Бірнеше минуттан кейін, нақ осы кезде шананың артында келе жатқан Генри ақырын ысқырды.

Вилл жалт қарады да иттерді тоқтатты. Бұлардың жаңа ғана жүріп өткен алаңқыдағы ізімен, үстінде жүні бар, бір аң жүгіріп келеді. Ізді иіскелеп жүріп, ентелей жортады. Адамдар тоқтағанын көріп, ол да тұра қалды. Кісілер жаққа қарай тұмсығын көтеріп, танауын шүйіріп, адам иісін алып тұр.

– Қаншық қасқыр, – деді Вилл.

Иттер қар үстіне жата қалды. Вилл шананың жолында тұрған жолдасының қасына келді. Екеуі де анықтап бірнеше күннен бері соңдарынан қалмай, жегіп келе жатқан иттерінің тең жартысының түбіне жеткен, түсініксіз хайуанға қарап тұр.

Ол азырақ кідірді де, жан-жағына қарап алып, бірнеше адымдай ілгері басты. Қашан шанаға жүз ярдтай қалғанша солай жүре берді. Сонан кейін бір шақ қарағайдың ішіне кіріп, басын көтеріп, танауын тартып, өзіне қарап тұрған адамдарды аңдыды. Мұның көз қарасы иттікі сияқты жабырқаңқы болса да, иттің мейірімінің түк белгісі білінбейді. Бұл тек қасқырдың жүдегенінде болатын, қатты аштық пен мейірімсіз аяздың салдарынан болған жабырқаулық.

Бұл хайуанның тұлғасы қасқырдан ірі, өзі жүдеу болса да бұл өзі тектес хайуанның тұлғалысы екені көрініп тұр.

– Бойы екі жарым фут бар ғой, – деді Генри, – тұрқы да бесеу келер.

– Реңі қасқырға ұқсаңқырамайд