Читать бесплатно онлайн книгу Қыз мұраты – бақыт
Көкеме арналады.
Бұл кітапты ешқашан оқымасаң да,
«Жәмкеңнің» сағынышы деп қабылда.
КӨКЕ
— Көке, сен маған керексің! Көке, тезірек жазылып кетші, өтінемін!..
Бұл аурухана төсегінде жарты денесі қозғалыссыз жатқан әкесінен әр келген сайын Ақбота-ның жалына сұрайтын тілегі. Қасында ұзақ отырып, әкесінің оң қолына жан бітіргісі келгендей екі алақанына салып, қатты қысады, көз жасынан дымқылданған қолын бетіне апарады. Бір айға жуық уақыт ішінде есін білгеннен бастап, осы күнге дейін әкесімен өткізген әр күнді, әр қуанышты сәтті ойлап, білмей, түсінбей ренжіткен кездері үшін өз-өзін сан рет жазғырып та үлгерді.
Бүгін де жадында сақталып қалған жарқын бір көрініс есіне түсті. Төрт-бес жасар кезі. Кешкі мезгіл. Жұмыстан жаңа келген әкесінің алдынан жүгіре шығып, екі қанатын ұшуға дайындаған балапанша жоғары сермеп, «көтер, көтер» деп нәзік даусымен сұраған тілегін жерге тастамай, шаршағанына қарамай, әкесі көтеріп тұр. Кішкентай қыздың бақытында шек жоқ! Ал қазір сол қолдарының бірі қимылға да келмейтінін көріп, хал-жағдайының күн өте төмендеп бара жатқанын сезіп, көз жасқа қайта ерік берді.
Әкесіне ұлдан гөрі қыз бала жақын болатыны рас екен. Көкесінің астан кейін майшам жарығымен отырып айтатын әңгімелерін екі ағасы емес, Ақбота сіңлісі екеуі тыңдағанды көбірек
ұнататын. Әкесінен тоғыз жасында айырылып, колхоз жұмысына ерте араласқаны, он шақты шақырымдағы көрші ауылдағы мектепке коньки теуіп баратыны секілді әңгімелерін күн сайын болса да тыңдауға дайын еді. Әдет бойынша, қыстың қарлы кештерінің бірінде дастарқан басында жайғасқан балаларына көкесі:
— Әкем өте сабырлы, төзімді кісі болатын. Колхоздастыру заманында Кеңес үкіметі бар мүлкін тартып алды. Балалық шағым қиын кезде өтті. Кейде бір үзім нан жеп ұйықтайтынбыз. Қыстың ұзақ, суық түндерінің бірінде әкем екеу-міз аяз қатқан терезеге үңіліп тұрғанда шығарған шумақ өлеңі бар еді. Әлі есімде:
Қар жауады, жауады,
Байдың несі құрайды.
Бір тоқтыны сояды,
Қан-жынына тояды.
Шынымен де кедейдің күйзелісін, жоқшылығын қарны тоқ бай түсінбейді ғой. Осылай төрт жолмен-ақ әкем бай мен кедейдің аражігін оп-оңай ашып берді, — деп ойға шомып кетіп, сөзін қайта жалғастырды, — ақындыққа деген ұмтылысым да сол кезде-ақ оянған болар…
Әкесі апалы-сіңлі екеуіне ең ақылды, білімді адам болып көрінетін. Расында да, сондай кісі еді. Жұрт әкесін ел ағасы, сөзге шешен, білімі терең, адамгершілігі мен парасаты жоғары тұлға деп бағалайтын. Әдемі өрілген өрнекті, ойлы сөздерін жуан, байсалды қоңыр даусы әсерлей түсетін, барлығы ұйып тыңдайтын.
Жасы егде тартса да Ақботаның көкесі тіп-тік жүріп, шапшаң қимылдайтын. Аяқасты сол бір аяусыз дерт алып жығады деген ой ешкімнің басына келмеген. Көктемнің жаймашуақ күні қуанышты, жағымды істерге толы болуы керек еді…
— Алла қаласа, қызым, елге танымал мықты жүрек дәрігері боласың. Мәскеудегі конферен-цияңа аман-есен барып кел, сапарың сәтті болсын, әумин! — деп, жолға шыққалы отырған кіші қызына таңғы ас үстінде мақтанышын жасыра алмай, батасын берді. Әншейінде ойлы түрмен кітап оқып отырып, қолымен бурыл тартқан маңдай шашын тарап, шай ішетін әкесі, бүгін қызына күлімсірей қарады. Ал көздерінен кәріліктің күнделікті бозғылт түсі емес, бақыттың шуақты оты жарқырап тұрды. Еркежан да әкесінен естіген жылы сөз, ақ батаны ең үлкен мадақ деп танитын. Сол бір сәтте өзін шын бақытты сезініп, кәсіби тұрғыда қалыптасқан тәжірибелі дәрігер, маман бола алатынына ішінде берік сенім оянды.
Асықпай шай-тамағын тауысып, әкесі дәрігер қызын шығарып салуға «қара темір тұлпарын» гараждан есік алдына әкеп дайындап қойды. Иә, жасы сексенге келіп қалғанымен, қария көлікті өзі жүргізетін. Негізі, жүргізуші куәлігінің өзін алпыс жасына қараған шағында алған. Қызметіне қарай қаламнан ауыр зат ұстамаған ақсаусақ кісі,
көлікті басқарғаны болмаса, оның «көңіл күйін, жүрек соғысының ырғағын» түсіну сияқты қабілеттері май деңгейін тексеруден аспайтын.
— Ақбота, тезірек жет! Жедел жәрдем әкеңді ауруханаға әкетті, Еркежан қасында. Мен көлікте қалдым, — деген анасының сөзінен, түскі ас ішіп отырған Ақботаға аспан айналып жерге түскендей болған. Анасының дірілдеп шыққан даусынан қорқып, бір мезетте басына келген не-бір жаман ойдан селк етті. Ой деген ұшқыр ғой: «Қандай аурухана?!. Еркежанды шығарып салуға бара жатқан еді ғой… Аллаһым, барлығы жақсы болсыншы!.. Пәленің бетін аулақ қыла гөр!» деп орнынан асығыс тұрған. Дәл осы секундтан бастап, бір айға созылған кері санақ басталатынын ол кезде Ақбота білген жоқ.
Асханадан шыққаны, жолда көлікте қалған анасын алып, ауруханаға қалай жеткенін білмейді. Бар есте қалғаны, жан сақтау бөлімінің есігінің алдында әкесін көруді сұрап, Жаратушы Иеден көкесінің амандығын тілеп созылған сағаттардың ұзақтығы мен еден жуушы егде тартқан апаның аяған кейіп танытып, абайламай айтқан сөзі:
— Болды, жылай бермеңдер! Жамандық шақырасыңдар!
Қалай?.. Расында, қалай бөтен, сенің қандай күйде тұрғаныңды түсінбейтін, түсінгісі де келмейтін адам қайғыңа араласуға құқылымын деп ойлай алады? Әкесін уайымдап, езіліп тұрған қызының жүрегінен төгілген ыстық көз жасы, қалайша жамандық шақыруы мүмкін?! Ал өз басы ше? Жақыны, жоқ олай да емес, жақынынан да артық туған әкесі өлім аузында жатқанда, жыламай тұрғаны мықтылық па екен?! Бірақ дөрекі сөзге Ақбота да, Еркежан да жауап бергісі келген жоқ. Іштей екеуі де «небір қайғыдан аласұрған бейшараларды көріп, қатігез болып кеткен шығар, байғұс!» деп шешкендей болды.
Тек түнге қарай ақ халатты иығына іле сала, Ақбота жүрек қағысын тыңдайтын құралдардың дыбысы ғана естілген жан сақтау бөліміндегі кереуетте жатқан әкесінің қасына келіп, зиянын тигізуге қорқып, сезер-сезбестей ғана құшақтады. Кереует жанында тұрған мейірбике әкесіне қарап:
— Ата, бұл немереңіз бе? Өзіңізге ұқсайды екен, — деді Ақботаны меңзеп.
— Қызым... қызым, — сөйлеуге тырысқан әкесінің тілі күрмеліп шыққан сөздерін түсіну қиын еді. Бұл Ақботаның әкесінен естіген соңғы сөздері болды. Инсульт мидың сөйлеу, қозғалыс қабілеттеріне жауап беретін бөліктеріне зақым келтіріпті.
— Көке, қорықпа, бәрі жақсы. әлі-ақ жазылып кетесің. зәремізді ұшырдың ғой. ерке-лейін дедің бе, — деп, Ақбота әкесіне жағдайдың қиындығын білдіргісі келмей, қалжыңдауға тырысты. Бірақ әкесінің жүзінен ішкі үрейдің өршіп келе жатқанын байқады. Сол сәтте Ақбо-та әкесін бүкіл әлемнен қорғап, сақтап қалғысы келді. Өмір бойы әкесі қамқор болғандай, бүгін Ақбота әкесінің дәл сондай қалқанына айналғысы келген.
Әке — асқар тау. Әке — тірек. Ақбота туғанынан көкесінің махаббатын сезетін. Анасы секілді «ботам, балапаным» деп еркелетпесе де, әкесінің мейірімі әрбір ісінен байқалатын. Бір жарым жасында қатты ауырып, алты сағат бойы дәрігерлер кішкентай қыздың өмірі үшін күресіп жатқан кезде, әкесі палатаның алдында күзетіп тұрғанын анасы жиі айтатын:
— Түскі үзіліске үйге келдім, әкең де келді. Үйде апаң бар. Сен қуыршақтарыңмен ойнап отырғансың. Кенет, жерге бір қырыңмен сылқ түстің. Сөйтсек, қызуың қырыққа жетіп, денең жанып тұр екен. Жүрек қағысың байқалмайды. Ал енді не істейміз? Жедел жәрдем шақырдық. Сені ауруханаға әкетті, әкең қасыңда, мен жұмысқа кеттім. Жұмыстан кейін мен де жеттім. Әкең сен жатқан палатаның алдында тұр, үндемейді. Мен, болды, сені кетті деп ойладым. Сөйтсем, жоқ, тірі екенсің. Алты сағат керек дәрі келгенше, жүрек массажын жасаған дәрігер шығып, жағдайың жақсарғанын айтты. Әкең сол кезде ғана дәліздегі орындыққа отырып, «қызым әбден қиналды ғой» дегенде, маңдайынан мұздай тер шыққанын байқадым. Апаңа тартқаныңнан да шығар, сені ерекше жақсы көреді…
«Сәуір болмай, тәуір болмас» демекші, сол бір көктемнің алдамшы айы Ақботаның көкесінің жағдайына ұқсас болды. Күн жылтырап күлімсіреп шыға қалса, дәрігерлер де көкесінің денсаулығы жайлы жақсы болжамдар айтып жатты. Ал, керісінше, шымылдық артына тығылған жаңа түскен келіншектей күннің көзі бұлттардан көрінбей қалып, оған қарсылығын білдірген суық жел алай-дүлей болып ашуына мінгенде, әкесінің денсаулығы нашарлайтын. Мүмкін, керісінше, табиғат қарияға деген өзінің алаңдауын, күйзелісін осылай білдірді ме? Ол жағы, әрине, белгісіз, бірақ кіндік қаны тамған жер, өсіп-өнген, ұзақ жыл еңбегі сіңген өлке туған перзентіне аналық сезімін осылай жеткізіп жатқандай еді. Алайда амал нешік! Адам өмірге келетін һәм кететін күндері тағдырлар кітабында, о баста-ақ, жазылып қойған. Ақботаның әкесіне 1 мамыр, желді күні бір ай дертпен күрестен кейін бақилық болу жазылған екен… жамбасы жерге тиген сәтте, жер тербелді…
***
Содан бері Ақбота сағынышын қағаз бетіне түсіреді:
«Көке, жаның жәннатта болсын! Шексіз жақсы көремін! Соңғы рет ауырмай тұрып кездескенде, «ризасың ба?» деп едің. Сол күні ол сөзді аузыңа Аллаһ салғанын түсінбей, ойымда еш нәрсе жоқ, жай ғана «иә» дей салып едім. Бүгін шын көңілден сені қатты сағынған, сағынып зар жылаған жүрекпен «Иә, иә, иә! Көке, ризамын саған! Алла разылығы үшін, ризамын!» деп даусым жеткенше айқайлап айтқым келеді.
Бәрі есімде, көке! Берген тәрбиең, әр сөзің, қамқорлығың, қоңыр үнің, қартайсаң да баладай аңқаулығың, бір нәрсеге таңғалғандағы бас шайқауың – бәрі-бәрі! Мен үшін оның барлығы қымбат.
Түсімде көрсем сағынышымды, мауқымды бір басып қалушы едім, көптен бері түсіме кірмей кеттің».
***
Құрметті оқырман, «Ақбота» деп әкем кішкен-тайымда атайтын. Бұл әңгіме мен үшін ең асыл, ең қымбат адам — әкеме арналады. Бүгін 1 мамыр, осымен жеті жыл, мен үшін мереке болудан қалды. Аза тұтатын, Құран бағыштайтын күн. Уақыт өте жан жарасы жазылады дейді, мейлі, оны да көрерміз. Әзірге өзгеріссіз!..
1 мамыр 2024 жыл, Астана
КӨКТЕМНІҢ
СОҢҒЫ КҮНІ
***
Көктемнің мамыражай күні жақындап қалған жазды аңғартқандай шуағын аямай төгіп, онсыз да басы салбырап жылап келе жатқан кішкентай Аяжанның төбесін күйдіріп тұр. Санасында мұғалімінің ащы, қатігез тілінен шыққан «жетім… жетім…» деген аяусыз сөздері жаңғыра берді. Үйге жеткенше көзі қарауытып, талуға сәл-ақ қалып, тынысы тарылып кетті. Төртінші сыныпты дәл осылай аяқтап, жоспарланған саябақ орнына көшеде сорасы ағып үйге қайтарын азанда оянғанда ойлаған да жоқ. Егер білсе, сол бір бейшара бала көңілінен артық болған оқулықты түннен жастанып, мектепке жеткен бетте ұстазының қолына бірінші болып табыстар еді…
Енді амал нешік… Үйде адам жоқ, кілт анасында ғана екенін біле тұра жүріп келеді. Екеуі мектепке дейін бірге жетіп, саябақтан соң түсте үйде кездеспек болған. Күтпеген оқиға ертерек қайтуға мәжбүр етіп, мүмкін, анасының дәл қазір іштен «кім бұл?» деген жылы үні естіліп қалар деген соқыр үміт қоңырауды басқызып тұр.
Үнсіздік… Ешкім есікті ашқан жоқ… Кім ашады?! Біреу ашуы мүмкін де емес. Бұл анасы екеуіне ғана тиесілі ұя. Әкесі екі жыл бұрын көлік апатында қайтыс болғалы, олар жалғанда жалғыз қалды. Ата-әжесі өмірден ерте қайтты, ал басқа туыстары жоқ.
Қоңырауға әрең жететін қолы талған соң, дәліздің тас сатысына отырып, қабырғаға сүйенді. Күн астында бас киімсіз жүргеннен басы айналып, көзі бұлдырауға жақын, әлсіреп барады. Көршінің есігінен кеше түнде де ұйқы бермей жылаған баланың аңыраған даусы құлағын жарып барады. Оң жақтағы жас жігіттің жалдамалы пәтерінен ырғақты музыка әуені даңғырлап тұр. Ал жетінші пәтердегі ерлі-зайыптылар әдеттегі-дей тағы ұрысысып жатыр. Бүгінгі жанжалға кү-йеуінің әскерлес достарымен кешегі кездесуінен жаңа ғана келгені себеп. Мұның бәріне Аяжан мән берер емес, ойы әлі мектепте. Айналадағы дабыр-дұбыр дауыс та үзіле естіле бастады.
Қабаттағы у-шудан оқшау тұрған түкпірдегі шаң-тозаңнан сұр тартқан қара темір есікті пәтер тым-тырыс. Не қимыл, не дауыс естілмейді, тірі жан жоқ секілді… осыдан бірер уақыт бұрын бір шал тұрады деуші еді, көрінбей кетті…
Көзін жұмып отырып қыз, бүгінгі жағдайды басынан қайта кешіріп жатқандай күй кешті.
Демалыстың алғашқы күні мұғалім сыныппен саябақта серуендеуді, әткеншектерге мінуді шеш-кен-ді, сол үшін Аяжан тек мереке күндері киетін қызғылт жүрекшелері бар белдемшесін киіп, шағын сөмкесіне тәттілер мен қыдыруға қажеттерін салып тұрып, кеше апайының ескертіп, тақтаға үлкен әріптермен бадырайтып жазған «ӨТКІЗБЕГЕН ОҚУЛЫҚТАРДЫ ӘКЕЛЕМІЗ!!!» деген жазуы есінен тарс шығып кетті. Бала тұрмақ
үлкендер маңызды дүниелерін ұмытады, одан бүліне қоятын еш нәрсе жоқ, бірақ қатаң тәртіп пен тәрбиені сақтап қалған мұғалімі мұнымен, сірә, келіспес. Оқушысынан кітап жайлы сынып табалдырығын аттай бере сұрады.
– Жұмабаева, математикаң қайда? Сен ғана қалдың өткізбеген, жылдамдат, мен әлі бұларды, — қағаздан басын көтермей, сол алақанымен үстелінде тұрған екі қатар оқулықтарын басқан күйі, — кітапханаға апаруым керек, — деді.
Төрт жыл ішінде апайының қаһарынан зәресі әбден ұшқан үздік оқушының көзі бақырайып, беті сұрланды. Кеше ғана парталас құрбысы қаламсыз келгені үшін екі сабақ бұрышта тұрғаны есіне түсіп, санасын қорқыныш билей бастады.
— Бітті, өлген жерім осы, — деп ішінен қайталай берді.
Бала жадында екінші ана, жүзі мейірім мен жылуға толы бейнеде қалуы тиіс алғашқы ұстаз тұлғасы, Кеңескүл Нұрланқызынан мүлде алшақ еді. Оның ашуы жайлы көршілес сынып мұғалімдеріне де мәлім. Балаларға кішкентай еркелігіне бола, бар дауысымен айқайлап, екі рет тамағын жыртып алып, үш күн мүлде үнсіз қалғанына куә болып, әріптестері таңғалғаны бар. Ал ызаға берілгенде «алдында бала тұр-ау», «дөрекілік көрсету педагогке жарамас» деген ой мүлде келмейтіндей еді. Қарсы алдындағы бүлдіршін, апайдың ащы сөзінің сүйегінен өткенін тұла бойымен сезер еді. Сондықтан да болар, кеше ғана балабақшадан түлеп ұшқан сарыауыз балапандардың сабаққа дайындықсыз барып, керек-жарағын үйде қалдырған сәттері кемде-кем.
Кеңескүл апай науқастанып, жұмысқа шықпаған күндері өзгелер секілді оқушылар кабинетті басына көтермейді, сынып старостасы мұғалімнің рөлін өзіне алып, ал балалар қатар-қатар болып жарысып, есеп шығарып, тып-тыныш отырып, үй жұмысын орындайды. Мұны көрген мұғалімдер қайран қалып, бір-бірімен сыбырласып, апайдың оқыту әдістемесі қатал болса да, нәтижелі екенін мойындап жатты.
— Немене қатып қалдың?! Әкел кітапты, — деп, бағанағы үстелде тұрған кітаптардың үстінен жұдырығымен қойып қалды.
Апайының мұнысынан Аяжан селк етіп, жүрегі дүрсілдей жөнелді. Барған сайын үдеп барады. Маңдайынан аққан суық тер төмен сырғып, қорқыныштан қатып қалған бетінің әр бұлшық етін мұздатқандай болды…
Кеңескүл Нұрланқызынан төрт жыл бойы ұрыс естімеуге тырысып келген үздік оқушы Аяжан осындай түкке тұрмас, болмашы «себеп» үшін мұғалімінің қаһарына түсерін білген жоқ. Басқалар үшін мұны себеп деудің өзі артық болар еді. Жай ғана «жарайды, ештеңе етпейді… ертең әкеп тастарсың…» деп мерекелік көңіл күйді бұзбай, жоспарланған саябақтарына қа-тар-қатар тізіліп, мектептен әндете шығар еді.
Бастауыш сыныптың кез келген мұғалімі дәл солай жасары анық. Тек... тек Кеңескүл Нұр-ланқызы емес!
— Кешіріңіз апай. — деп күбірледі қыз.
— Не кешіріңіз?! Мыңғырламай, айт дұрыстап, — деген апайдың дауыс ырғағынан барған сайын ашуға булыға бастағаны сезіледі.
— Кі-і-тап. үйде, — деп қыз әлі де мұғалімі «жанашырлық» танытып, «рақымшылық» жасайтынынан үміттенді.
— Ақымақ неме! Басыңды ұмытпайсың ба?! — деп, орнынан атып тұрған мұғалімнің бойы қыз үшін күндегісінен де ұзын көрініп, төбесінен төніп тұрғандай елестеді, — бар үйіңе, неге тұрсың?! Алып кел математикаңды!
— Апай… мамам жұмыста… үйде ешкім жоқ,—деп, қыз жағдайын түсіндірмекші болды.
— «Мама» дейсің бе?.. Сенің әкең де жоқ, шешең де жоқ, жетімсің сен, жетім!..
Аяжан қаншалықты ауыр болсын, мұғалімінің кез келген сөзіне өз-өзін дайындап тұрды. Миында Кеңескүл апайдың күнделікті айтып жүрген: «ақымақ», «топас», «жарымес» секілді сөздердің талай синонимдері қайталанып жатты, бірақ мына сөздері қызды есеңгіретіп жіберді, бір мезетке мең-зең болып қалды. Алғашқы ұстазының аузынан осыншалықты сорақы жауыз сөз шығады деп ойлаған жоқ.
Ал ашуына мінген әйел тоқтар емес, ары қарай айқайлап тұр:
– Жетім емес кімсің, а? Айтшы… жетімнің дәл өзісің!… төрт жылда не әкең, не шешең бір ата-аналар жиналысына қатысқан емес. — деп айтқан сайын беті сұрлана берді.
Сол да әңгіме болыпты ғой... «ата-аналар жиналысына қатысқан жоқ» дейді. Онда баланың не кінәсі бар?!. Кішкентай бір уыс қаршадай қыздың бар кінәсі сол екен… иә, анасы да, тірі кезінде әкесі де мектеп табалдырығын жиі аттаған емес. Екеуі де жұмысбасты еді. Анасының ізін аңдыған бастығы бар. Жиналысқа сұрану тұрмақ, ауруына рұқсат жоқ. Марқұм әкесі жауапты қызмет атқар-ғандықтан, қолы босамайтын.
...
