Читать бесплатно онлайн книгу  Ekoterapia jäne medisinalyq ekologia sözdıgı. Экотерапия және медициналық экология сөздігі. Словарь экотерапии и медицинской экологии. Dictionary of Ecotherapy and Medical Ecology

автор Сергей Шевцов

Оглавление

Mazmūny
Kırıspe

Ekoterapia köbıne ormanda şomylu, baqşa terapiasy, terapialyq baqtar, tabiğatqa negızdelgen oñaltu nemese jasyl jäne kögıldır keñıstıktermen ūiymdastyrylğan bailanys siaqty naqty täjıribeler arqyly tanylady. Alaida būl täjıribelerdı tüsınuge qajettı terminologia terapianyñ özınen äldeqaida keñ. Adamnyñ tabiğatpen bailanysyna ekojüieler, ösımdıkter, topyraq, bioaluantürlılık, mikrobiota, klimat, qalalyq orta, qabyldau, mınez-qūlyq, tehnologia jäne tırı ortany jobalau men kütıp-ūstau täsılderı yqpal etedı. Būl sözdık osy şaşyrañqy terminologiany bır pänaralyq anyqtamalyqqa bırıktıru üşın jasaldy.

Kıtap 31 taqyryptyq bölımge bırıktırılgen 1 068 terminnen tūrady. Är maqala qazaqşa terminnen bastalyp, odan keiın onyñ orysşa jäne ağylşynşa balamalary berıledı, sodan soñ üş tılde yqşam anyqtamalar ūsynylady. Būl basylymda qazaq tılı negızgı anyqtamalyq tıl retınde alyndy, al orys jäne ağylşyn mätınderı bır ūğymdy ärtürlı tıldık jäne käsıbi dästürler aiasynda salystyruğa mümkındık beredı. Eger ūğymnyñ üş tılde de tolyq ornyqqan bırmändı balamasy bolmasa, jasandy sözbe-söz audarmadan görı onyñ ğylymi mağynasy men praktikalyq tüsınıktılıgın saqtau basymdyqqa ie.

Taqyryptyq qūrylym ädeiı tañdaldy. Dästürlı älıpbilık sözdık jeke termindı ızdeuge yñğaily, bıraq körşıles ūğymdar arasyndağy bailanysty jasyryp qaluy mümkın. Mūnda oqyrman ekojüielık negızderden, golobiom men mikrobiotadan, ekoterapia täjıribelerı men äser etu mehanizmderınen qalalyq ekologiağa, qoğamdyq densaulyq ädısnamasyna, biosferanyñ ūiymdasuyna, bioaluantürlılıkke, topyraq pen qorşağan ortany bağalauğa bırtındep öte alady. Keiıngı bölımder būl jüienı qorşağan orta jäne ekologialyq psihologia, adam ekologiasyndağy psihoterapia, fitoterapia men farmakognozia, därılık jäne tağamdyq ösımdıkter, agroekologia, topyraq saulyğy, bioremediasia, landşaftardy qalpyna keltıru, tabiğatqa negızdelgen qalalyq jobalau, azamattyq ğylym, sifrlyq ekologia, üi-jai fitodizainy jäne ornyqty üi ekologiasy bağyttaryna deiın keñeitedı. Sondyqtan kıtap tek terminder tızımı emes, adam densaulyğy men tırı orta tüiısetın salalardyñ ūğymdyq kartasy retınde de qūrylğan.

Sözdıktıñ auqymy ädeiı keñ, bıraq būl oğan engızılgen barlyq pänder ekoterapianyñ tarmaqtary degendı bıldırmeidı. Ekologia, botanika, qorşağan orta psihologiasy, fitoterapia, agroekologia, landşafttanu jäne qalalyq jobalaudyñ ärqaisysynyñ öz teorialary, ädısterı men käsıbi standarttary bar. Olar tabiğat, densaulyq jäne adam–orta qatynastary bırge qarastyrylğanda olardyñ terminologiasy jiı qajet bolatyndyqtan engızıldı. Osylaişa, sözdık pänder arasyndağy bailanysty körsetedı, bıraq olardyñ aiyrmaşylyqtaryn saqtaidy.

Anyqtamalar kıtapty jūmysqa arnalğan anyqtamalyq retınde qoldanuğa yñğaily bolu üşın barynşa yqşam berıldı. Olar terminnıñ negızgı mağynasyn aşuğa, jaqyn ūğymdardy ajyratuğa jäne ärı qarai oqu, oqytu, audaru men pänaralyq kommunikasia üşın ortaq sözdık qor ūsynuğa bağyttalğan. Keibır maqalalar ornyqqan ğylymi ūğymdardy sipattaidy; basqalary qoldanbaly täjıribelerge, normativtık terminderge, jobalau täsılderıne nemese jaña pänaralyq ūğymdarğa qatysty. Sondyqtan anyqtamalardy mamandandyrylğan oqulyqtardyñ, qazırgı standarttardyñ, bastapqy ğylymi zertteulerdıñ nemese käsıbi nūsqaulyqtardyñ ornyna emes, bağdar retınde qabyldağan jön.

Densaulyqqa qatysty bölımder erekşe saqtyqty talap etedı. Terapialyq täjıribenı, därılık ösımdıktı, fitohimialyq qosylysty, qorşağan orta äserın nemese psihologialyq mehanizmdı sipattaityn terminnıñ özı belgılı bır adam üşın klinikalyq tiımdılıktı, qauıpsızdıktı nemese jaramdylyqty däleldemeidı. Dälelder aralasu türıne, dozağa, preparatqa, populiasiağa jäne jağdaiğa qarai özgeruı mümkın, al ūsynymdar jaña zertteulerge bailanysty jañaryp otyrady.

Būl sözdık studentterge, oqytuşylarğa, zertteuşılerge, densaulyq saqtau mamandaryna, audarmaşylarğa, qala jäne landşaft salasyndağy praktikterge, qorşağan orta mamandaryna jäne pändık ne tıldık şekaralar arasynda jūmys ısteitın oqyrmandarğa paidaly boluy mümkın. Qūrylymdalğan terminologialyq qor qalyptastyru üşın ony bölım boiynşa oquğa da, belgılı bır ūğymdy naqtylau qajet bolğanda tañdap paidalanuğa da bolady. Sifrlyq basylymda tıkelei ızdeu jeke terminderdı tez tabuğa mümkındık beredı; baspa nūsqasynda nömırlengen maqalalar men taqyryptyq mazmūn tūraqty bağdarlau jüiesın qamtamasyz etedı.

Negızgı oi qarapaiym: densaulyqty sipattaityn tıl men ortany sipattaityn tıl barğan saiyn özara toğysyp keledı. Būl toğysty dūrys tüsınu däldıktı talap etedı. Bır ūğymdardy qazaq, orys jäne ağylşyn tılderınde qatar beru arqyly sözdık osy pänaralyq terminologiany salystyrudy, oqytudy, audarudy jäne qoldanudy jeñıldetudı maqsat etedı.

I. Ekojüielık negızder / Экосистемные основы / Ecosystem Foundations

1. Albedo / Альбедо / Albedo

kk. Беттің өзіне түсетін күн сәулесінің қандай үлесін шағылдыратынын көрсететін шама — қара асфальттың альбедосы төмен болғандықтан ол қатты қызады, ал ашық түсті шөп жамылғысының альбедосы жоғарырақ болғандықтан салқындау қалады.

ru. Свойство поверхности, показывающее, какую долю падающей солнечной энергии она отражает — у тёмного асфальта альбедо низкое, поэтому он сильнее нагревается; у светлого травяного покрова альбедо выше, поэтому он остаётся прохладнее.

en. A measure of the fraction of incoming solar radiation reflected by a surface: dark asphalt has a low albedo and heats up strongly, whereas light-coloured grass cover has a higher albedo and remains cooler.

2. Assektator / Ассектатор / Assectator species (accompanying species)

kk. Қауымдастықта болатын, бірақ оның құрылымын айқындамайтын және молдығы жағынан доминант түрлерден кем түсетін өсімдік түрі.

ru. Вид растений, который присутствует в сообществе, но не влияет на его строение и уступает по обилию господствующим видам.

en. A plant species that is present in a community but does not affect its structure and is less abundant than the dominant species.

3. Aerofitoterapia / Аэрофитотерапия / Aerophytotherapy

kk. Өсімдіктер арасында болған кезде олар бөлетін ұшпа қосылыстарды тыныс алу арқылы қолданылатын сауықтыру тәжірибесі.

ru. Оздоровительная практика, основанная на вдыхании летучих соединений, выделяемых растениями, во время пребывания среди растительности.

en. A health-promoting practice based on inhaling volatile compounds released by plants while spending time among vegetation.

4. Biogeosenoz / Биогеоценоз / Biogeocenosis

kk. Организмдер қауымдастығы мен жансыз табиғи орта зат пен энергия алмасуы негізінде біртұтас өзін-өзі реттейтін жүйе құрайтын құрлық телімі.

ru. Участок суши, на котором сообщество организмов и неживая среда связаны настолько тесным обменом веществ и энергии, что образуют единую саморегулирующуюся систему.

en. An area of land where a community of organisms and the non-living environment are linked by such a close exchange of matter and energy that they form a single self-regulating system.

5. Biotop / Биотоп / Biotope

kk. Жағдайлары біртекті, белгілі бір организмдер қауымдастығының мекен ету ортасы болып табылатын орта телімі.

ru. Участок среды с однородными условиями, служащий местом обитания определённого сообщества организмов.

en. An area of the environment with uniform conditions that serves as the habitat of a particular community of organisms.

6. Biosenoz / Биоценоз / Biocenosis

kk. Бір телімде бірге тіршілік ететін және өзара байланысқан әртүрлі түрлерге жататын барлық тірі организмдер жиынтығы.

ru. Совокупность взаимосвязанных организмов разных видов, совместно обитающих на одном участке.

en. The interconnected organisms of different species that live together in the same area.

7. Gidrotop / Гидротоп / Hydrotope

kk. Мекен ету телімінің ылғалдану жағдайлары — топырақ пен ауаның ылғалмен қамтамасыз етілуі және жерасты суларының деңгейі.

ru. Условия участка обитания по признаку увлажнения — обеспеченность влагой почвы и воздуха, уровень грунтовых вод.

en. The conditions of a habitat with respect to moisture: the water supply of the soil and air and the level of groundwater.

8. Gumus / Гумус / Humus

kk. Организмдер қалдықтарының ыдырауынан түзілетін және топырақтың құнарлылығын айқындайтын қара түсті органикалық зат.

ru. Тёмное органическое вещество почвы, образующееся при разложении остатков организмов и существенно влияющее на её плодородие.

en. The dark organic component of soil formed through the decomposition of biological remains and contributing substantially to soil fertility.

9. Demutasia / Демутация / Demutation

kk. Бұзушы әсер тоқтағаннан кейін өсімдік қауымдастығының өздігінен қалпына келуі.

ru. Самостоятельное восстановление растительного сообщества после того, как разрушавшее его воздействие прекратилось.

en. The natural recovery of a plant community after the disturbance that was destroying it has ceased.

10. Detrit / Детрит / Detritus

kk. Ыдыратушы организмдерге қорек болатын өлі организмдердің ұсақ бөлшектері мен олардың ыдырау өнімдері.

ru. Мелкие частицы отмерших организмов и продуктов их разложения, служащие пищей разлагателям.

en. Small particles of dead organisms and the products of their decomposition, serving as food for decomposers.

11. Digressia / Дигрессия / Community degradation (digression)

kk. Шамадан тыс тапталу, мал жаю немесе жиі шабу салдарынан қауымдастықтың кедейленуі мен бұзылуы.

ru. Обеднение и разрушение сообщества под чрезмерной нагрузкой — вытаптыванием, выпасом, частым кошением.

en. The impoverishment and breakdown of a community under excessive pressure — trampling, grazing, or frequent mowing.

12. Dominant / Доминант / Dominant

kk. Қауымдастықта биомассасы немесе саны жағынан басым болып, оның сыртқы келбетін айқындайтын түр.

ru. Вид, преобладающий в сообществе по массе или численности и во многом определяющий его внешний облик.

en. A species that predominates in a community by biomass or abundance and largely determines its physiognomy.

13. Zoosenoz / Зооценоз / Zoocenosis

kk. Осы қауымдастықта мекендейтін барлық жануарлар; биоценоздың жануарлар бөлігі.

ru. Все животные, обитающие в данном сообществе; животная часть биоценоза.

en. All the animals living in a given community; the animal part of a biocenosis.

14. Klimaks / Климакс / Climax community

kk. Өсімдік қауымдастықтарының алмасуының соңында телімде орнығып, кейін өзін-өзі жаңғыртып отыратын тұрақты қауымдастық.

ru. Устойчивое сообщество, формирующееся на заключительной стадии сукцессии и способное длительно самоподдерживаться при относительно стабильных условиях.

en. A relatively stable community formed at the final stage of succession and capable of maintaining itself over time under broadly stable conditions.

15. Klimatop / Климатоп / Climatope

kk. Мекен ету телімінің климаттық жағдайлары — қауымдастық организмдеріне әсер ететін жылу, жарық, ауа ылғалдылығы және жел режимі.

ru. Условия участка обитания по признаку климата — тепло, свет, влажность воздуха и ветер, доступные организмам сообщества.

en. The conditions of a habitat with respect to climate: the warmth, light, air humidity, and wind available to the organisms of the community.

16. Konsorsia / Консорция / Ecological consortium

kk. Әртүрлі түрлерге жататын, бір орталық түрмен қоректік және мекендік байланыстар арқылы біріккен организмдер тобы.

ru. Группа организмов разных видов, трофически и пространственно связанных с одним центральным видом — детерминантом консорции.

en. A group of organisms of different species linked trophically and spatially to a central species that serves as the consortium determinant.

17. Şettık äser / Краевой эффект / Edge effect

kk. Екі қауымдастық түйісетін жолақта екі қауымдастықтың да өкілдері кездесуі нәтижесінде түрлер алуантүрлілігінің артуы.

ru. Повышенное разнообразие видов в полосе стыка двух сообществ, где встречаются обитатели обоих.

en. An increase in species diversity or abundance at the boundary between two communities, where organisms from both communities may occur.

18. Mozaikalylyq / Мозаичность / Community mosaic (patchiness)

kk. Құрамы әртүрлі телімдер көлденең бағытта алмасып орналасатын қауымдастықтың ала-құла біртекті еместігі.

ru. Пятнистая неоднородность сообщества, при которой участки разного состава чередуются по горизонтали.

en. The patchy heterogeneity of a community in which areas of different composition alternate horizontally.

19. Mulşa / Мульча / Mulch

kk. Топырақ бетін жауып, ылғалды сақтайтын және топырақты қызып кету мен эрозиядан қорғайтын материал қабаты.

ru. Защитный слой материала на почве, удерживающий в ней влагу и предохраняющий её от перегрева и размыва.

en. A protective layer of material on the soil that retains moisture and shields it from overheating and erosion.

20. Ösımdık tüsındısı / Опад / Litterfall

kk. Өсімдіктерден топырақ бетіне түсетін қураған жапырақтар, қылқандар, бұтақтар мен жемістер.

ru. Отмершие листья, хвоя, ветви и плоды, опадающие с растений на поверхность почвы.

en. Dead leaves, needles, branches, and fruits that fall from plants onto the soil surface.

21. Bastapqy önımdılık / Первичная продуктивность / Primary productivity

kk. Қауымдастық өсімдіктерінің фотосинтез арқылы органикалық зат түзу жылдамдығы.

ru. Скорость, с которой растения сообщества создают органическое вещество путём фотосинтеза.

en. The rate at which plants in a community produce organic matter through photosynthesis.

22. Tösenış / Подстилка / Litter layer

kk. Өсімдіктер астындағы топырақ бетінде жатқан, ыдырап келе жатқан өсімдік түсіндісінің қабаты.

ru. Слой перегнивающего опада, лежащий на поверхности почвы под растениями.

en. The layer of decomposing litter lying on the soil surface beneath the plants.

23. Sinuzia / Синузия / Synusia

kk. Қауымдастықтың бір қабатында орналасқан, экологиялық тұрғыдан ұқсас өсімдіктер тобы (мысалы, орманның топырақүсті жамылғысындағы мүктер).

ru. Группа экологически сходных растений одного яруса внутри сообщества (например, мхи напочвенного покрова леса).

en. A group of ecologically similar plants occupying the same vertical layer within a community (for example, mosses in the forest ground layer).

24. Suksessia / Сукцессия / Succession

kk. Бір телімде бір қауымдастықтың екіншісімен біртіндеп алмасып, тұрақты соңғы күйге жетуі.

ru. Постепенная смена одного сообщества другим на одном участке, ведущая к устойчивому конечному состоянию.

en. The gradual replacement of one community by another on the same site, leading to a stable final state.

25. Fitonsidter / Фитонциды / Phytoncides

kk. Қоршаған ауадағы бактериялар мен саңырауқұлақтардың өсуін тежейтін өсімдіктердің ұшпа заттары.

ru. Летучие вещества растений, подавляющие рост бактерий и грибов в окружающем воздухе.

en. Volatile substances produced by plants that suppress the growth of bacteria and fungi in the surrounding air.

26. Fitosenoz / Фитоценоз / Phytocenosis

kk. Белгілі бір телімнің өсімдік қауымдастығы; биоценоздың өсімдіктерден тұратын бөлігі.

ru. Растительное сообщество участка; растительная часть биоценоза.

en. The plant community of a site; the plant part of a biocenosis.

27. Evapotranspirasia / Эвапотранспирация / Evapotranspiration

kk. Телімдегі ылғалдың топырақ бетінен булануға және өсімдіктердің транспирациясына жұмсалатын жиынтық шығыны.

ru. Суммарный расход влаги участком на испарение с почвы и на транспирацию растений.

en. The total loss of moisture from a site through evaporation from the soil and transpiration by plants.

28. Edafotop / Эдафотоп / Edaphotope

kk. Мекен ету телімінің топыраққа байланысты жағдайлары — топырақтың құрамы, ылғалдылығы, қышқылдығы және қоректік заттарға байлығы.

ru. Условия участка обитания по признаку почвы — её состав, влажность, кислотность и питательность.

en. The soil-related conditions of a habitat, including soil composition, moisture, acidity and nutrient status.

29. Edifikator / Эдификатор / Edificator species (ecosystem-forming species)

kk. Қауымдастық ортасын басқа түрлерге қарағанда күштірек өзгертіп, өзге организмдерге тіршілік жағдайын жасайтын түр (мысалы, шыршалы ормандағы шырша).

ru. Вид, сильнее прочих преобразующий среду сообщества и создающий условия для остальных его обитателей (например, ель в ельнике).

en. The species that transforms the community’s environment more than any other and creates conditions for its remaining inhabitants (for example, spruce in a spruce forest).

30. Ekologialyq quys / Экологическая ниша / Ecological niche

kk. Түрге қажетті жағдайлар мен оның атқаратын қызметі арқылы айқындалатын қауымдастықтағы орны.

ru. Место вида в сообществе, определяемое условиями, которые ему нужны, и ролью, которую он играет.

en. The place of a species in a community, defined by the conditions it requires and the role it plays.

31. Ekoton / Экотон / Ecotone

kk. Екі көршілес қауымдастық арасындағы өтпелі жолақ (орман шеті, су айдынының жағалауы).

ru. Переходная полоса между двумя соседними сообществами (опушка, берег водоёма).

en. A transitional strip between two neighbouring communities (a forest edge, the shore of a body of water).

32. Ekotop / Экотоп / Ecotope

kk. Климаты, топырағы, жер бедері мен ылғалдануы біртекті жансыз орта жағдайлары бар телім.

ru. Участок с однородными неживыми условиями среды — климатом, почвой, рельефом, увлажнением.

en. A site with relatively uniform abiotic environmental conditions, including climate, soil, topography and moisture regime.

33. Qabattylyq / Ярусность / Stratification (layering)

kk. Өсімдік қауымдастығының биіктігі бойынша жерүсті және жерасты қабаттарына жіктелуі.

ru. Расслоение растительного сообщества по высоте на надземные и подземные горизонты.

en. The vertical layering of a plant community into above-ground and below-ground horizons.

II. Golobiom jäne mikrobiota / Голобиом и микробиота / Holobiome and Microbiota

34. Aerobiom / Аэробиом / Aerobiome

kk. Белгілі бір жердің ауасында болатын микроорганизмдер қауымдастығы.

ru. Сообщество микроорганизмов, находящихся в воздухе определённого места.

en. The community of microorganisms present in the air of a particular place.

35. Bakteriofagtar / Бактериофаги / Bacteriophages

kk. Бактерияларды зақымдап, сол арқылы олардың санын шектейтін вирустар.

ru. Вирусы, заражающие бактерии и способные регулировать численность их популяций.

en. Viruses that infect bacteria and can regulate bacterial populations.

36. Bioaerozol / Биоаэрозоль / Bioaerosol

kk. Ауада қалқып тұрған тірі және өлі биологиялық бөлшектер — споралар, тозаң түйіршіктері және микроб бөлшектері.

ru. Взвешенные в воздухе живые и отмершие биологические частицы — споры, пыльца, обрывки микробов.

en. Living and dead biological particles suspended in the air — spores, pollen, and fragments of microbes.

37. Butirat / Бутират / Butyrate

kk. Ішек микробтары түзетін, тоқ ішектің шырышты қабаты жасушалары үшін негізгі энергия көзі болатын май қышқылы.

ru. Короткоцепочечная жирная кислота, вырабатываемая кишечными микроорганизмами и служащая важнейшим источником энергии для клеток слизистой оболочки толстой кишки.

en. A short-chain fatty acid produced by gut microorganisms and a major energy source for cells lining the colon.

38. Virom / Виром / Virome

kk. Ағзада немесе ортада мекендейтін барлық вирустардың жиынтығы; микробиотаның вирустық бөлігі.

ru. Совокупность вирусов и их генетического материала, присутствующих в организме или определённой среде; вирусная составляющая микробиома.

en. The viruses and viral genetic material present in an organism or environment; the viral component of the microbiome.

39. Gigienalyq gipoteza / Гигиеническая гипотеза / Hygiene hypothesis

kk. Ерте балалық шақта микробтармен жанасудың жеткіліксіз болуы адамның аллергияға бейімділігін арттырады деген болжам.

ru. Предположение, что нехватка микробных контактов в раннем детстве повышает у человека склонность к аллергиям.

en. The hypothesis that insufficient microbial exposure in early childhood may increase susceptibility to allergic disease.

40. «Eskı dostar» gipotezasy / Гипотеза «старых друзей» / «Old friends» hypothesis

kk. Иммундық жүйенің дұрыс жұмыс істеуі үшін адаммен эволюция барысында бірге тіршілік еткен микробтар қажет деген болжам.

ru. Предположение, что для правильной работы иммунитета человеку необходимы издавна сопутствующие ему микробы.

en. The hypothesis that normal immune regulation depends partly on exposure to microorganisms that have co-evolved with humans over long periods.

41. Bioaluantürlılık gipotezasy / Гипотеза биоразнообразия / Biodiversity hypothesis

kk. Қоршаған ортаның алуан түрлі микробиотасымен жанасу адамның иммундық жүйесінің саулығын қолдайды деген болжам.

ru. Предположение, что контакт с разнообразной микробиотой среды поддерживает здоровье иммунной системы человека.

en. The hypothesis that contact with diverse environmental microbiota supports healthy development and regulation of the human immune system.

42. Golobiom / Голобиом / Holobiome

kk. Ие организм мен оның бүкіл микробиотасының ортақ зат алмасуы бар біртұтас жүйесі.

ru. Хозяин вместе со всей связанной с ним микробиотой, рассматриваемые как единая система с общими метаболическими взаимодействиями.

en. A host together with its associated microbiota, considered as an integrated system with shared metabolic interactions.

43. Golobiont / Голобионт / Holobiont

kk. Ие организмнің барлық симбионттарымен бірге біртұтас организм ретінде қарастырылуы.

ru. Организм-хозяин со всеми его симбионтами, рассматриваемый как одно целое.

en. A host organism together with all its symbionts, regarded as a single whole.

44. Disbakterioz / Дисбактериоз / Dysbacteriosis

kk. Ішек микробиотасы бұзылыстарының ескірген атауы; қазіргі кезде оны нақтырақ «дисбиоз» термині ығыстырып келеді.

ru. Прежнее название нарушений кишечной микробиоты, вытесняемое более точным термином «дисбиоз».

en. The former name for disturbances of the gut microbiota, now being replaced by the more precise term «dysbiosis».

45. Disbioz / Дисбиоз / Dysbiosis

kk. Микробиота құрамының бұзылып, ие организм үшін пайдалы қызметтерін жоғалтуы.

ru. Нарушение состава и функций микробиоты, связанное с утратой полезных свойств или появлением неблагоприятных эффектов для хозяина.

en. An alteration in the composition and function of the microbiota associated with loss of beneficial functions or adverse effects on the host.

46. İmmunotoleranttylyq / Иммунотолерантность / Immune tolerance

kk. Иммундық жүйенің зиянсыз заттарға қорғаныш реакциясын көрсетпеу қабілеті.

ru. Способность иммунной системы не отвечать защитной реакцией на безвредные вещества.

en. The ability of the immune system to avoid mounting harmful responses to harmless substances or to the body’s own components.

47. Işek mikrobiotasy / Кишечная микробиота / Gut microbiota

kk. Адамның асқазан-ішек жолын мекендейтін микроорганизмдер.

ru. Микроорганизмы, населяющие желудочно-кишечный тракт человека.

en. The microorganisms that inhabit the human gastrointestinal tract.

48. Kolonizasialyq rezistenttılık / Колонизационная резистентность / Colonization resistance

kk. Ағзаның өз микробиотасының бөгде ауру тудыратын микробтардың орнығуына жол бермеу қабілеті.

ru. Способность собственной микробиоты препятствовать заселению организма чужеродными, в том числе патогенными, микроорганизмами.

en. The ability of the resident microbiota to prevent colonisation by exogenous microorganisms, including pathogens.

49. Qysqa tızbektı mai qyşqyldary (QTMQ) / Короткоцепочечные жирные кислоты (КЦЖК) / Short-chain fatty acids (SCFAs)

kk. Микробтар тағамдық талшықтарды ыдыратқанда түзілетін бутират, пропионат және ацетат сияқты заттар; олар ішекті қоректендіріп, зат алмасуға қатысады.

ru. Органические кислоты, образуемые микробами при ферментации пищевых волокон (прежде всего ацетат, пропионат и бутират), которые поддерживают клетки кишечника и участвуют в обмене веществ.

en. Organic acids produced by microbial fermentation of dietary fibre — mainly acetate, propionate and butyrate — that support intestinal cells and participate in metabolism.

50. Metabiotikter / Метабиотики / Metabiotics

kk. Тірі микроорганизмдерді енгізбестен қолданылатын микробтардың тазартылған пайдалы тіршілік өнімдері.

ru. Очищенные полезные продукты жизнедеятельности микроорганизмов, применяемые без введения самих живых микробных клеток.

en. Purified beneficial products of microbial activity used without administering the living microorganisms themselves.

51. Mikobiom / Микобиом / Mycobiome

kk. Ағзада немесе ортада мекендейтін барлық саңырауқұлақтардың жиынтығы; микробиотаның саңырауқұлақ бөлігі.

ru. Совокупность всех грибов, обитающих в организме или среде; грибная часть микробиоты.

en. The fungi and fungal genetic material present in an organism or environment; the fungal component of the microbiome.

52. Mikoriza / Микориза / Mycorrhiza

kk. Өсімдік тамыры мен топырақ саңырауқұлағының өзара пайдалы одағы — саңырауқұлақ өсімдікке су мен минералдар береді, ал өсімдік саңырауқұлаққа қанттар береді.

ru. Взаимовыгодный союз корней растения и почвенного гриба — гриб даёт воду и минералы, растение — сахара.

en. A mutually beneficial partnership between a plant’s roots and a soil fungus: the fungus provides water and minerals, the plant provides sugars.

53. Mikrobiom / Микробиом / Microbiome

kk. Белгілі бір ортадағы микроорганизмдер қауымдастығының, олардың генетикалық материалының, тіршілік өнімдерінің және тікелей қоршаған ортасының жиынтығы.

ru. Сообщество микроорганизмов определённой среды вместе с их генетическим материалом, продуктами деятельности и непосредственным окружением.

en. A community of microorganisms in a particular environment together with their genetic material, products and immediate surroundings.

54. Mikrobiota / Микробиота / Microbiota

kk. Ішек, тері, топырақ немесе ауыз қуысы сияқты белгілі бір ортаны мекендейтін микроорганизмдер қауымдастығы.

ru. Сообщество микроорганизмов, населяющих определённое место — кишечник, кожу, почву или полость рта.

en. The community of microorganisms inhabiting a particular site, such as the gut, skin, soil or oral cavity.

55. Terı mikrobiotasy / Микробиота кожи / Skin microbiota

kk. Адамның тері жамылғысын мекендейтін микроорганизмдер.

ru. Микроорганизмы, населяющие кожные покровы человека.

en. The microorganisms that inhabit the human skin.

56. Mikrobtyq ekspozisia / Микробная экспозиция / Microbial exposure

kk. Адамның қоршаған орта микробтарымен жанасу жиілігі мен алуантүрлілігінің деңгейі.

ru. Степень разнообразия и частоты контактов человека с микробами окружающей среды.

en. The diversity, frequency and intensity of a person’s contact with microorganisms from the surrounding environment.

57. Mikrobtardyñ qorşağan ortamen almasuy / Микробный обмен со средой / Microbial exchange with the environment

kk. Микроорганизмдердің адам, оны қоршаған топырақ, өсімдіктер мен ауа арасында үздіксіз алмасуы.

ru. Постоянный переход микроорганизмов между человеком и окружающими его почвой, растениями и воздухом.

en. The constant movement of microorganisms between a person and the surrounding soil, plants, and air.

58. Auyz quysynyñ mikrobiomy / Оральный микробиом / Oral microbiome

kk. Адамның ауыз қуысын мекендейтін микроорганизмдер қауымдастығы.

ru. Микробное сообщество полости рта вместе с его генетическим материалом и непосредственной средой.

en. The microbial community of the oral cavity together with its genetic material and immediate environment.

59. «Işek — immunitet» osı / Ось «кишечник — иммунитет» / Gut–immune axis

kk. Ішек микробиотасы сигналдарының иммундық жүйенің реттелуіне әсері.

ru. Влияние сигналов кишечной микробиоты на развитие и регуляцию иммунной системы.

en. The influence of signals from the gut microbiota on the development and regulation of the immune system.

60. «Işek — terı» osı / Ось «кишечник — кожа» / Gut–skin axis

kk. Ішек микробиотасының күйі мен адам терісінің күйі арасындағы өзара байланыс.

ru. Взаимосвязь состояния кишечной микробиоты и кожи человека.

en. The bidirectional relationship between the gut microbiota and the condition and function of the skin.

61. «Işek — ökpe» osı / Ось «кишечник — лёгкие» / Gut–lung axis

kk. Ішек микробиотасы мен адамның тыныс жолдары арасындағы өзара байланыс.

ru. Взаимосвязь микробиоты кишечника и дыхательных путей человека.

en. The bidirectional relationship between the gut microbiota and the respiratory system.

62. «Işek — mi» osı / Ось «кишечник — мозг» / Gut–brain axis

kk. Ішек микробиотасының жүйке жүйесімен көңіл күй мен мінез-құлыққа әсер ететін екіжақты байланысы.

ru. Двусторонняя связь кишечной микробиоты с нервной системой, влияющая на настроение и поведение.

en. The bidirectional communication between the gut microbiota and the nervous system that can influence mood, cognition and behaviour.

63. Parabiotikter / Парабиотики / Paraprobiotics (inactivated probiotics)

kk. Пайдалы әсерін сақтайтын және тірі пробиотиктердің орнына қолданылатын өлтірілген микроб жасушалары.

ru. Нежизнеспособные микробные клетки или их компоненты, сохраняющие полезное действие и применяемые вместо живых пробиотиков.

en. Non-viable microbial cells or their components that retain beneficial activity and are used as an alternative to live probiotics.

64. Tağamdyq talşyqtar / Пищевые волокна / Dietary fibre

kk. Адам қорыта алмайтын, бірақ ішек микробиотасына қорек болатын өсімдік тағамының бөліктері.

ru. Неперевариваемые человеком части растительной пищи, служащие питанием его кишечной микробиоте.

en. Components of plant foods that resist digestion by human enzymes and can serve as substrates for the gut microbiota.

65. Postbiotikter / Постбиотики / Postbiotics

kk. Тіршілікке қабілетсіз микроорганизмдерден және/немесе олардың құрамбөліктерінен тұратын, жеткілікті мөлшерде қолданылғанда иесінің денсаулығына дәлелденген пайда әкелетін препараттар.

ru. Препараты из нежизнеспособных микроорганизмов и/или их компонентов, которые при введении в достаточном количестве приносят доказанную пользу здоровью хозяина.

en. Preparations of inanimate microorganisms and/or their components that confer a demonstrated health benefit on the host when administered in adequate amounts.

66. Prebiotikter / Пребиотики / Prebiotics

kk. Ішектегі пайдалы микробиотаның өсуі мен белсенділігін таңдамалы түрде қолдайтын тағам құрамбөліктері.

ru. Субстраты, избирательно используемые микроорганизмами хозяина и благодаря этому приносящие пользу его здоровью.

en. Substrates selectively utilised by host microorganisms that confer a health benefit.

67. Probiotikter / Пробиотики / Probiotics

kk. Ағзаға түскен кезде адам денсаулығына пайдалы әсер ететін тірі микроорганизмдер.

ru. Живые микроорганизмы, которые при введении в достаточном количестве приносят пользу здоровью хозяина.

en. Live microorganisms that confer a health benefit on the host when administered in adequate amounts.

68. Retteuşı T-jasuşalar / Регуляторные Т-клетки / Regulatory T cells

kk. Шамадан тыс иммундық реакцияларды тежеп, зиянсыз заттарға төзімділікті қолдайтын иммундық жасушалар.

ru. Клетки иммунитета, сдерживающие избыточные реакции и поддерживающие терпимость к безвредным веществам.

en. Immune cells that suppress excessive immune responses and help maintain tolerance to harmless substances and self-antigens.

69. Rezistenttı krahmal / Резистентный крахмал / Resistant starch

kk. Адам ферменттері ыдырата алмайтын және ішек микробиотасына дейін жететін крахмал түрі.

ru. Разновидность крахмала, не расщепляемая ферментами человека и достающаяся кишечной микробиоте.

en. A form of starch that resists digestion by human enzymes, reaches the large intestine and can be fermented by the gut microbiota.

70. Tynys joldarynyñ mikrobiotasy / Респираторная микробиота / Respiratory microbiota

kk. Адамның тыныс жолдарын мекендейтін микроорганизмдер.

ru. Микроорганизмы, населяющие дыхательные пути человека.

en. The microorganisms that inhabit the human respiratory tract.

71. Rizobiom / Ризобиом / Rhizobiome

kk. Өсімдік тамыры маңындағы аймақта тіршілік ететін микроорганизмдер қауымдастығы.

ru. Микроорганизмы прикорневой зоны растений.

en. The microbial community associated with the root zone of plants.

72. Rizosfera / Ризосфера / Rhizosphere

kk. Тамырларға жанасып жатқан, микроорганизмдер тіршілігі ерекше белсенді болатын жұқа топырақ қабаты.

ru. Прилегающий к корням тонкий слой почвы с особенно активной жизнью микроорганизмов.

en. The thin layer of soil next to the roots where microbial life is especially active.

73. Rinobiom / Ринобиом / Rhinobiome

kk. Адамның мұрын қуысын мекендейтін микроорганизмдер қауымдастығы.

ru. Микробное сообщество полости носа вместе с его генетическим материалом и непосредственной средой.

en. The microbial community of the nasal cavity together with its genetic material and immediate environment.

74. Sinbiotikter / Синбиотики / Synbiotics

kk. Тірі пробиотиктер мен оларға қорек болатын пребиотиктерді біріктіретін құралдар.

ru. Смеси живых микроорганизмов и субстратов, избирательно используемых микроорганизмами хозяина, которые совместно приносят пользу здоровью.

en. Mixtures of live microorganisms and substrates selectively utilised by host microorganisms that together confer a health benefit.

75. Işektık fermentasia / Кишечная ферментация / Gut fermentation

kk. Ішек микробтарының сіңірілмеген тағам қалдықтарын пайдалы заттар түзе отырып өңдеуі.

ru. Переработка кишечными микроорганизмами непереваренных пищевых субстратов с образованием газов, короткоцепочечных жирных кислот и других метаболитов.

en. The microbial processing of undigested dietary substrates in the gut, producing gases, short-chain fatty acids and other metabolites.

76. Fillosfera / Филлосфера / Phyllosphere

kk. Өсімдік жапырақтарының беті микроорганизмдердің мекен ету ортасы ретінде.

ru. Поверхность листьев растений как среда обитания микроорганизмов.

en. The surface of plant leaves as a habitat for microorganisms.

77. Hologenom / Хологеном / Hologenome

kk. Ие организм мен оның бүкіл микробиотасының біріктірілген гендер жиынтығы.

ru. Объединённый набор генов хозяина и всей его микробиоты.

en. The combined set of genes of a host and its entire microbiota.

78. Endofitter / Эндофиты / Endophytes

kk. Өсімдік ұлпаларының ішінде зиян келтірмей тіршілік ететін және көбіне өсімдік өсуіне көмектесетін микроорганизмдер.

ru. Микроорганизмы, живущие внутри тканей растений и обычно не вызывающие у них заболеваний; некоторые эндофиты способствуют росту или устойчивости растения.

en. Microorganisms that live within plant tissues without normally causing disease; some endophytes promote plant growth or resilience.

III. Ekoterapia jäne onyñ formalary / Экотерапия и её формы / Ecotherapy and Related Practices

79. Animaloterapia / Анималотерапия / Animal-assisted intervention (animal-assisted therapy)

kk. Адамның жануарлармен өзара әрекеттесуін денсаулықты, қызметтік қабілеттерді немесе психологиялық әл-ауқатты қолдау үшін ұйымдасқан түрде пайдалану.

ru. Организованное использование взаимодействия человека с животными для поддержки здоровья, функционирования или психологического благополучия.

en. The structured use of human–animal interaction to support health, functioning or psychological well-being.

80. Aromaterapia / Ароматерапия / Aromatherapy

kk. Эфирмайлы өсімдіктердің ұшпа хош иісті заттарын қолдану арқылы адамның сауығуы.

ru. Применение эфирных масел и других ароматических растительных продуктов в оздоровительных целях.

en. The use of essential oils and other aromatic plant products for health and well-being.

81. Aeroterapia / Аэротерапия / Aerotherapy

kk. Ашық ауада мөлшерленген уақыт болу арқылы адамның сауығуы.

ru. Оздоровительная практика дозированного пребывания человека на открытом воздухе.

en. A health practice based on prescribed or measured exposure to outdoor air.

82. Biofilia / Биофилия / Biophilia

kk. Адамның тірі табиғат пен тірі организмдерге туа біткен ұмтылысы.

ru. Врождённая тяга человека к живой природе и живым организмам.

en. The innate human attraction to living nature and living organisms.

83. Biofildı dizain / Биофильный дизайн / Biophilic design

kk. Тірі өсімдіктерді, суды, табиғи жарықты және табиғи материалдарды әдейі енгізе отырып ортаны жобалау.

ru. Проектирование среды с намеренным включением живых растений, воды, естественного света и природных материалов.

en. Designing an environment with the deliberate inclusion of living plants, water, natural light, and natural materials.

84. Galoterapia / Галотерапия / Halotherapy

kk. Тұз үңгірлерінің немесе олардың жасанды баламаларының құрғақ тұз аэрозолімен тыныс алу арқылы адамның сауығуы.

ru. Оздоровительная практика, основанная на вдыхании сухого солевого аэрозоля в соляных пещерах или специально оборудованных помещениях.

en. A health practice based on inhaling a dry salt aerosol in salt caves or purpose-built rooms.

85. Gelioterapia / Гелиотерапия / Heliotherapy

kk. Мөлшерленген күн ванналарын қабылдау арқылы адамның сауығуы.

ru. Оздоровление человека дозированными солнечными ваннами.

en. The therapeutic or health-promoting use of controlled exposure to sunlight.

86. Grinterapia / Гринтерапия / Green therapy

kk. Жасыл кеңістіктерде және өсімдіктер арасында болуға негізделген сауықтыру тәжірибесі.

ru. Оздоровление человека пребыванием в зелёных растительных пространствах.

en. A health-promoting practice based on spending time in green spaces and among vegetation.

87. Dendroterapia / Дендротерапия / Dendrotherapy

kk. Ағаштармен өзара әрекеттесуге негізделген сауықтыру тәжірибелері.

ru. Оздоровительные практики взаимодействия человека с деревьями.

en. Health-related practices involving structured interaction with trees or wooded environments.

88. Tabiğat tapşylyğy / Дефицит природы / Nature-contact deficit

kk. Қалалық өмір салтына тән, адамның табиғи ортамен тұрақты байланысының жеткіліксіздігі.

ru. Недостаток регулярного контакта человека с природной средой, свойственный городскому образу жизни.

en. A lack of regular human contact with the natural environment, characteristic of an urban way of life.

89. Jermen janasu / Заземление / Grounding (earthing)

kk. Адам терісінің жер бетімен тікелей жанасуына негізделген сауықтыру тәжірибесі.

ru. Практика непосредственного контакта кожи человека с землёй или другой проводящей поверхностью, связанной с землёй.

en. The practice of direct skin contact with the ground or another conductive surface connected to the earth.

90. İppoterapia / Иппотерапия / Hippotherapy

kk. Емдік және оңалту мақсаттарына жету үшін физикалық терапия, эрготерапия немесе сөйлеу-тіл терапиясы мамандарының жылқы қозғалысын клиникалық қолдануы.

ru. Применение движения лошади специалистами по физической, эрготерапевтической или речевой терапии для достижения лечебных и реабилитационных целей.

en. The clinical use of a horse’s movement by physical, occupational or speech-language therapy professionals to achieve therapeutic and rehabilitation goals.

91. Klimatoterapia / Климатотерапия / Climatotherapy

kk. Белгілі бір жердің климаттық жағдайларын пайдалану арқылы адамның сауығуы.

ru. Оздоровление человека условиями климата определённой местности.

en. The therapeutic use of the climatic conditions of a particular locality.

92. Landşaftoterapia / Ландшафтотерапия / Landscape therapy

kk. Табиғи ландшафтты тамашалау және қабылдау арқылы адамның сауығуы.

ru. Оздоровление человека созерцанием и восприятием природного ландшафта.

en. The therapeutic or restorative use of perceiving and experiencing natural landscapes.

93. Orman terapiasy / Лесная терапия / Forest therapy

kk. Адамның сауықтыру мақсатында орманда болуы.

ru. Оздоровительное пребывание человека в лесном сообществе.

en. Structured therapeutic or health-promoting activities undertaken in a forest environment.

94. Ormanda şomylu / Лесные купания / Forest bathing

kk. Барлық сезім мүшелерін қатыстыра отырып, адамның орманда асықпай болуы және серуендеуі.

ru. Медленное пребывание человека в лесу с включением всех органов чувств.

en. Slow, attentive immersion in a forest environment using all the senses.

95. Tabiğat terapiasy / Природная терапия / Nature therapy

kk. Табиғи факторлардың көмегімен адамды сауықтыру әдістерінің жалпы атауы.

ru. Общее название методов оздоровления человека с помощью природных факторов.

en. An umbrella term for health-promoting and therapeutic approaches that use contact with natural environments or natural factors.

96. Psammoterapia / Псаммотерапия / Psammotherapy

kk. Қыздырылған құм ванналарын қолдану арқылы адамның сауығуы.

ru. Оздоровление человека нагретым песком в виде песочных ванн.

en. The therapeutic use of heated sand, usually in the form of sand baths.

97. Baqşa terapiasy (gardenoterapia) / Садовая терапия (гарденотерапия) / Horticultural therapy (therapeutic horticulture)

kk. Өсімдіктерді күту мен бағбандық әрекеттерді емдік, оңалту немесе сауықтыру мақсаттарына жету үшін мақсатты пайдалану.

ru. Целенаправленное использование ухода за растениями и садоводческой деятельности для достижения лечебных, реабилитационных или оздоровительных целей.

en. The purposeful use of plant care and gardening activities to achieve therapeutic, rehabilitation or health-promoting goals.

98. Sensorlyq baq / Сенсорный сад / Sensory garden

kk. Көру, есту, иіс сезу, сипап сезу және дәм сезу мүшелерін ынталандыруға арналған бақ.

ru. Сад, устроенный ради стимуляции у человека зрения, слуха, обоняния, осязания и вкуса.

en. A garden designed to stimulate sight, hearing, smell, touch and, where appropriate, taste.

99. Kögıldır terapia / Синяя терапия / Blue-space therapy

kk. Өзен, көл және теңіз сияқты су кеңістіктерінің маңында болу арқылы адамның сауығуы.

ru. Оздоровление человека пребыванием у водных пространств — рек, озёр, моря.

en. A health-promoting or therapeutic practice based on spending time near rivers, lakes, seas or other blue spaces.

100. Solastalgia / Соластальгия / Solastalgia

kk. Адамның үйреншікті мекен ету ортасының бұзылуынан туындайтын күйзелісі мен сағынышы.

ru. Эмоциональное неблагополучие, тоска и чувство утраты, вызванные разрушением или неблагоприятным изменением привычной среды обитания.

en. Distress, grief and a sense of loss caused by the degradation or unwanted transformation of one’s familiar environment.

101. Speleoterapia / Спелеотерапия / Speleotherapy

kk. Үңгірлер мен тұз кеніштерінің тұрақты микроклиматында сауықтыру мақсатында болу.

ru. Оздоровительное пребывание человека в устойчивом микроклимате пещер и соляных выработок.

en. Therapeutic or health-promoting exposure to the stable microclimate of caves, mines or salt workings.

102. Talassoterapia / Талассотерапия / Thalassotherapy

kk. Теңіз суы, ауасы, балдырлары мен балшығы сияқты теңіз факторлары арқылы адамның сауығуы.

ru. Оздоровление человека морскими факторами — водой, воздухом, водорослями, грязями.

en. The therapeutic use of marine factors such as seawater, sea air, algae and marine mud.

103. Terapialyq baq / Терапевтический сад / Therapeutic garden

kk. Адамға сауықтыру әсерін тигізу үшін арнайы жоспарланған бақ.

ru. Сад, спланированный ради оздоровительного воздействия на человека.

en. A garden intentionally designed to support therapeutic, rehabilitation or health-promoting outcomes.

104. Terrenkur / Терренкур / Graduated terrain walking (terrain cure)

kk. Ұзындығы, еңістері және биіктік айырмасы алдын ала белгіленген маршрут бойынша мөлшерленген сауықтыру жүрісі.

ru. Дозированная оздоровительная ходьба по маршруту с заранее рассчитанными длиной, уклонами и набором высоты.

en. Prescribed therapeutic walking along a route with a predetermined distance, gradients and elevation gain.

105. Topofilia / Топофилия / Topophilia

kk. Адамның белгілі бір жермен эмоциялық байланысы.

ru. Эмоциональная привязанность человека к определённому месту.

en. A person’s emotional attachment to a particular place.

106. Fitoterapia / Фитотерапия / Phytotherapy

kk. Адамды өсімдіктермен және олардан алынған препараттармен емдеу әрі сауықтыру.

ru. Лечение и профилактическое применение лекарственных растений и препаратов, полученных из них.

en. The therapeutic and preventive use of medicinal plants and preparations derived from them.

107. Ekologialyq mazasyzdyq / Экологическая тревожность / Eco-anxiety

kk. Адамның қоршаған ортаның қазіргі күйі мен болашағына қатысты тұрақты мазасыздануы.

ru. Устойчивое беспокойство человека по поводу состояния и будущего окружающей среды.

en. A person’s persistent worry about the condition and future of the environment.

108. Ekopsihologia / Экопсихология / Ecopsychology

kk. Адам психикасы мен табиғи ортаның байланысын зерттейтін білім саласы.

ru. Область знания, изучающая связь психики человека с природной средой.

en. A field that studies relationships between human psychological processes and the natural environment.

109. Ekoterapia / Экотерапия / Ecotherapy

kk. Табиғи ортамен ұйымдастырылған байланыс арқылы адамның денсаулығын сақтау және қалпына келтіру.

ru. Поддержание и восстановление здоровья человека через организованный контакт с природной средой.

en. The structured use of contact with nature to maintain or restore physical and psychological health.

110. Ekotropa / Экотропа / Ecological trail

kk. Танымдық және сауықтыру қызметтерін біріктіретін абаттандырылған табиғи маршрут.

ru. Обустроенный природный маршрут, сочетающий познавательную и оздоровительную функции.

en. A developed trail through a natural area that combines educational, recreational and health-promoting functions.

IV. Äser etu mehanizmderı / Механизмы воздействия / Mechanisms of Action

111. Adaptasia / Адаптация / Adaptation

kk. Ағзаның өзгерген қоршаған орта жағдайларына бейімделуі.

ru. Приспособление организма к изменившимся условиям окружающей среды.

en. The adjustment of an organism to changed conditions of the surrounding environment.

112. Allostatikalyq jükteme / Аллостатическая нагрузка / Allostatic load

kk. Стреске үнемі бейімделу салдарынан ағзада жиналатын физиологиялық тозу.

ru. Накопленная физиологическая нагрузка и износ организма, возникающие вследствие многократной или длительной активации систем адаптации к стрессу.

en. The cumulative physiological burden and wear associated with repeated or prolonged activation of the body’s stress-adaptation systems.

113. Jürek yrğağynyñ variabeldılıgı / Вариабельность сердечного ритма / Heart rate variability

kk. Жүрек соғулары арасындағы аралықтардың өзгергіштігі; ол вегетативтік жүйке жүйесінің теңгерімін көрсетеді.

ru. Изменчивость интервалов между последовательными сокращениями сердца, отражающая особенности вегетативной регуляции сердечного ритма.

en. Variation in the intervals between successive heartbeats, reflecting autonomic regulation of cardiac rhythm.

114. Syrtqy ekspozom / Внешний экспозом / External exposome

kk. Адамға әсер ететін ластану, шу, тамақтану және климат сияқты барлық сыртқы орта факторлары.

ru. Все внешние факторы среды, воздействующие на человека, — загрязнение, шум, питание, климат.

en. The external environmental exposures affecting a person, including pollution, noise, diet, climate and social or behavioural factors.

115. Işkı ekspozom / Внутренний экспозом / Internal exposome

kk. Ағзаның сыртқы әсерлерге беретін ішкі жауаптары — гормондық өзгерістер, қабыну және зат алмасу өзгерістері.

ru. Внутренние биологические процессы и реакции организма, связанные с внешними воздействиями, включая гормональные изменения, воспаление и метаболические сдвиги.

en. The internal biological processes and responses associated with external exposures, including hormonal changes, inflammation and metabolic alterations.

116. Gormezis / Гормезис / Hormesis

kk. Жоғары дозада зиянды болатын фактордың төмен дозасына ағзаның пайдалы жауабы.

ru. Полезный ответ организма на слабую дозу воздействия, вредного в большой дозе.

en. A beneficial biological response to a low dose of an agent or stressor that is harmful at a higher dose.

117. Ekoterapiadağy «doza–äser» täueldılıgı / Доза–эффект в экотерапии / Dose–response in ecotherapy

kk. Сауықтыру нәтижесінің адамның табиғатпен жанасу ұзақтығы мен жиілігіне тәуелді болуы.

ru. Зависимость оздоровительного результата от длительности и частоты контакта человека с природой.

en. The relationship between health outcomes and the duration, frequency or intensity of a person’s contact with nature.

118. Kortizoldyq jauap / Кортизоловый ответ / Cortisol response

kk. Ағзаның стреске реакциясының көрсеткіші ретінде кортизол гормоны деңгейінің өзгеруі.

ru. Изменение уровня гормона кортизола как показатель реакции организма на стресс.

en. A change in cortisol concentration used as an indicator of the body’s response to stress.

119. Jūmsaq qyzyqtyru (fasinasia) / Мягкая фасцинация / Soft fascination

kk. Табиғи көріністер мен дыбыстардың адамның назарын күш салдырмай ұстап, бағытталған зейінге демалыс беруі.

ru. Необременительное удержание внимания человека природными видами и звуками, дающее отдых от сосредоточенного усилия.

en. The effortless engagement of attention by natural sights and sounds, allowing directed attention to rest.

120. Parasimpatikalyq belsenu / Парасимпатическая активация / Parasympathetic activation

kk. Тыныштыққа, демалысқа және ас қорытуға жауап беретін вегетативтік жүйке жүйесі тармағы белсенділігінің артуы.

ru. Повышение активности парасимпатического отдела вегетативной нервной системы, связанного с отдыхом, восстановлением и пищеварением.

en. Increased activity of the parasympathetic division of the autonomic nervous system, which supports rest, recovery and digestion.

121. Ekspozisia şegı / Порог экспозиции / Exposure threshold

kk. Табиғатпен жанасудың әсері байқала бастайтын ең қысқа ұзақтығы.

ru. Наименьшая длительность контакта человека с природой, при которой уже заметен эффект.

en. The minimum duration, frequency or intensity of contact with nature at which a measurable effect becomes apparent.

122. Aşyq körınıs jäne pana / Проспект и убежище / Prospect and refuge

kk. Адамның бір мезгілде айналаны ашық шолуға және паналауға мүмкіндік беретін ортаны ұнатуы.

ru. Предпочтение человеком среды, дающей одновременно открытый обзор и возможность укрыться.

en. The preference for environments that provide both an open view and a place of shelter or concealment.

123. Rezilenttılık / Резильентность / Resilience

kk. Ағзаның немесе экожүйенің қолайсыз әсерлерден кейін қалпына келіп, тұрақтылығын сақтау қабілеті.

ru. Способность организма или экосистемы восстанавливаться и сохранять устойчивость после неблагоприятных воздействий.

en. The capacity of an organism or ecosystem to withstand disturbance, recover and retain its essential functions and structure.

124. Qalpyna keltıruşılık / Реставративность / Restorativeness

kk. Ортаның адам зейінін қалпына келтіруге және ширығуды азайтуға көмектесу қабілеті.

ru. Способность среды помогать человеку восстановить внимание и снять напряжение.

en. The capacity of an environment to help restore attention, reduce stress and relieve mental fatigue.

125. Sanogenez / Саногенез / Sanogenesis

kk. Денсаулықты қалпына келтіруге және сақтауға бағытталған процестер жиынтығы.

ru. Совокупность процессов, ведущих к восстановлению и поддержанию здоровья.

en. The set of processes leading to the restoration and maintenance of health.

126. Sanogenetikalyq mehanizmder / Саногенетические механизмы / Sanogenetic mechanisms

kk. Ағзаның сауығуын және ауруларға төзімділігін қамтамасыз ететін ішкі механизмдер.

ru. Внутренние механизмы организма, обеспечивающие выздоровление и устойчивость к болезням.

en. The body’s internal mechanisms that ensure recovery and resistance to disease.

127. Ortanyñ üilesımdılıgı / Согласованность среды / Environmental coherence

kk. Ландшафт элементтерінің реттелуі мен өзара байланыстылығы; соның арқасында адам кеңістікті оңай қабылдайды.

ru. Упорядоченность и связность элементов ландшафта, благодаря которым человек легко воспринимает пространство.

en. The order, legibility and connectedness of landscape elements that make a space easy to understand and navigate.

128. Zeiındı qalpyna keltıru teoriasy / Теория восстановления внимания / Attention Restoration Theory

kk. Табиғи орта адамның сарқылған ерікті зейінін қалпына келтіреді деген теория.

ru. Представление о том, что природная среда восстанавливает у человека истощённое произвольное внимание.

en. The theory that natural environments can restore depleted directed attention.

129. Strestı azaitu teoriasy / Теория снижения стресса / Stress Reduction Theory

kk. Табиғатпен жанасу физиологиялық ширығудың жылдам төмендеуіне әкеледі деген теория.

ru. Представление о том, что контакт с природой вызывает быстрый спад физиологического напряжения.

en. The theory that contact with nature can produce a rapid reduction in physiological and psychological stress.

130. Ekologialyq plastikalylyq / Экологическая пластичность / Ecological plasticity

kk. Ағзаның қоршаған орта жағдайларының өзгеруіне бейімделу қабілеті.

ru. Способность организма приспосабливаться к изменениям условий среды.

en. The ability of an organism to adjust to changes in environmental conditions.

131. Ekspozom / Экспозом / Exposome

kk. Адамға өмір бойы әсер ететін қоршаған орта ықпалдарының бүкіл жиынтығы.

ru. Совокупность воздействий окружающей среды на человека на протяжении жизни и связанных с ними биологических реакций.

en. The totality of environmental exposures across a person’s life and the biological responses associated with them.

V. Qalalyq ekologia jäne densaulyq / Городская экология и здоровье / Urban Ecology and Health

132. Jyldam ösetın jamylğy ösımdıkter / Быстрорастущие покровные растения / Fast-growing ground-cover plants

kk. Тұтас жамылғыға тез бірігіп, жалаңаш топырақты қызып кетуден және шайылудан қорғайтын түрлер.

ru. Виды, быстро смыкающиеся в сплошной покров и закрывающие голый грунт от перегрева и размыва.

en. Species that quickly close into a continuous cover and shield bare ground from overheating and erosion.

133. Jelden qorğaityn jolaq / Ветрозащитная полоса / Windbreak (shelterbelt)

kk. Қорғалатын аумақта жел жылдамдығын төмендететін ағаштар мен бұталар жолағы.

ru. Посадка деревьев и кустарников, снижающая скорость ветра на защищаемой территории.

en. A planting of trees and shrubs that reduces wind speed over the protected area.

134. Qalqyma bölşekter (PM) / Взвешенные частицы (PM) / Particulate matter (PM)

kk. Ауада қалқып тұрған қатты бөлшектер мен сұйық тамшылар; олардың ең ұсақ фракциялары тыныс жолдарына терең еніп, денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін.

ru. Взвешенные в воздухе твёрдые частицы и капли жидкости; наиболее мелкие фракции способны глубоко проникать в дыхательные пути и вредить здоровью.

en. Solid particles and liquid droplets suspended in the air; the smallest fractions can penetrate deep into the respiratory tract and harm health.

135. Ekojüielerdı qalpyna keltıru / Восстановление экосистем / Ecosystem restoration

kk. Адам бұзған экожүйелерге олардың табиғи құрылымы мен қызмет ету қабілетін қайтару.

ru. Возвращение нарушенным человеком экосистемам их природной структуры и работоспособности.

en. The process of assisting the recovery of ecosystems degraded, damaged or destroyed by human activity.

136. Şabu biıktıgı / Высота скашивания / Mowing height

kk. Көгалды шапқаннан кейін қалдырылатын шөп жамылғысының биіктігі.

ru. Высота, на которой оставляют травостой газона при кошении.

en. The height at which the lawn’s grass is left when mowing.

137. Kögal / Газон / Lawn

kk. Қала аумағындағы телімде жасанды түрде жасалып, күтім жасалатын шөп жамылғысы.

ru. Искусственно созданный и поддерживаемый травяной покров на участке городской территории.

en. An artificially created and maintained grass cover on a plot of urban land.

138. Kögıldır infraqūrylym / Голубая инфраструктура / Blue infrastructure

kk. Қалада экологиялық және сауықтыру қызметін атқаратын өзара байланысқан су нысандарының желісі.

ru. Связанная сеть водных объектов города, выполняющих средозащитную и оздоровительную роль.

en. An interconnected network of urban water bodies and water-management features that provides environmental, climate-regulating and health benefits.

139. Şym / Дернина / Turf (sward)

kk. Шөп тамырлары мен тамырсабақтары тығыз біріктіріп тұрған топырақтың үстіңгі қабаты.

ru. Верхний слой почвы, плотно скреплённый корнями и корневищами трав.

en. The upper layer of soil tightly bound together by the roots and rhizomes of grasses.

140. Jañbyr bağy / Дождевой сад / Rain garden

kk. Айналасындағы жабындардан жаңбыр ағынын қабылдап, оны өсімдіктер мен топырақ арқылы тазартатын көгалдандырылған ойыс.

ru. Озеленённое понижение, принимающее дождевой сток с окрестных покрытий и очищающее его через растения и почву.

en. A vegetated depression that receives runoff from nearby impermeable surfaces and filters it through soil and plants.

141. Şymdanu / Задернение / Turf establishment (sward formation)

kk. Телімде топырақты бекітетін тұтас шөп жамылғысының қалыптасуы.

ru. Образование на участке сплошного травяного покрова, скрепляющего почву.

en. The formation on a site of a continuous grass cover that binds the soil together.

142. Topyraqtyñ su ötpes jabynmen jabyluy / Запечатанность почвы / Soil sealing

kk. Топыраққа су мен ауаның өтуіне кедергі келтіретін су өткізбейтін жабындар алып жатқан аумақтың үлесі.

ru. Доля территории под водонепроницаемыми покрытиями, не пропускающими к почве воду и воздух.

en. The share of an area under impermeable surfaces that let neither water nor air reach the soil.

143. Ağaş ūşarbasynyñ köleñkeleuı / Затенение кроной / Canopy shading

kk. Ағаш ұшарбасының көлеңкесі арқылы жер бетінің қызуын азайту.

ru. Снижение нагрева поверхности тенью древесных крон.

en. The reduction of surface heating through shade cast by tree crowns or canopy.

144. Jasyl infraqūrylym / Зелёная инфраструктура / Green infrastructure

kk. Қалада экологиялық және сауықтыру қызметін атқаратын саябақтар, гүлбақтар, екпелер мен көгалдардың өзара байланысқан желісі.

ru. Связанная сеть парков, скверов, посадок и газонов города, выполняющих средозащитную и оздоровительную роль.

en. An interconnected network of parks, green spaces, plantings and lawns that provides ecological, climate-regulating and health benefits.

145. Jasyl qañqa / Зелёный каркас / Green network

kk. Құрылыс аумағының арасынан өтіп, оны қоршаған табиғи ортамен байланыстыратын көгалдандырылған аумақтардың біртұтас жүйесі.

ru. Связная система озеленённых и природных территорий, пронизывающая застройку и соединяющая её с окружающими природными участками.

en. An interconnected system of green and natural areas running through the built environment and linking it to surrounding natural habitats.

146. İnvazivtı türler / Инвазивные виды / Invasive species

kk. Жаңа аумақта қарқынды таралып, жергілікті түрлерді ығыстыратын бөгде түрлер.

ru. Чужеродные виды, агрессивно распространяющиеся на новой территории и вытесняющие местные.

en. Alien species that spread aggressively in a new territory and displace native ones.

147. Japyraq betınıñ indeksı / Индекс листовой поверхности / Leaf area index

kk. Жапырақ қалыңдығын сипаттайтын көрсеткіш — телім ауданының бірлігіне шаққандағы жапырақтардың жиынтық ауданы.