Читать бесплатно онлайн книгу Гауһар тас
БІЗ СОҒЫСТЫ КӨРГЕН ЖОҚПЫЗ
«Сендер соғысты көрген жоқсыңдар ғой…»
Кешегі қилы заманның қиын-қыстау шағын еске алғанда бүгінгі шалдар әңгімесін осылай бастайды. Олар кешегі боздақтардың — бүгінгі шалдардың арқасында тыныш ұйықтап, «бейғам» өмір сүрген бізге қызыға қарайды, сонымен бірге біздің, әсіресе қырқыншы жылдар балаларының алдында өздерінің өтелмес парыз иесі екенін де аңғартады.
Қырқыншы жылдары бала болған жоқ. Басқа жерлерде болса болған шығар, біздің ауылда болған емес. Бәрі ерте есейді. Олардың жылаған дауыстары сирек естілді. Қиындыққа, жоқшылыққа іштен көніп туылды. Күні бойы аш жүріп, кешке қарай аш жатты. Бұл олардың ерлігі емес, уақыттың қатыгездігі, уақыттың қателігі еді. Майданда жеңіс үшін, ауылда жеңіс үшін де, тіршілік үшін де күрес жүріп жатты.
Соғыс дегеннің не екенін балалар білген жоқ, білсе де шала ұқты.
Батырлар жыры мен ғашықтық дастандарды әдебиет дейтін болсақ, сол әдебиетке құмарлықты қырқыншы жылдардың балаларындай ешкім сезінген жоқ. Олар ішектері шұрқырап жатып қиял-ғажайып батырлар дүниесінде өмір сүрді. Өздерінің сәбилік тағдырлары кісі мүсіркейтін халде бола тұрып, «отқа салса күймейтін, суға салса батпайтын» Алпамысты аяды, кірпігі айқасса түсіне ыстық күлше кіретін күйде жатып, зынданға қапылыста түскен Қобыландыға жандары ашыды, бір үйлі жанның үлкенді-кішісі, баласы-шағасы боп киетіндері бір пар етік бола тұрып, махаббат жолында мерт болған қайдағы бір Қозының тағдырына жылады.
Олар аштық пен жалаңаштықтың бетіне үңіліп өсті, олар қатал болды. Олар сезімтал болды. Олар оңашада жылады. Үнсіз жылады.
«Сендер соғысты көрген жоқсыңдар ғой…»
* * *
Шынында, біз соғысты көрген жоқпыз.
* * *
Ол кезде қыс ерте түсіп, кеш шығатын. Бәріміз көктемді асыға күтеміз. Бірақ текеметтің үстімен құйрығынан сүйреген мысықтай қыс та қара жерді тырбанып жатып алады.
Қар әлі кетпеген.
— Оңғаржан, тұра ғой. Мектептерің ашылыпты.
«Мектептерің ашылыпты» деген сөзге қуандым ба, қуанбадым ба білмеймін, тек анамның дауысындағы мейірім мен жылылық жүрегімді лүп еткізді. Ол кісі қашан да тұйық, қашан да ой құшағында жүреді. Біз екі баламыз. Ең үлкеніміз –Еркінай. Ілініп-салынып жүріп жетіншіні бітірді де, әрі қарай оқымай қойды. Біздің ауылда жетінші кластан әрі қарай жоқ, егер «ілім» қусаң, Арысқа баруың керек. Бір күні оған анам айтты: «Жетеді, — деді, — осы ауылдағы оқудың аяғына шықтың. Арыс деген бұзық қала. Көшесінде шпаналар андыздап жүреді. Енді сенен айырылар жайым жоқ». Шпаналарды естігенде Еркінайдың онсыз да үлкен көзі атыздай болды. «Өлә-ә, онда бармаймын», — деді.
Сонымен бітті.
«Осы ауылдағы оқудың аяғына шыққан» Еркінай, мен орнымнан тұрғанымда төмендегі Қазан арықтан мұз ойып, екі қап қып есекке артып әкеп, үйге кіргізіп жатыр екен. Ол бұдан бір жарым жыл бұрын — әкем соғысқа кетпей тұрғанда болмашыға бұртиып шыға келетін өкпешіл, ерке, шалдуарлау қыз еді. Қазір соның бірі де қалмаған. Жайшылықта балалы-шағалы болғанша бойдан арыла қоймайтын туа біткен шалдуар мінез, Еркінай сияқты бота көз әдемі қызға жарасымды мінез, аз ғана уақыттың ішінде ғайып болыпты. Іргеге әкеп қойған қаптардың ішінен жарпа-жарпа, набаттай көк мұз кесектерді мор ошақтың үстіндегі толтырып ас пісірсе колхоздың бір звеносына жететін дәу қара қазанға әкеп сала бастады. Қимылы жіті, қағілез. Өзі күн өткен сайын анамнан аумай келеді.
— Мектептерің ашылыпты ғой, — деді ол бұл хабарды менен бұрынырақ естігенін, өзінің менен бұрынырақ тұрғанын білдіргісі кеп. Оның бұл үнінде сүйінші сұрағаннан гөрі табалау басым сияқты. Бір жарым айдан бері мектептен суып, барғым келмей жатқанын сезіп тұр…
— Киінсеңші, тамағыңды іш.
— Тамағыңды іше ғой, — деді апам да.
Олар мені «Мектебіңе бара ғой» деп емес, дәл осы сөзді — «Тамағыңды іше ғой» дегенді айту үшін ғана оятқан сияқты боп көрінді. Бұл сөз екеуінің аузынан соншалықты байыпты, соншалықты салтанатты шықты.
«Тамағыңды іше ғой», — деп салмақтап жүргендері — зерен тостақтың ортасынан бір мысқал төмен, бір мысқал жоғары тары көже екен. Үстіне шекпеннің түймесіндей сары май салыпты. Құмандағы жылы сумен бетімді шая салып, тамаққа бас қойдым. Екі-үш ұрттаудан артылған жоқ. Тағы осындай төрт-бесеу болса да көптік қылар емес.
Тостақтан басымды көтергенде Еркінайдың маған жұтына қарап тұрғанын көріп қалдым. Өне бойым шымырлап кетті.
— Не…Сендер… ішкен жоқсыңдар ма?
— Ә..Жоқ…Тойып алғанбыз… — Ол саусағымен кеңірдегін кесті де, еріген мұздың суын қалайы табақпен шелекке сарылдатып құйып ала бастады.
— Шыныңды айт. — Орнымнан тұрып оған жақындадым.
— Рас деймін.
— Өтірік!
— Рас дедім ғой, рас. Апа, Оңғарды қарашы, тамақ ішкенбіз десем нанбайды. Рас қой, іштік қой, апа, ә?
Дәлізде әлденелерді салдырлатып жүрген апамның: «Рас, рас ішкенбіз», — деген самарқау үні естілді.
Мен олардың нәр сызбағанын сездім және жуық арада қолдарына қасық ұстай қоймайтындары да белгілі. Әкемнің көзін көрген дәу қара қазан болса кішігірім су фабрикасындай беті шымырлап, асықпай-саспай мұз ерітіп жатыр. Ол үшін мына адамдарға тамақтан гөрі осылайша мұз еріткен әлдеқайда тиімді, әлдеқайда пайдалы сияқты. Бұрышта бір қабы кезек күтіп тағы тұр.
Мен киініп болғанымда, апам пеш түбіне сыпыра жайып, қол диірмен орната бастады. Бәрі түсінікті. Кеше Сейду мұғалімнің үйінен алып келген екі қадақ бидайды диірменге тартып, әйтеуір бір ыстық қаумет жасағанша шыдай тұрады.
Ол да жаман емес. Қашан болса да, қай кезде болса да, әйтеуір бүгін тамаққа отыратындарын біледі. Оның үстіне күн сәл сынған соң қорадағы сары сиырды сауады. Рас, ол суалып кетті. Апамның айтуынша, «бізге құдай қарасып» тұр. Әйтпесе қыстың аяғы түгілі, сонау ақырамаштың басында-ақ суалып кетуге тиіс. Былтырғы жазда қыс ұзақ боп кетсе деп сарайдың дуалы езілердей ғып төбесіне жүгері паяны үйіп алғанбыз. Көрші-қолаңдар бір бау, екі баудан сұрап, уағына жеткізбей бітірейін деді. Бірақ сары сиыр соншалықты аш емес.
Ол да соғысты көрген жоқ.
Тіпті естіген де, білген де емес. Мұрнын шүйіріп тұра береді. Бұзауы ерте өлді. Кінәнің бір ұшы өзіне де тіреледі. Бүкіл ауыл бойынша, қала берді Қазақстан бойынша дүниеге бұзау әкелетін жалғыз өзі сияқты туар алдында арқандап қойсаң, арқаныңды үзіп, шынжырлап қойсаң, шынжырыңды үзіп, үзілмесе, есебін тауып мүйізін қазықтың түбінде қалдырады да, өзі беті ауған жаққа қаңғырып, бошалап кетеді. Әкем барда іздеп жүріп тауып әкелетін, немесе бошаларын біліп: «Жарықтық, емін-еркін тусын» деп соңынан ілесіп отыратын-ды. Былтыр қысыр қалып тыныш тапқанбыз. Биыл да артымнан салпақтап еріп жүретін адам бар деп қалған болу керек, апақ-сапақ ел ас-суын ішіп жатқан кезде ғайып болды да шықты. Сабылып іздеп, жабылып іздеп үш күннен кейін таптық. Ауылдан он шақты шақырым жерде, мәнәйі себеппен жолың түсе қоймаса, арнайы ат басын бұра қоймайтын Шошқалы сайдың көмейіне барып туыпты.
Бұзауы өліп жатыр. Сары сиыр жалап тұр. Біз барғанда оқыранып, «Енді қайттім!» дегендей арқасынан сипаған анама мөлт-мөлт қарады. «Бейшара-ай, бейшара-ай», — деді апам. Оның да көзі мөлт-мөлт етіп шыға келді. Бұзауын есекке артып келеміз. Сары сиыр бір елі қалмай қабаттасып келеді.
— Апа, бұзау неден өлген?
— Көрмедің бе?
— Жоқ.
— Иттің ізі жатқан жоқ па?
— Иә, жатыр.
— Ит емес, қасқырдың ізі. Сиыр туайын деп жатқанда қасқыр келген. Байғұс… бұзауын қасқырмен арпалысып жүріп туған. Жан-жағының шаңы шығып кеткенін көрмедің бе?
Баласын аман алып қаламын деп ажалмен арпалысқан сары сиыр көз алдымнан кетпей қойды. Дәл осы сәттен бастап сары сиырды жақсы көріп кеттім. Үй ішіндегі үшеуміздің де ықыласымыз күрт өзгерді. Оны бәріміз жақсы көрдік. Шынжыр үзер тентектігінің төркінінде ерлік жатқанын аңғардық.
Баласын аман алып қала алмапты. Оған сары сиыр кінәлі емес.
Апам сол күні бұзаудың терісін сыпырып, ішіне сабан тықты. Зәрем ұшқан мен:
— Мұныңыз не? — деп зыр ете қалдым.
— Сауған кезде сиырдың алдына қоямыз.
— Неге?
— Бұзауының терісін көргенде ийді. Әйтпесе сүт шықпай қояды.
Сондай сабырлы айтылған бұл сөз жүрегімді тілгілеп кетті.
Сол күні кешке апамның сиырды қалай сауғанын да көрдім. Шелегін жуып, сарайдағы ішіне сабан тыққан тұлыпты алды да, енесінің алдына тастады. Сары сиыр еміреніп жалай бастады.
Көзі мөлт-мөлт етіп жүре берді.
Екі-үш минуттан соң желіндері сыздап шыға келді. Апам гүрілдетіп сауа бастады. Әп-сәтте шелекке жетер-жетпес сүт алды.
Мейірім мен қаталдық.
Мейірім мен қаталдықтан шыққан аппақ сүт!
Шынында, апамның айласы қаталдық па? Ол апамның ғана айласы ма еді. Өзінің айтуына қарағанда атамзаманнан келе жатқан әдіс дейді ғой. Өлер бұзау өлді. Бәлкім, оның терісін біржолата жоғалту қаталдық шығар. Бәлкім, сары сиыр бұзауының терісін көргенде оны мына жарық дүниеде жер басып тірі жүр екен деп ойлап қалатын шығар.
Қалай болғанда да бұл тіршілік еді. Тірілердің өмірі.
Түн жарымы ауғанша көз іле алмадым.
— Неге ұйықтамай жатырсың?–деді апам.
— Басқа бұзаудың терісі болса қайтеді?
— Кім?.. Ә-ә, сен соны ойлап жатырсың ба? Ұйықта, таң жақындап қалды. Мал өз төлінің иісін таниды.
— Кеуіп қалған тері болса да ма?
— Иә, кеуіп қалған тері болса да… Еһ… қай жерлерде жүр екен байғұс!.. —Ол ауыр күрсінді.
— Кім?
— Әкеңді айтам. Хат жоқ… Бір жерлерде қарға-құзғынға жем боп жатыр ма екен…
— Апа, егер көкем болса… сиырдың бұзауы да өлмес еді ғой, ә?
— Әрине. Қайдан болса да тауып алып, бұзауын мойнына сап көтеріп әкелер еді ғой…
Мен апамның мойнынан құшақтадым. Денем дір ете түсті. Мойны су екен.
Жылап жатыр. Үнсіз жылап жатыр.
Жыламашы деп айтқан жоқпын…
Енді қайтып қолға алмастай болған кітаптардың басын әрең құрап, шүберек сөмкеге салып, үйден шыға бергенімде, соңымнан Еркінай айқайлады.
— Әй, сырғанақ теппе, білдің бе?
— Жарайды.
Түсінбейтін түгі жоқ. Сақтық жасағаны. Мен киіп бара жатқан етік үшеумізге де ортақ. Біздің үйде оның құны ерекше, бәріміз көздің қарашығындай сақтаймыз. Бәріміздің размеріміз бір. Отыз төрттен қырық бірге дейін. Ретіне қарап одан әрмен өсе берсе де айып емес.
Жол-жөнекей Құлманның үйіне соқтым. Есекке мінгестіре кетпесем, жаяу бара алмайды, етігі жыртық.
Апасы үйде жоқ екен, кеше кешке көрші колхозға кетіп, содан әлі қайтпапты. Үйлері ат қорадай аңырап тұр. Өзінен кейінгі тоғыз жасар қарындасы Зеркүл ошаққа тезек қалап, оны тамыза алмай әуреге түсуде. Бірте-бірте сөніп бара жатқан өрік ағашының түннен қалған шоғын ұртын толтырып үрлегенде, пештің ішінен бері ұшқан тозаң мен күл көмейін қауып, оған су тезектің ащы түтіні қосылып, шашалып-қақалып орнынан тұрды.
— Құр үрлемей қағаз салсаңшы, — деп жекіді Құлман.
— Қағаз жоқ, — деп жауап қатты тісі-тісіне тимей тоңып отырған қыз отты тағы үрлемек боп қайтадан еңкейіп.
— Қане, маған берші. Сіріңке жоқ па?
— Жоқ.
Мен шүберек сөмкемнен «Ана тілі» кітабының күзде оқып кеткен жағымыздан бір парағын жыртып алып, шоқ жылтырап тұрған жерге тығып: «Ал, үрлейік», — дедім. «Екеулеп пе?» –деді Зеркүл тақ етіп. «Иә, екеулеп, әйтпесе қағаз күйе боп босқа таусылады».
Ошақтың алдына қатарласып отырып алып, кеңірдегіміз кетпендей боп ал кеп үрле. Басымыз айналды.
— Шоқты сөндіріп алмаңдар, — деді Құлман күл қауып жатқан бізге ескерту жасап.
— Тағы ма?
— Тағы.
Бір шеті қара қошқыл боп күйе бастаған қағаз енді бір үрлегенде лып етіп жана кетті. Зеркүл қуанғаннан қолын шапалақтады. Таңертең пешке от жағып алу ауылдағы әрбір үй үшін әжептәуір оқиға.
Біз от жағып болғанымызша Құлман да киініп бітіпті.
— Кеттік, — деді ол сөмкесін қолтығына қысып.
— Тамақ… —«Тамақ ішпейсің бе?» — деп сұрап қала жаздап сөзімнің жартысын жұтып қойдым.
— Үйде нан бар ма?–деді ол қарындасына қарай бұрылып.
— Жоқ, — деді ол «әрине бар» деп жауап берген адамдай күлімсіреп.
Біз шығуға ыңғайландық. Құлман табалдырықтан аттай берді де, кері қайтып қарындасының бетінен сүйді.
— Ана сандықта жүгері бар, соны қуырып же, жарай ма?
Ол үндемеді.
— Жарай ма деймін?
— Апам ұрысатын шығар.
— Ұрыспайды. Ұрысса маған айт!
— Мақұл! Жүгері қуырсам, саған апарып берейін бе?
— Керегі жоқ. Тоңасың.
Біз шығып кеттік. Есекке мінейін деп жатқан кезімізде:
— Құлман, Зеркүл біздің үйге барсын да… — дедім. Мұнымен не айтпағымды бірден аңғарған Құлман қабағын тыржитты.
— Керегі не, — деді жай ғана. Оның намысшыл екенін білемін, сондықтан екінші рет бұл жөнінде ләм демедім. Мектепке жеткенше тіл қатысқанымыз жоқ. Онсыз да бәрі түсінікті сияқты. Тіпті балаларын азынаған суық үйге аш тастап, аналарының қайда кеткені жайлы сұрауға да батылым жетпеді. Бұл — оларға өгей ана. Өздерінің апасы осыдан екі жыл бұрын жүрек ауруынан қайтыс болып, әкелері мұсылман заңы бойынша әйелінің өлімінен соң бір жылдан кейін «Соғысқа кете қалсам, балаларым тозып кетер» деп көп таңдап жатпай-ақ басқа бір колхоздан күйеуінен айрылысқан осы әйелді алып келген. Отасқандарына бір ай толар-толмаста ол майданға аттанды. Бауыры езіліп, қабырғасы қаусап аттанды.
* * *
Мектепке от жағылмапты. Мектеп суып қалыпты. Біз мектептен суып қалыппыз. Бұрын сабақ басталарда балалар класқа сыймай әр партаға үшеуден, тіпті төртеуден отыратын. Қазір тоғыз партада он төрт бала. Бәрі көңілсіз, бәрі мұңлы. Мұғалім Сейду де мұңлы. Шалдығына қарамай соғысқа өзі сұранып барып, оң қолынан айырылып келді.
Біз үшінші кластамыз. Оқып жүрген класымызға сәйкес бәріміз қатар болуымыз керек, бірақ отыз төрттен басталып әрі қарай кете беретін біздің үйдің ортақ етігі секілді жас шамамыз алуан түрлі. Тұрмыс жағдайына байланысты кеш оқыған, немесе жаппай сауат ашу саясатына байланысты келген қыздар мен балалар да болды. Айжамаш деген қыз биыл он жетіге толып, әрі қарай оқуға ұялды да, «Оймауыт» колхозындағы соғыстан қайтқан Тілеуберді деген жігітке бір күн түнде күйеуге қашып кетті. Қашпай жай-ақ кетуіне болатын еді, ырғалып-жырғалып дайындалып жатуға жағдай келмеді.
Мұғалім бәрімізді көріп-біліп отырса да, журналын ашып, тізім бойынша түгелдей бастады. Әр фамилияны айтқан сайын асықпай бәрімізге қарап шығады.
Бейбіт күнді аңсайтын болуы керек.
— Асанов.
— Жоқ.
— Қайда?
— Әкесінен қарақағаз келіпті.
Сейду біраз үнсіз қалады. «Барып көңіл айтыңдар» деді ақырын ғана.
— Атабаев.
— Қырдағы мал қорадан көң оюға кеткен, әлі келмепті.
— Бөрібаева.
— Мен. — Ол — Гүлжамал. Бұрын менімен бірге отыратын. Үздік оқиды. Бәріміз жақсы көреміз.
— Боқаев.
— Сүндетке отырғызылған.
— Онысы несі? — Сейду наразылық білдірген болды. Балаларға көз қылып шошынғаны, әйтпесе ұлдарының бәрі сүндет көрген.
— Жапсарбаев.
— Ол да.
— Ол да-сы несі? О да… нетілген бе?
— Иә.
— Бұларға не болған? Осындай ел аласапыран боп жатқан кезде… — Ол ашу шақырды.
Класком Кемпірбек жауап беріп жатыр.
— Мектеп көктемге дейін ашылмайды деп… алдыгүні нетіпті…
Сейду жымиды. Бәріміз күлдік. Гүлжамал ғана күлген жоқ, ол ұялып төмен қарап отыр.
Сейду бәрімізді тексеріп шықты да, басын көтерді. Сонда барып артқы партада отырған бөгде адамға көзі түсті.
— Иә, сіз мұнда нағып отырсыз?
— Мен әлгі… Жапсарбаевтың қарындасы едім, — деді. Бәріміз селк ете қалдық. Жылқышы Тоқпан шалдың ұлы мұнда неғып жүр деп басымыз қатып отырған.
— Ей, мынау, қыз екен ғой, — деді абдырап қалған Сейду қызарып. — Мұнда неге келдің?
— Жазылғанша орныма бара тұр деп ағам жіберді. —Бәріміз ду күлдік. Мұғалім де күлді.
Соғыс басталмай тұрғанда осылай күлетінбіз. Бірақ ол кезде мүлде сәби едік, бірінші класта ғана болатынбыз. Бауда піскен өріктей күлкі деген шашылып-төгіліп жатқандықтан ба, әлде сәбиліктен бе, қадірін біле алмаушы ек. Шуағы аз, ызғары мол қыстың күніндей күлкі атаулы күрт кеміп, теріге төгілген бір мысқал сынаптай табан асты ғайып болған балалық шақ бізбен қайта табыспастай адасқан көрінеді.
Майданда ысқырып ұшқан оқ ауылдағы балалық шақтың желкесінен қадалыпты.
Күлуді ұмытып қалыппыз. Алаңсыз балалық дәурен «Мен мынадай едім ғой» дегендей бір сәтке лап ете түсіп, лезде жоқ болды.
Күлкінің айылы жиналып болар-болмаста-ақ әркім өз ойымен болып кетті.
Мен ішіне сабан тығылған өз бұзауының кепкен терісін тіріге балап жалап тұрған сары сиырды ойладым. Аласы мол бадана көзі мөлт-мөлт етеді.
«Бір жерде қарға-құзғынға жем боп жатыр ма?» Кімді айтады? Әкемді ме? Бүкіл ауылдың айтуынша, құлақ біткеннің құрышын қандырған менің әнші әкем, бошалап кеткен сары сиырды қайдан болса да тауып, бұзауын мойнына сап көтеріп келетін әкем, жұмыстан келе жатқанда алдынан құлдыраңдап шыққан Еркінай екеумізді екі қолына көтеріп еркелететін әкем, майданға кетіп бара жатып соңғы ақшасына «екі құлыным кисін» деп екі құндыз бөрік алатын әкем, бүкіл өмірі мен үмітін балалары мен жарына арнап, солардың асқар тауы болған әкем енді кеп… иесіз далада… жападан-жалғыз… Жо-жоқ, мүмкін емес! Апам қандай қатал! Ойына қай-қайдағы түсетіні несі? Қарға-құзғын деген не ол? Адамның етін жейтін құстар ма? Сонда олар адамды ет деп қана санай ма? Демек, олар үшін мал мен адамның еш айырмасы болмағаны ғой?
— Бөрібаева! Бөрібаева, саған не болды? — деген дауыстан селт ете қалдым. Мұғалімнің дауысы.
Бәріміз Гүлжамал отырған жаққа қарадық.
Ол бетін басып жылап отыр екен. Көз жасын көріп мұғалім де сасқалақтап қалды. «Неге жылайсың?» –деп сұраған жоқ, ол кезде ешкімнен бұлай сұрамайтын. Сейду оның қасына барып арқасынан қақты. Жұп-жұмсақ мейірімді үнмен: «Не болды, Гүлжамал?» — деді.
— Көкемнен хат жоқ. Үш ай болды…
Арқадан қаққан мұғалімнің мейірімді қолы сағыныштан езіліп тұрған бала жүректі ерітіп жіберді. Еріген бетте сау етіп жас боп төгілді. Кеудесіндегі жүрек қан емес кермек жасқа толы сияқты, мұғалімнің қолы арқаға тиісімен көз көбесіндегі бітеліп тұрған болар-болмас кішкене бір тетікті сиқырлы күшпен ағытып жібергендей, ол кішкене алақандарымен бетін басып үлгергенше төрт-бес ірі тамшы партаға тырс-тырс тамып үлгерді.
Тамған бетте төмен тайғанаған жылымшы жастың суық партада қалған ізі лезде бозамықтанып, түп-түзу мұз сызықтарға айналып жатыр.
Бәріміз жым-жыртпыз. Сейду де үнсіз. Бәріміздің назарымыз Гүлжамалға ауды. Өйткені оны бәріміз жақсы көреміз. Солай қарай бұрылған он шақты бала кішігірім он шақты труба секілді ауыздарынан будақ-будақ бу ұшып жатыр.
Сейду ішкі қалталарының бір қуысынан көлдей орамалын алды да, Гүлжамалдың жасын сүртті. Танауынан буы бұрқырап тұрды.
— Қой, — деді Гүлжамалдың иығы селкілдеуін сирете бастағанда. —Хат келмеді деп жылауға бола ма екен? Кешігіп жатқан ғой. Күтейік.
— Жоқ, апам айтады…
— Иә, ол не дейді?
— Қарға-құзғын жеп жатқан шығар, — дейді.
Сейду ақырын басып өз орнына барды. Беті сұрланып кетті.
— Балалар, — деді дірілдеп. —Ендігәрі мұндай сөзді естімейтін болайын. Бәрің апаларыңа сәлем айтыңдар. Сендерге тағы осындай сөзді айтатын болса, мен олармен басқаша сөйлесемін! Ұқтыңдар ма? Тыңдамаңдар оларды! Олар өтірік айтады. Иә, өтірік айтады! Көзбен көрмей, анығын білмей айтылған сөздің бәрі жалған. Мына мен ше, мына мен! Маған неге қарамайсыңдар! — Ол қалшылдап кетті. Жалғыз қолмен сықырлауық сары столды қойып-қойып қалғанда ол қиқалаңдай құлауға аз-ақ қалды.
«Маған неге қарамайсыңдар» деген сөзінде үлкен мән бар. Өткен көктемде «Майданда ерлікпен қаза тапты» деп артынан қарақағаз келген. Қатын, бала-шағасының көзінен жас емес қан ағып, кәрі шешесі жер тоқпақтап, бетін тырнаған. У-шу, ел жоқтау айтып, алыстағы ағайындары бата оқып та келіп жатты. Тағдырдың салған қыл тұзағына тулап-тулап көніп, жылай-жылай көздің жасы суалып, мәні кеткен сүреңсіз тіршілікке енді-енді немқұрайды араласа бастаған шақта күтпеген жерден Сейдуден хат келді. Елге келе жатқанын жазыпты. Ауыр жараланып, майдан даласында көп өліктің ішінде қалып қойған екен. Көмейін деп жатқанда бұның қимылдағанын біреу көріп қалады. Дереу басқа машинаға салып, өзі сияқты ғайыптан-тайып «о дүниеден қайтқан» төрт-бес адаммен бірге госпитальға жөнелтілген. Қалтасынан кім екенін ажыратар бірде-бір документ табылмаған.
Оған дейін командирлер оны өлдіге санап, штабқа ақпар беріп үлгіріпті.
«Өлді» деген хабар мен «келе жатырмын» деген хабардың адамға түсер әуелгі салмағы бірдей болады екен. Кәрі шешесінің есі ауып, әйелі жынданып кете жаздады. Тек балалары ғана ерте көктемнің қатқақ батпағы қара табандарын тілгілегеніне де қарамай: «Көкем келе жатыр, көкем келе жатыр», — деп ауылды жалаңаяқ, жалаңбас бірнеше айналды.
Бұл ауылдағы ұлы той еді. Өлдіге балап, қырқын беріп, енді жылына дайындалып жатқан адамның өзі келсе, ұлы той болмай қандай болмақ!
Оны бүкіл ауыл қарсы алды. Еңбектеген бала мен еңкейген кәрі алдынан түгел шықты.
Бәрі жылады. Сейду де жылады.
Басқа жерді қайдам, біздің ауылдың көз жасы дайын тұрады. Майданнан жақсы хабар келсе де, жаман хабар келсе де, біреудің қызы күйеуге қашып кетсе де, қайтып келсе де, біреу жақсы ән салса да, шамның майы таусылып қараңғы үйде қалса да, сиырдың бұзауы өлсе де, ең арысы жатар кезде қатты жел соғып, тамның бұғат ағаштары мұңайып ызыңдаса да жылайды. Бәлкім, олардың адамға деген мейірімдері Адам-ата әуел баста жаратылғандағыдай осы кезге дейін тап-таза, қоспасыз, тұнық сақталып келген шығар. Бәлкім, адам боп жаралып, қоғам боп топтасқалы бері тағдырдың оң қабағынан гөрі сол қабағын көбірек танып, жауырынына жебе, маңдайына шөңге көбірек қадалғандықтан запы болған жүректің тереңінде әр ғасыр тастап кеткен мұңы мен қайғысы жел мазасыз шуылдаса да үрке көтерілетіндіктен шығар. Әлде ұлдарының үйде туып, түзде өлгенін көп көргендіктен бе, әлде заманалар бойы тыныштық пен қуанышты аңсап, сол аңсаулары кеуделеріне мұз боп қатып, жақсы әнді есіткенде жіби салатындықтан ба, әлде ел айырылған топалаң шақта бір ананың отыз ұлы отыз молаға айналып, ол өлік санаға мәңгі ұялағандықтан бұзауы өлген сиырды көрсе де қайғысы қайта ояна сала ма, әлде қарындас біткен жат қанжығасында кетіп, бұлардың да сүйегіне бесігінде кеп сіңген күңіренген елдің зары қыз күйеуге кетсе де ескі жарадай жаңғыра сала ма, әйтеуір, олардың көз жасы әрқашан дайын тұрады.
Мүмкін, сол дұрыс та шығар. Олар қуаныш атаулының адамға қаншалықты қымбатқа түсіп келгенін сездіріп кеткен болар, қуана білуді, жылай білуді үйретіп кеткен болар.
Сөз жоқ, Сейду сол сәтте өзінің топалаң ішінен аман шығып тірі қалғанына, жер басып елге келгеніне, бұдан былайғы «олжа» өмірінде тіршіліктің ащылы-тұщылы дәмін талай-талай тататынына қуанып жылаған жоқ, мына қарсы алдынан қарақұрым боп шыққан кемпір мен шалдың, жас бала мен жесірдің майдан даласына жетіп жығылып, мәңгі қайтпайтын қасиетті сағыныштарын ойлап жылады, жерленбей қалған сол жетім сағыныштарды аяп жылады.
Кешке ұлан-асыр той болды. Жұрт өлең айтты. Бәрі де жүрек шымырлатар мұңлы ән. Бейбіт кезде алтын берсең де әу демейтін Қатша кемпір ән салды. Осы кезге дейін ешкім білмеген, ешкім естімеген ән. Сай-сүйегіңді сырқыратады. Осы тойға дейін оның өлең айтқанын бір адам естімепті. Бәрі қайран қалды.
Бұл әнді ол қашан үйренген, кімнен үйренген? Біреуден үйренген күнде де жыртық шапанның астындағы қырық жамау жүрегі бір сағатқа созылар қорғасындай салмақты, ашудастай зәрлі сөздерді қалай мүлтіксіз, қоспасыз, саф күйінде сақтап келген? Қалай?
Бұл сұраққа ешкім де жауап бере алмайды. Қатша кемпірдің өзі де!
Балалық шағы жаралы бір топ бала есік жақта үнсіз отырамыз. Бізге ешкім көңіл бөлмейді, көңіл бөлмеді деп намыстанбаймыз, жасымаймыз. Солай болуы керек. Біз баламыз. Бізді ешкім елемеуі керек.
Сейду енді көзіне жас алуын қойды. Бір қолының шолақтығы ешкімге ерсі көрінген жоқ, қайта жарасып тұратын сияқты. Жұрт қуанып жатыр. «Бір қолы жоқ екен», — деп сыбырлаймыз бір-бірімізге. «Иә, бір қолы жоқ екен», —деп қостайды мойнын созып көргендері. Бәріміз Сейдуге қызыға қараймыз. Көкелеріміз Сейдуге ұқсап шолақ боп қайтып келсе екен дейміз.
Сейду әскери өлеңдер айтты. Түсінбесек те, ұйып тыңдадық. Ол әлгінде жылағанын ұмытып кетті. Ес білгелі еркек боп көзіне бірінші рет жас алғаны болу керек.
Сол кездегі жылағаны үшін Сейду бізден әлі күнге дейін қысылатын сияқты.
Ол бәрімізге ұрысты. «Ешкімнің сөзіне сенбеңдер, бәріңнің көкелерің келеді», — деді.
Гүлжамал жылағанын қойды. Бірақ ойымнан Гүлжамалдың апасы мен менің апамның уайым-қайғыларының соншалықты бір-бірімен дәл келгені кетпей тұрып алды. Ол аз дегендей, қайдағы бір «қарға-құзғын» дегеннен шошынып отырғанымда, Гүлжамалдың да соны ойлап, соған жылап отырғаны қайран қалдырды.
Мен оны бұрынғыдан да жақсы көріп кеттім. Дәл қазір қасына барып, мектеп жабылмай тұрғандағыдай қайтадан бір партаға отырғым келді. Сейду сияқты қалтамнан орамалымды алып, оның жасын сүрткім келді. Егер құдірет айрықша қуат берсе, оның әкесін іздеп тауып, Гүлжамалдың көз жасын біржола тыйғым келді.
Жапсарбаевтың қарындасы екінші кластан кейін мектепті тастап кеткен екен. Сейду оның үйіне хат жазып берді. Өзі бізбен бірге оқи беретін болды. Жапсарбаев жазылып шыққанша ағасы үшін де, өзі де оқи тұрады. Бір кластың ары-берісі жоқ, әрі айналып келгенде бір үйге баратын білім!
Есік алдына арба кеп тоқтады да, бүгінгі сабақ осымен аяқталды. Бәріміз аузымыздан бу бұрқырап тезек түсіруге далаға шықтық.
Ертеңнен бастап мектепке от жағылады. Әр класс өздері жағады.
* * *
Сабақтан қайтып келеміз, дәлірек айтқанда сабақтан емес, мектептен қайтып келеміз. Бүгін ғана түскен жалғызаяқ соқпақпен қыбыр-қыбыр етіп Гүлжамал кетіп барады. Қар сыза берген соң қолындағы шүберек сөмкесін көтеріп қолтығына қысып алыпты. Қабаттаса берген мені көріп: «Үйіңе қайтпайсың ба?» — деді. «Мен сені апарып тастаймын». «Қалай апармақсың, арқалап апарасың ба?» «Есегім бар. Әне тұр».
Ол суыққа тоңып мөлиіп тұрған есек жаққа қарады да, әлде есектің жанында бірге қайтпақ боп мені күтіп тұрған Құлманнан қысылды ма (оның оң аяғындағы етігінің басында қол сыятындай жыртық бар, жаяу жүруіне болмайды), әлде есек ұнамады ма — басын шайқады. «Жоқ, өзім барамын», «Гүлжамал, сен бағана жыладың ғой». «Иә, жыладым. Оны неге айттың?»
Дауысы қатқалдау шықты. Ренжітіп алғанымды сездім. Көзімді жерден көтеріп жүзіне қарап едім, мұң шашып тұратын жанарына асқақтық ұялай қалыпты. Табалап тұр деп ойлап қалса керек.
Оған тәкаппарлық жарасады екен.
— Оны айтқан себебім… Сен не ойласаң, мен де соны ойлап отырғанмын. Менің апам да дәл сенің апаңның сөзін айтқан.
— Рас-па-а? —Таңданғаннан оның көз шарасы үлкейіп кетті.
— Рас. Басқа біреу айтса сенбес едім. Қызық, ә?
— Қызық екен.
— Сонда саған қатты жаным ашыды. Күздегідей қасыңа барып отырғым келді. Ертеңнен бастап екеуміз бірге отырайықшы.
Ол бұл сөздердің мәнін бірден аңғара алмай аузын ашып бетіме ұзақ қарап тұрып қалды. Содан соң менен көзін алмаған бойы:
— Сен… шпана болайын деп жүрсің бе?–деді.
— Шпана? Қайдағы шпана? Олар мен сияқты бола ма екен?
— Қайдам. Олар да адамның іші-бауырына кіріп әдемі сөйлейді дейді ғой.
— Жоқ, сен түсінбепсің. Мен сенің неңді ұрлаймын, қайта қасыңа кеп отырайын деп тұрмын ғой.
— Сонда не істейсің?
— Сені жылатпаймын. Егер жылай қалсаң, бетіңді өзім сүртемін. Басқа ешкімге сүрткізбеймін, білдің бе? Ешкімге, тіпті Сейду ағайға да.
Гүлжамал бірдеңені енді-енді ұғайын деді ме, әлде суықтың әсерінен бе — екі бетінің ұшынан сүтке тамған қандай кішкене қызыл шеңбер пайда болды да, ол бірте-бірте жайылып лезде құлағына жетіп барды. Содан кейін барып:
— Мен сенімен отырмаймын, — деді.
— Неге?
— Сен бұзық болайын деп жүрсің.
Осыны айтты да, ол әңгіме бітті дегендей үйіне қарай қозғала бастады. Бәрі бүлінді, енді ол менімен сөйлеспеуі мүмкін.
Құлман жаққа қарадым. Аяғы тоңған болу керек, бір орында секеңдеп тұр екен. Енді оған не бетімді айтам? Егер оның етігі жыртық болмаса, сөз жоқ Гүлжамалдың үйіне дейін барар едім, оған бәрін де түсіндірер едім. Мен жақындағанымда Құлман кәдімгі ересек адамның даусымен:
— Көнді ме? — деді. Шошып кеттім.
— Көнгені несі, неменеге көнуі керек еді?
— Шығарып салуға дегенім ғой.
— Жоқ. Шпана болайын деп жүрсің деп өзіме бәле салды.
Біз есекке мінгесіп үйге қайттық. Құлман арт жағында отыр.
— Ә-ә, өзің сөйлесе алмадың ғой, — деді ол мектептен сәл ұзай бергенімізде. —Ештеңе етпейді, алда әлі күн көп. Алғашқы кезде қыздар өстіп қылымсиды. Бәрібір көнеді.
— Ей, сен не деп лағып келесің? Қылымсығаны несі, көнгені несі? Оны қайдан шығардың?
— Жақсы көрем деген жоқсың ба? Мен бәрін естіп тұрдым. Сені жылатпаймын дедің. Қасыңа отырайыншы дедің. Жыласаң, көзіңнің жасын ешкімге сүрткізбеймін, өзім сүртемін дедің. Бұдан артық не демексің, алып қашам демекпісің?
— Мен олай деген жоқпын.
— Керең емеспін ғой.
— Кереңсің.
— Керең емеспін.
— Жоқ кереңсің. Кереңдігің сол — айтқан сөзімнің мәнін түсінбегенсің.
— Түсінбейтін несі бар? Қасыңа отырайыншы деп жалындың, көзіңнің жасын өзім сүртемін, Сейду ағайды маңыңа жолатпаймын деп кіжіндің. Басқа нені естуім керек?
— Мынаның тілін қарай гөр! Біріншіден, мен жалынған жоқпын, екіншіден, Сейдуді жолатпаймын деген жоқпын, үшіншіден, кіжінген жоқпын. О, қыршаңқы! Табан астында шығарып алған сөзін көрдің бе?!
— Әй, бала, — дедім арамыздың суитынын аңғартар зілді үнмен, — сен байқап сөйле. Мен қашан жалындым, қашан Сейду ағайды жолатпаймын дедім, қашан кіжіндім, а? Неге өтірік айтасың?
— Өйтпесе түсінетін түрің жоқ, — деді ол мені тағы қағытып.
— Сенің түсінгенің осы ма?! Мен оны… мен оны жақсы көргенде… Оған жаным ашиды. Сен оны жақсы көрмейсің бе? А? Айтшы?
Ол үндеген жоқ. Оның үндемегенін жеңілудің алғашқы нышаны деп, даусыма үлкен адамдарша өктемдік қостым (ол кезде бәріміз үлкендерше сөйлейтінбіз).
— Иә, айтсаңшы.
— Білмеймін.
— Мәссаған! Оны жақсы көретініңді, не жек көретініңді де білмейсің бе?
— Білмеймін.
— Сен әлі бала екенсің. — Мен қарқылдап кеп күлдім. Ол да қарап қалмады.
— Ал сен қусың, — деді.
— Не-ме-не? –Бұрылып артыма қарадым.
— Қусың деймін. Керең емессің ғой. Оны жақсы көретініңді жасырасың.
Бұдан әріге төзуге болмады.
— Түс есектен, — дедім.
Ол ләм деместен түсті де, қала берді. «Түс» деген кезде қарнының аштығын, жолсызбен жүруге болмайтынын, жыртық етігін, онсыз да дірілдеп, қолтығының астында да жылу қалмағанын ойлап, «кешір, Оңғар» дейтін шығар деп ойлап едім, «түс» деп айтуым сол екен, аузымды жиып болғанша сыпырылып қала берді. Қайтадан «мін» деп айтуға кеш қалдым. Кім біледі, қайтып мінгізсем, ол мені жеңілдіге санауы мүмкін.
Ауылға әлі екі шақырымдай жер бар. Батыс жақтан бет қаритын суық жел соғып тұр. Кешеден бері аузына көлденең шөп алмай құлағы жығылған аш есек күртік қардан аяғын әзер алып, мимырт жүріспен ілбіп келеді. Құлман түскенде бел көтеріліп, қимылы ширап қалған сияқты еді, әлі қашқан аяққа мен де қайта ауырлық ете бастадым. Қардың жұқа жеріне келгенде ол жүрісін өзінен-өзі жылдамдатады, өйткені қысы-жазы өзі байлаулы тұратын жыңғыл қораның ішіне жетсе иелері өзек жалғар бірдеңе берер деп үміттенеді. Бар сыбағасы сары сиырға ауғанын білмейді. Қарап тұрсаң әділетсіздік пен қанаудың көкесін осы сұр есектен көп көрген ешкім де, ештеңе де жоқ. Ол сары сиырға ала жаздай шөп тасиды, қар түскенше отын тасиды, ол аз дегендей арбасынан енді құтылып, «уһ» деп күрсініп тұрғанда біреу-міреу ауыр жұмысқа тағы сұрап әкетеді, қыс түссе сонау төмендегі арықтан тірсегі тоғысып көктемге дейін мұз тасып шығады. Мектепке мініп барып, аштан-аш қаңтарып байлап қоямыз. Сонда да оған көңіл бөлінбейді. Қорада мүйізі қарағайдай боп қарап тұрған жатыпішер сиырдан қалған кәшекті жейді, содан қалған суды ішеді. Сиыр қорада, бұл көзіне мұз қатса да далада тұрады. Бірақ ешкімді күндемейді, жүр деген жағыңа жүре береді.
Қара күш пен момындық оған тек зиянға шығып жүр.
Біраз ұзадым-ау дегенде артыма бұрылдым. Құлманның жүріп келе жатқаны, не тұрғаны белгісіз, баяғы түсіп қалған жерінде қарақшыдай әлдене қараң-құраң етеді. Есекті тоқтатып қарадым, қимылдайтын сияқты. Ауық-ауық еңкейіп қояды — сыртқа шыққан шұлғауын етігінің жыртығына қайта тығатын болуы керек.
Бәлкім, ол жылап келе жатқан шығар.
Мен есекті кері бұрдым. Қасына жақындағанымда ол маған қарамады, айналып өте берді. Түсі сұрланып кетіпті. Мына ызғарлы желге, қатпа қарға, өзімшілдікпен далаға тастап кеткен маған, жыртық етігіне, ащы ішектей шұбатылып кеткен жоқтыққа, қатал тағдырына — бәріне-бәріне қаны қайнап ызаланды ма — «ал қайтесің» дегендей күпәйкесінің түймесін ағытып тастапты. Күпәйкесінің ішінде жалғыз қабат көйлек қана бар екен, оның да омырауы ашық. Қарсы соққан желден жұтқыншағы қызаруын қойып күреңітіп кетіпті. Қабат-қабат тон киіп, әрең шыдап жүрген суыққа оның қай жаны шыдап жүр екен. Партаға тамған тұзды жас мұз боп қататын мектеп ішінде күні бойы қалай қыңқ демеді. Гүлжамалмен ұзақ сөйлесіп тұрғанымда қалай төзген! Ол аз дегендей арзан үстемдік үшін далаға тастап кеткенім не? Не деген мейірімсіз едім».
— Құлман, кел, отыр.
— Жүре бер.
— Жындымысың, отыр деймін.
— Өлсем де отырмаймын. — Ол жүрісін тездете түсті. Мойнын төмен салбыратып, есегім оның соңынан сүмеңдеп келеді. Осылайша «отыр, отырмаймынмен» біраз жүрдік. Жүз шақты қадамдай өткенде Құлманның жыртық етігінен шұлғауы шығып, сол аяғын сарт-сұрт қамшылай бастады.
Денем тітіркеніп кеткен мен:
— Құлман! Құлман деймін, шұлғауыңды салсаңшы, — дедім.
Ол менің сөзімді елең қылған да жоқ. Төрт-бес рет сарт-сұрт етіп барып түсіп қалған шұлғауына пысқырып та қарамады. Етігінің басындағы қол сыяр жыртықтан ішіне қар толып, аяғын қари бастағанын сезіп келем.
— Құлман, тоқта деймін! Әйтпесе бар ғой!..
Есектен секіріп түсіп, оның жағасынан алдым. Ол қарсыласқан жоқ. Бадырайып бетіме тура қарады. Ішінде сарқ-сұрқ қайнаған ашу мен ыза қанталаған көзіне жиналыпты.
Ол қоя бер деп айтпады. Бірақ өңменіңнен өтіп, өзегіңді түйреп тұрып алған жанары алабұртып барып, жағасына жармасқан қолымды бірте-бірте босаңсыта бастады. Бұлай етуге болмайтынын, жағадан ұстамау керек, ұстаған соң бір нәрсе жасау керек екенін іштей сезсем де, саусақтарым еріксіз жазыла берді.
Жеңілісті мойындамауға лаж қалмады. Онымен тұрмай жалынуға көштім.
— Құлман, кешірші мені, а? Жалынамын, — дедім жағасынан қолымды біржолата босатып.
— Керегі жоқ, —деді ол тісін қайрап сөйлеп. — Жалынба! Жалынғанды жек көрем!
— Енді не істеуім керек! Аяғың үсіп кететін болды ғой. Мойныңды қарашы!
— Үсімесе түсіп қалсын! –деді ол тағы ілгері қозғалып. —Маған аяқтың да, мойынның да керегі жоқ. Бәрінің, бәрінің! Білдің бе, бәрінің! — Ол маған оқыстан жалт қарады. Мен шошып кеттім. Күреңіткен беті жыбырлап, көзі есі ауысқан адамдай шапыраштанып кетіпті. — Білдің бе деймін, білдің бе деймін, білдің бе деймін, білдің бе, бәрінің керегі жоқ! Міне, міне! Сенбесең, мен саған көрсетемін.
Мен не істерімді білмей тұрып қалдым: ол қар үстіне отыра қап етігін шеше бастады. —Міне, ал үсімесе түсіп қалсын. Кесіліп қалсын! –Екі етігін де шешіп алып екі жаққа лақтырып жіберді. —Бәрің қусыңдар! Гүлжамалға жаным ашиды дейді ғой. Жаның ашымайды, жақсы көресің, содан соң жаның ашиды. Оның шешесі ауру. Үш баласы бар. Төрт күн бұрын сиырларын қасқыр жеп кетті. Үйлерінде бір үзім нан жоқ. Үш баласы бүгін де аш жатады. «Жақсы көремін». Бүйтіп езілгенше жағдайын неге білмейсің? Суайтсың, мейірімсізсің. Бәрің де!.. Ал, ал керек болса! Бәрібір бойымда жылы жер жоқ! — Ол қар үстіне жалаңаяқ тұрып алып, күпәйкесін шеше бастады. Мен жан ұшырып кеп оны құшақтай алдым.
— Құлман, көкетай, жалынамын! Шешпеші күпәйкеңді! Мұның не? Өлесің ғой суық өтіп. Үйге соқпай қазір Гүлжамалдың үйіне барайын. Тіпті оны жақсы көрмей-ақ қояйын, жақсы көрем деп айтпай-ақ қояйын. Шешпеші киіміңді, көкетай! — Менің шырылдағаным, шырылдап қана қоймай, ебіл-дебіл боп жылағаным оған кенет ес жиғызды ма — күпәйкесінің бір жеңін шешіп, екінші жеңіне келгенде кідіріп қалды.
Қасқыр талаған адамның киіміндей әр жерде шашылып жатқан етіктері мен шұлғауын мен келгенше қайтадан шешіп тастай ма деп зыр жүгіріп жүріп жинап әкелдім. Аяқтарынан жан кетіп қалыпты. Бойы тез жылынсын деп аяғына өзімнің шұлғауымды орап, үстіне өз күпәйкемді кигізіп, етігімді беріп жүріп оны райынан әрең қайтардым.
Аяқ-қолы қарысып жүре алмай қапты. Есекке отыруға тағы болмайды, сол бойы қаны қатып қалуы мүмкін. Суық жел қарсы алдымыздан әлі уілдеп тұр. Енді бір шақырым жер жүру қиямет сапарындай көрінді. Маңайда қыбыр еткен жан жоқ. Алыстағы үйлердің қараң-құраң кіріп-шығып жүрген адамдары біз жаққа қарайтын емес, қараған күнде де бізге көз тоқтатпас еді.
Көп тұруға уақыт жоқ. Күллі жабуды жерге түсіріп, Құлманды соған жатқыздым да, есекке тіркеп ауылға қарай сүйредім. Өзім Құлманның соңында келемін.
— Аяғыңды қимылдат, — деймін. Ол болар-болмас қимылдатады да, «көнбейді» дегендей басын шайқайды. Арқанның қысқалығынан Құлманның басы есектің артқы аяғына тиіп-тиіп барып қайтады. Бетіне тұяқтан ұшқан қар түсе береді, ентелеп, сүріне-қабына барып оның қарын тазалаймын. Беті мұп-мұздай. Кірпігін қақпайтын сияқты, менен көзін алмай баттиып жатыр. Зәрем қалмай есекті таяқтай түсем.
— Қалай, тоңдың ба? — деймін сасқанымнан әрі бірдеңе деп сөйлеу керек болған соң аузыма басқа сөз түспей.
— Жоқ, — дейді ол мені онан сайын үрейлендіріп. Сөзі жылы төсекте жатқан адамның сөзіндей сабырлы.
* * *
Жөндеп оралмаған шұлғау басына жиналып, бірнеше минуттан соң етіктің жыртығынан бір ұшы қылтиып көрінді де, енді бір он шақты аттағанда екінші етігімді сартылдатып соға бастады. Оны ішіне қайтарып тығуға, қайта орап киюге шама жоқ. Сәлден кейін оң аяғымды әлдене қарып ала жөнелді. Саусақтарым қырқылып бара жатқан секілді. «Мейлі, мейлі, қырқа берсін. Менің аяғым Құлманның аяғынан артық емес. Қырқа берсін. Маған десе қырқылып түссін!»
Бірте-бірте күшейген желдің аяғы біз үйге жеткенімізде алай-дүлей боранға ауысты. Кеш батып, ымырт үйірілген шақ. Есекті Құлманның үйіне қарай бұрғанымда олардың ауласынан ат арба шығып, лезде боранның арасына сіңіп жоқ болды. Біздің колхозда үш-ақ арба бар, мынау олардың бірде-біріне ұқсамады.
— Құлман, мына арба кімдікі?
Денесінен суық өтіп талықсып кетті ме — ол жауап бермеді.
* * *
Мен тоғыз күн бойы төсектен бас алмай жатып қалдым. Апам мен Еркінай әуелгіде қатты қорқыпты. Әнеугүнгі қол диірменге тартқан екі кило бидайдың тең жартысына жуығын жеті күлше етіп, маған суық тигенін біле тұра көз тиіп қалды ма деп көрші-қолаңға таратыпты.
Тоғыз күн. Жайшылықта қалай өткенін білмей қалатын бұрамға келмес келте уақыт. Бірақ бар ғұмырындағы қуанышы мен күрсінісін есептеп әр күніне бөлгенде қайғысына қайық батар тоғыз күн! Таңы атпайтындай, күні батпайтындай ұзақ, үміті мен уайымы, сенімі мен сергелдеңі шарпысқан, кемпір-шалдар бал ашып, жаман түссе тағы ашып, кеуде біткен үйде, көңіл біткен түзде, жантайса да жақсы түс көру үшін жантаятын жайшылықтың жылына тең тоғыз күн! Тоғыз күнде алақандай ауылға екі қарақағаз келіп, адамдары күңіренді. «Аманбыз» деген төрт хат келіп жыртық жүрекке жамау болды. Бірақ жиырма күн жүріп келген «аманбыз» үркек көңілге біржола медеу бола алмай, келесі күндердің үміті мен күдігін молайтып, балықшының желді күнгі қайығындай қалт-құлт тіршілік тастап кетті.
Сондай хаттың бірі мен төсектен тұрғанда көкемнен де келді. Тор көз дәптердің бес парағын толтырып жазыпты. Бүкіл ауыл жиналып оқыды. Сейду ағай оқыды. Бір емес, бірнеше рет қайталап оқыды. (Соғыстан келгелі бері хаттың бәрін Сейду оқитын болған). Баяғысынша бәрі жылады. Жүруге жарайтындардың бәрі үйге келіп, құтты болсын айтып шықты. Бір баласын көтеріп, екінші баласын жетектеп Гүлжамалдың төсек тартып жатқан науқас апасы Орынша да келіпті.
Қуаныш дегеннің адамды мүлде өзгертіп, мүлде қайта туғызатындай, мүлде қайта жарататындай құдіреті бар екенін біз алғаш рет сонда аңғардық. Апам мен Еркінайды тану мүмкін емес. Бір звеноға жететін баяғы қара қазанның шыңырау түбінен сап-сары тоқаштарды үлкен керсенге екеулеп түсіріп жатыр. Май қайдан, ұн қайдан, кімнен алды, кімнен сұрады, қашан алды — ол да жұмбақ. «Өзі тапқан малы еді, жолынан садақа», — деп апам сиырды сатып, ақшасына қой алып, біреуін сойғысы келетінін де айтты, бірақ жұрт көнбеді. «Жан бағып отырған жалғыз сиырыңнан айырылма, қайтесің, — десті, — өзі келгенде тойына соярсың». Ол кісіні осы соңғы сөз ғана тежеді.
Майданнан жиырма күн жүріп келген амандыққа барын құрбан етпекші. Жиырма к
