Читать бесплатно онлайн книгу  Жасыл шатырдағы Энн

автор Lucy Maud Montgomery

ӘОЖ 821.111(71)

КБЖ 84(7Кан)

М68

Аударған: Қанат Ибрагимов

Люси Мод Монтгомери

М68 Жасыл шатырдағы Энн – Алматы: «Самға» баспасы, 2026. – 376 бет.

ISBN 978-601-12-7305-3

Люси Мод Монтгомеридің «Жасыл шатырдағы Энн» романы ( Anne of Green Gables, 1908) – Принс-Эдуард аралының әсем табиғаты мен Авонлея ауылындағы қарапайым да мағыналы өмірді нәзік бейнелеген көркем туынды. Жетім қыз Энн Ширли Мэтью мен Марилла Касберттердің шаңырағына келіп, тағдырдың күтпеген сыйындай «Көк шатыр» атанған үйде жаңа өмірге қадам басады.

Энннің қиялына қанат бітірген арманшыл болмысы, қайсар мінезі мен жүрек жылуына толы жан дүниесі оны талай қызықты да тосын оқиғаларға жетелейді. Ол Диана Барримен адал достықтың қадірін танып, Гилберт Блайтпен бәсекелесе жүріп, өз қабілетін шыңдайды, білімге деген шынайы сүйіспеншілігін қалыптастырады.

Роман табиғат көрінісінің әсемдігімен, шынайы кейіпкерлер болмысымен ерекшеленетін, отбасы құндылығы, қамқорлық, жауапкершілік пен үміт секілді мәңгілік адамгершілік ұстанымдарды терең дәріптейді. «Жасыл шатырдағы Энн» – оқырманына рухани ләззат сыйлайтын, мейірім мен ізгіліктің өміршең күшін айқын танытатын өшпес классикалық шығарма.

ӘОЖ 821.111(71)

КБЖ 84(7Кан)

ISBN 978-601-12-7305-3

© «Самға» баспасы, 2026

Алғысөз

Канадалық жазушы Люси Мод Монтгомеридің (1874–1942) есімі қазақ оқырмандары үшін мүлде бейтаныс болғанымен, оның шығармалары қаншама жылдан бері ағылшын тілді ортада да, басқа да елдерде сұранысқа ие. Оның еңбектері жыл сайын АҚШ-та, Канадада, Англияда, Австралияда миллиондаған таралыммен қайта басылып, ондаған шетел тіліне аударылып жарық көреді. Осы шығармалар желісінде театр қойылымдары мен кинофильмдерге бейімделген нұсқалар жасалды. Жазушы туып-өскен, шығармаларын жазған, сондай-ақ кітаптағы оқиғалардың негізгі бөлігі өтетін Принс Эдуард аралындағы шағын Кавендиш қалашығы бүгінде Канададағы ең көрнекті мәдени нысандардың біріне айналып, жыл сайын сан мыңдаған саяхатшыларды өзіне тартады.

Ерте ата-анасынан айырылған, одан ата-әжесінің қолында тәрбиеленген жазушының өмірбаяны өте қарапайым. Кейін университетте білім алып, оқуын аяқтаған соң ауыл мұғалімі болып еңбек еткен. Уақыт өте келе пресвитериан пасторға тұрмысқа шығып, екі ұл баланың анасы атанады. 1908 жылы АҚШ-та жарық көрген оның алғашқы романы – «Жасыл шатырдағы Энн» – жазушының ғана емес, барлық бойжеткендердің өмірінде ерекше орын алған шығармаға айналды. Жетім қыз Энн Ширли туралы бұл кітап автордың балалық шағынан өрбіген естеліктері мен сезімдеріне негізделген. Жарыққа шыққаннан соң бұл кітап көп ұзамай бұрын-соңды болмаған ғаламат табыс әкелді. Америкалық жазушы Марк Твен бұл кітаптың жарық көргеніне риза болып, ондағы жирен шашты кейіпкер Эннді «Өлмес Алиса дәуірінен бері көркем әдебиетте көрінген ең сүйкімді бала» деп атады.

Алғашқы кітабы жарық көргеннен кейін Монтгомери оқырмандардан Энннің тағдырын жалғастыруды өтінген мыңдаған хат алды. Осылайша, Энннің жасөспірім, бойжеткен және ересек шағын баяндайтын кейінгі кітаптары дүниеге келді. Сонымен қатар Авонлея мен оның тұрғындары туралы туындылар да жарық көріп, оқырман сүйіспеншілігінен тысқары қалмағанын да айта кеткен жөн.

Монтгомеридің шығармашылығы мен өмірі күні бүгінге дейін көптеген зерттеулерге арқау болып келеді. Алғашында оның кітаптары «балалар әдебиетінің» аясында қарастырылса, соңғы жиырма жылда әдеби сынның феминистік бағытта дамуына байланысты зерттеушілер жазушы шығармаларындағы әйел тұлғасының қалыптасуына, оның күрделі траекториясына терең назар аударып, туындыларын «ересектер әдебиеті» стандарттарымен талдай бастады.

Оқырман назарына ұсынылып отырған Л. М. Монтгомеридің «Жасыл шатырдағы Энн» кітабының аудармасымен біз «Жанға жақын классика» атты жаңа серияны бастаймыз. Бұл серияға Монтгомеридің шығармаларымен қатар АҚШ-тың XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басындағы әйел жазушылары – Элинор Портер, Луиза Мэй Олкотт, Кейт Дуглас Уиггин, Джин Уэбстер, Сюзан Кулидж және басқалардың туындылары енеді. Англофон елдерінде зор ықыласқа ие бұл шығармалар бүгінгі жас оқырман қыздардың талап-тілектерін дөп басатын туындылар екенін айғақтайды.

Серияға енетін кітаптардың басым көпшілігі – жалғасы бар хикаялар. Олардың дүниеге келу тарихы да «Жасыл шатырдағы Энн» цикліне ұқсас, яғни балалық шақ туралы алғашқы повестер жарияланған сәттен-ақ оқырман назарын жаулап, авторларды кейіпкерлерінің жастық шағы мен қалыптасу кезеңдерін суреттеуге итермеледі. Стилі, тілі, композициясы жағынан әртүрлі болса да, бұл шығармаларды біріктіретін ортақ бір белгі – адам дербес өмірге қадам басқанда ұшырасатын күрделі моральдық-этикалық мәселелерге ерекше назар аударылуы. Оқылуы жеңіл әрі ақылгөйліктен алыс бұл кітаптар балалар мен жасөспірімдердің мінезі мен өмірлік ұстанымы қалыптасатын кезеңінде өздерін және әлемді тереңірек түсінуіне жәрдемдеседі. Оларды төзімділікке, сезімталдыққа, әр адамның ішкі құндылығын тануға баулиды, сондай-ақ адал еңбек, өз-өзіне талапшылдық және өзгеге кешірімшіл болу секілді христиандық ізгілік сабақтарын ұсынады.

Аталған туындылар 1861–1865 жылдардағы АҚШ Азамат соғысы мен Бірінші дүниежүзілік соғыс аралығында –
индустриялану мен урбандану қарқынды жүрген кезеңде жазылды. Экономикалық және әлеуметтік өзгерістер қыздар мен жігіттердің білім, қоғамдық құқық салаларындағы теңдігін қолдауға бағытталған қозғалыстардың өрістеуіне ықпал етті. Бұл үдерістер бойжеткен қыздарға арналған әдебиеттен де көрініс тапты. Олардың кейіпкерлері барған сайын дербес, білім мен мансапқа ұмтылған, ойы мен мінезі тиянақты тұлғалар ретінде бейнеленді. Дегенмен дәстүр мен тұрмыстық шындық кейіпкерлердің бар арманын жүзеге асыруға мүмкіндік бере бермейтінін авторлар шынайы түрде көрсете білді.

Бұл кітаптар ең алдымен жас оқырман қыздарға арналса да, ересектерді де бейжай қалдырмайды, өйткені бұл туындылардың өн бойынан өмірдің үні мен жазушы талантының нәзік иірімдері қатар сезіледі. Олар оқырман жүрегінде мызғымас орны бар рухани қазынаға айналды.

Баспа үйі

І-тарау

Жасыл Шатырды дүр сілкіндірген жаңалық

Миссис Рейчел Линдтің үйі Авонлеяға бастайтын кең жолдың бойында, екі қапталын қандыағаш пен қырықжапырақтың бұталары қаптай өсіп, көмкерілген шағын аңғардың тұсында орналасқан еді. Сол тұста жолды Касберттердің ескі қора-жайын айнала қоршаған ну орманның түкпірінен бастау алатын бір бұлақ қиып өтетін. Бастапқы арнасына таяу жерде бұл бұлақ асау да ерке: бірде сатылана құлап, секіре ағып, бірде түнеріңкі де тылсым шағын тоғандарға жайылып кететін. Бірақ Линд аңғарына жақындаған сайын жуасып, кіп-кішкентай ғана жылғаға айналатын, мұның себебі осы бір бұлақ суы миссис Рейчел Линдтің үйінің тұсынан әдеп сақтамай өте алмайтын-ды. Су екеш судың өзі миссис Рейчелдің терезе алдында отырып алып, айналадағының бәрін, тіпті бұлақтар мен балаларға дейін не істеп жатқанын мұқият бақылайтынын білетіндей, себебі ол көзге оғаш немесе орынсыз нәрсені байқаса, оның «не себепті» болғанын анықтап білмейінше байыз таппайтын.

Авонлеяда да, оның сыртында да өз ісін қоя тұрып, өзгелердің тірлігін қазбалауға әуес жандар аз емес. Бірақ Миссис Рейчел Линдтің жөні бөлек еді, ол өзгенің өміріне білек сыбана араласа отырып, өз шаруасын да мінсіз жүргізетін пысықтардың қатарынан. Үй шаруасына өте мығым әйел, үйін тап-тұйнақтай етіп жинап қояды. Соған қоса, қыздарға арналған қолөнер үйірмесін ашып, жексенбі мектебінің сабақтарын ұйымдастыруға жәрдемдеседі, жергілікті шіркеу жанындағы қайырымдылық ұйымына да, миссионерлерді қолдау қоғамына да ең сенімді көмекші бола алатын. Одан бөлек, Рейчел ханым ас үйіндегі терезе түбінде сағаттап отырып, қалың мақта жіптен көрпе тоқуға да уақыт табады. Осы орыннан тапжылмай отырып, ол аңғарға қарай иіріле түсіп, артынан қызғылтым реңкті тік жотаға өрлей бұралаңдай өрбитін соқпақ жолды көз жазбай бақылайтын. Авонлея тұрғындары оның әлдеқашан он алты көрпені тоқып аяқтағанын бір-біріне жеткізіп, таңданыстарын да жасыра алмайтын.

Авонлея – Әулие Лаврентий шығанағына сұғына енген, екі бүйірін су шайған үшбұрыш пішінді шағын түбекте орналасқан ауыл. Сол себепті ауылға келетін де, ауылдан баратын да бар адам осы жотамен өтеді. Ал бұл – кім-кімнің де Рейчел ханымның қырағы көзіне еріксіз ілігетінін білдіреді.

Бірде, маусым айының басында, Миссис Рейчел әдеттегідей асүйдегі терезе алдына жайғасқан-ды. Күннің жылы шуағы терезеге төгіліп тұр. Үй артындағы төбенің етегін алып жатқан бақ бозғылт күлгін түсті гүлдердің салтанатты көйлегін кигендей түрленіп, үстін мың сан ара гуілге толтырып тұрған. Авонлея жұрты «Рейчел Линдтің күйеуі» деп атайтын кішіпейіл Томас Линд сиыр қорасының ар жағындағы еңісте кеш егілетін шомырдың тұқымын сеуіп жүр. Мэтью Касберт те жасыл шатыр маңындағы бұлақ жақта үлкен алқапқа өз шомырын сеуіп жүруі керек еді. Мұны Рейчел ханым жақсы білетін, өйткені кеше ғана Кармодидағы Уильям Блэрдің дүкенінде Мэтьюдің Питер Моррисонға «ертең түстен кейін шомыр сеуіп шығамын» дегенін құлағы шалған. Әрине, Питер мұны одан өзі сұрап алды, себебі Мэтью Касберт сұрамайынша тіл қатпайтын тым момын адамдардың санатынан еді.

Соған қарамастан, міне, жұмыс күнінің қақ ортасында, сағат үштің шамасында Мэтью Касберт аңғарды қақ жара өтетін жолмен аяңдап кетіп бара жатыр. Бір таңғаларлық жайт – үстінде ең тәуір киімін киіп, ақ қатырма жағасын тағуы, оның Авонлеядан басқа бір жаққа бет алғанының айқын белгісі. Оның үстіне, күрең биені жеккен жеңіл арбамен кетіп барады, демек, жолы әжептеуір алыс. Ендеше, Мэтью Касберт қайда бара жатыр және не үшін бара жатыр екен?

Авонлеядағы басқа біреу болса, Рейчел ханым бір минут та ойланбастан осы екі сұрақтың жауабын таба қояр еді. Бірақ әдетте үйінен сыртқа аттап баса қоймайтын Мэтьюдің бұлай сапарға шығуына өте бір қауырт әрі ерекше жағдай себеп болғаны анық. Өзі момын кісі болған соң, бейтаныс адамдардың ортасына бару, яки біреумен сөйлесу деген оған ауыр сынақтай көрінетін. Сол себепті, Мэтьюдің ақ жаға тағып, кабриолетке мінуі – өте сирек кездесетін жағдай. Миссис Рейчел осыны сағаттап ойласа да, жауабын таба алмады, сөйтіп, оның алаңсыз өтіп жатқан кешінің берекесі қашайын деді.

– Шай ішіп болған соң жасыл шатырға соғып, Марилладан оның қайда және не үшін кеткенін анықтауым керек, – деп бел буды өктем әйел. – Ол жылдың мұндай мезгілінде ешқашан қалаға да, қонаққа да бармайды. Әрине, егер егетін тұқымы бітіп қалса барар еді, бірақ дәл осылай сәнденіп, кабриолетке отыра қоймас. Тіпті дәрігерге де баруы мүмкін емес, ондай сапар болса, бұлай тым ақырын жүрмес еді. Алайда кеше кешкісін оны үйден мәжбүрлеп шығаратындай бірдеңе болғаны сөзсіз. Шынын айтқанда, бұл бір жұмбақ болды ғой. Енді мен бүгін Мэтью Касбертті Авонлеядан шығуға мәжбүрлейтін қандай жағдай орын алғанын білмейінше тыным таппаймын.

Сонымен, миссис Рейчел шай ішіп болған соң жасыл шатырға қарай беттеді. Ұзақ жүретіндей де жол емес. Линд алқабынан Касберттер отбасы тұратын үлкен бақтың ішіндегі үйге дейін жолмен небәрі төрттен бір миль ғана жүруі керек. Одан соң тағы біраз жүретін ұзын соқпақ жол бар. Мэтью Касберттің әкесі де ұлы сияқты момындау әрі үндемейтін адам, ол да өз шаруашылығын көршілерден неғұрлым алыстау, орманның шалғай шетіне орналастырған. Жасыл шатырлар оған тиесілі тазартылған жер телімінің ең шетіне бой түзеген еді және әлі күнге сонда тұр, олар Авонлеядағы өзге үйлердің үйлесе орын тепкен жол жағынан әзер көрінеді. Миссис Рейчел мұндай жерде орналасқан үйлерді адам тұратын жер деп атай алмас еді.

– Мұны тек жай ғана кіріп-шығып жүретін баспана деуге келетін шығар, бірақ үй емес, – деді ол айналасына шөп өсіп кеткен, итмұрын бұтақтары егілген соқпақты бойлап, адымдай жүріп келе жатып, өз-өзіне күбірлеп. – Мэтью мен Марилланың кішкене біртүрлілеу екеніне таңғалатын түгі жоқ, себебі олар елден оқшау өмір сүреді емес пе?! Әрине, ағаштарды серік етеміз десе, Құдайға шүкір, бұл жерде ағаштан көп нәрсе жоқ, жетеді. Шынын айтқанда, екеуінің де бәріне көңілі толады, бірақ мен мұны осындай өмірге үйреніп кеткендіктен деп бағалар едім. Дарға асу жазасы кесілген ирландтық айтпақшы, адам үш күннен кейін көрге де үйренеді. Осылай деп өзімен-өзі сөйлесіп келе жатып, миссис Рейчел жасыл шатырдың артқы жақтағы ауласына апаратын соқпаққа түсті. Жасыл желекке малынған жерден ерекше тазалық пен ұқыптылық байқалады, аула бір жағынан биік ағаштармен көмкерілсе, екінші жағынан біп-бірдей пирамида іспетті теректер егілген. Жолда жатқан бірде-бір таяқ немесе тас көрінбейді, ондай артық нәрселер бар болса, миссис Рейчелдің назарынан тыс қалмас еді. Ол Марилла Касберттің үйін қалай тазаласа, ауласын да солай таза ұстайтынына іштей сенімді болды. Тіпті мына құр жерге отыра қалып түстенер болсаң да, тамағыңа ешқандай қылау түспейтініне сенуге болады. Миссис Рейчел екпінмен келіп асүйдің есігін қақты да, «кіріңіз» деген дауысты естіп, ішке енді. Жасыл шатырдың асханасы кең әрі көңілге ерекше жайдарылық сыйлайды екен... немесе ешқашан адам кірмейтін қонақ бөлмедегідей тым тазалығы сәл күдікті ой туғызатыны болмаса, мұнда бәрі әдеттегідей еді. Терезелері шығыс пен батысқа қарап тұр. Батыс жағынан артқы аулаға қарай ашылған терезе арқылы асханаға маусым айының нұрлы шуағы төгіледі. Бақтағы ақ гүлдермен көмкерілген шие ағаштары мен сымбатты қайыңдар шығыс жақтағы терезеден көрініп тұрады, олар айнала шырмалған шырмауықтармен жасыл түске еніпті. Әдетте бұл жерге демалғысы келгенде Марилла Касберт те келіп жайғасады, ол бұл өмірге барынша байсалды қарау керек деп санайды, сол танымын бұзып, тым көңілді де жеңілтек болып көрінген күн шуағына сенімсіздеу көз тастап отырар еді. Қазір де ол қолына тоқымаларын алып, сол жерде отыр. Арт жағындағы үстелде кешкі ас дайын тұр.

Миссис Рейчел кірген есігін жаппай жатып-ақ үстелде не тұрғанын байқап үлгерді. Үстелде үш адамға арналған ыдыстар тұр еді, демек, Марилла Мэтьюмен бірге тағы біреудің келетінін күткен де болуы мүмкін. Бірақ үстелде күнделікті қолданылатын ыдыстар тұр. Ал кішкентай вазада тек алма тосабы, табақшада тәттінің бір түрі бар екен, сондықтан күткен қонақтары соншалықты маңызды болмағаны.

Сонда Мэтьюдің ақ жаға тағып, торы ат жегуінде не мән бар? Миссис Рейчелдің басы әбден қатты. Бұл – бір адам өзді-өзі шеше алмайтын жұмбақтың өзі еді. Оның үстіне, аса бір құпиялығы да жоқ осы жағдай әдетте мүлгіген тыныштыққа тұңғиықтай батып жататын жасыл шатыр үшін күтпеген оқиға болып шықты.

– Кеш жарық, Рейчел! – деді Марилла оған бар ынта-ықыласымен қарап. – Ауа райы керемет қой, қараңызшы!? Өтінемін, төрлетіп отырыңыз. Қалай, үй ішіңіз аман ба?

Ауызға басқа сөз түспегеннің өзінде, Марилла Касберт пен миссис Рейчелдің арасында, бәлкім, олардың болмыс-бітімінің бір-біріне ұқсамайтындығының арқасында болса да достық бар еді.

Марилла бойшаң келген, бір сылым артық еті жоқ, арық әйел. Ішінара ағара бастаған шаштарын әдеттегідей желкесіне кішкентай етіп түйіп, оны «аямай» екі темір түйреуішпен түйреп қойған. Өмірдегі түрлі жайларға көзқарасы аса бір терең болып көрінбесе де, ол ар-намысты биік қоятын жан болатын. Алайда оның еріндеріне қарап әзілге, қуақы сөзге жақындығын байқамауға болмайтын еді.

– Біз бе, шүкір, бәріміз аманбыз, – деді миссис Рейчел. Мэтьюдің кабриолетпен кетіп бара жатқанын көріп, сіздерде біреу ауырып қалмады ма деп, қорқып кеттім. Сөйтіп, ол дәрігер шақыртуға кеткен болар деп ойладым. Марилланың еріндері бәрін түсінгендей, күлімсіреген қалыпта дір ете қалды. Ол Мэтьюдің жолда кабриолетпен түсініксіз жағдайда кетіп бара жатқаны көрші әйелдің әуестігін қоздырып, оған маза бермейтінін, ақыры, осында келетінін де біліп, күткен еді.

– Жоға, мен сап-саумын, дегенмен кеше басым қатты ауырғаны да рас, – деді ол. – Мэтью станцияға, Брайт Риверге кетті. Біз Жаңа Шотландиядағы жетімдер үйінен кішкентай ер баланы асырап алмақшымыз. Ол бүгін кешке пойызбен келеді. Егер Марилла Мэтьюдің станцияға Австралиядан әкелінген кенгуруды алып келуге кеткенін айтса, миссис Рейчел қатты таңырқай қоймас еді. Қазір ол бір сәтке есінен айырылған адамдай тұрып қалды. Марилланың онымен әзілдесуі мүмкін емес, бірақ бұл жолы миссис Рейчел мұны әзіл десе де сеніп қалар еді.

– Рас айтып отырсың ба, Марилла? – деді ол, тілі сөйлеуге әрең келіп.

– Иә, әрине, – деп жауап берді Марилла. Мұнысы Жаңа Шотландияның жетімдер үйінен бала асырап алу адам естімеген жаңалық емес, керісінше, Авонлеядағы кез келген жөні түзу ферманың әдеттегі көктемгі жұмыстарына кірісетін қалыпты шаруасы сияқты естілді.

Миссис Рейчел ішкі сабырын мүлдем жойып алғанын сезді. Оның ойы сан саққа, шашырап кетті. Ұл бала дейді! Марилла мен Мэтью Касберттер тәрбиелеуге бала асырап алмақ. Жетімдер үйінен! Иә, бұл ақырзаманның нышаны болар. Мұндай жаңалықтан кейін оны енді ештеңе де таңғалдыра қоймас. Ештеңе де!

– Мұны қайдан шығарып жүрсіздер? - деді ол бұл істі қолдамайтын дауыспен. Бұл шешімді қабылдарда одан ешкім кеңес сұрамады ғой, сондықтан да ол қолдамайтын сыңай танытты

– Біз бұл туралы көптен бері, дәлірек айтқанда, қыс бойы ойланып шықтық, – деп жауап берді Марилла. – Миссис Спенсер біздікіне Рождествоның алдында келгенде Хоуптаундағы балалар үйінен кішкентай қызды асырап алғалы жатқанын айтқан. Хоуптаунда оның немере сіңлісі тұрады. Миссис Спенсер соған барған кезде әлгі балалар үйі туралы сұрастырыпты. Сондықтан Мэтью екеуміз сөз арасында осы әңгімеге қайта айналып соға бердік. Ақыры, бір ұл асырап алуға бел байладық. Мэтью қазір жас емес екенін білесің, алпысқа келді, бұрынғыдай күш-қуаты тасып тұрған жоқ. Жүрегінде де кінәрат бар. Ал қазір фермаға көмектесуге адам жалдау қиын шаруа екені өзіңе де белгілі. Мына жақта француздың есерсоқ жастарынан басқа ешкім жоқ. Бір іске үйретіп, шаруаға араластыра бастасаң болды, ретін тауып зауытқа тайып тұрады, ол жақта консервілерді Құрама Штаттарға жөнелтеді. Бастапқыда Мэтью баланы Англиядан асырап алайық деген. Бірақ мен келіспедім. «Иә, бәлкім, олар жаман балалар емес шығар, оларға еш қарсылығым да жоқ. Алайда мен Лондон көшелеріндегі балаларды үйіме жолатқым келмейді. Асырап алсақ, тек қана осы жердің баласын алайық. Әрине, қайсысын алсақ та, бір тәуекелге баратынымыз анық. Бірақ канадалық баланы алсақ, жаным тынышырақ, сенімдірек болар еді», – дедім мен. Ақыры, миссис Спенсер өзіне қыз алып келуге барғанда, бізге де бір ер бала таңдауын өтінеміз деп шештік. Өткен аптада оның келе жатқанын білдік, сөйтіп, одан Кармодидегі Роберт Спенсердің отбасы арқылы бізге он-он бір жас шамасындағы сүйкімді әрі пысық бір баланы ертіп келуін сұрадық. Біздің ойымызша, шаруашылыққа бірден көмектесіп кетуге осындай жастағы бала қолайлы, әрі оны өз ыңғайымызға тәрбиелеп алуға да ыңғайлы жас қой. Оған біз жақсы отбасы боламыз, әрі жылы үйде тұрып, сапалы білім алады. Сөйтіп, міне, бүгін миссис Спенсерден жеделхат келді, оны пошташы алып келіпті, хатта олардың бес жарымдағы пойызбен келетіні жазылған. Содан Мэтью баланы қарсы алу үшін Брайт Ривердегі бекетке жол жүріп кетті. Миссис Спенсер баланы сол жерден түсіріп, өзі әрі қарай Уайт Сендске кетеді.

Миссис Рейчел ойын қашанда күлбілтелемей ашық айтатындығымен мақтанатын. Қазір де мына таңғаларлық жаңалықты естіген бойда сол әдетіне басты.

– Сонымен, Марилла, бұл туралы не ойлайтынымды бүкпесіз айтайын. Бұл деген барып тұрған ақымақтық! Осылайша сендер үлкен тәуекелге барып отырсыңдар. Өздерің не істегелі отырғандарыңды түсінесіңдер ме? Бөтен баланың мінезін де, ата-анасын да, мүлдем ештеңесін білмей үйлеріңе әкелмексіңдер, тіпті оның кейін қандай адам болып шығатыны да белгісіз ғой. Өткен аптада ғана газеттен осы маңда тұратын бір фермер әйелімен екеуі жетімдер үйінен ұл баланы асырап алғанын, сол бала олардың үйлерін қасақана өртеп жібергенін оқыдым, Марилла, сөйтіп, ол төсегінде шырт ұйқыда жатқанда күлі көкке ұша жаздады. Тағы бір оқиғаны білем, онда асырап алған ер бала шикі жұмыртқаның бәрін сорып тауысқан, олар баланы бұл әдетінен арылта алмаған еді. Менен кеңес сұраған болсаңдар, ал сендер сұрамадыңдар, Марилла, менің айтарым: Құдай үшін, бұл ойларыңнан бас тартқандарың жөн. Менің ойым солай!

Кешігіп айтылған бұл ескерту сөз Мариллаға әсер етпегендей болды, ол ренжімеді де, уайымдамады да. Тоқыма тоқуды одан әрі жайбарақат жалғастыра берді.

– Сенің тек шындықты айтатының даусыз, Рейчел. Тіпті мен де аздап күмәнданамын. Бірақ Мэтью осы шешімге байланып қалды. Соған әбден көзім жеткесін көндім. Ол басқа уақытта дәл осындай талапшыл емес, көп нәрсеге қалауын білдіре бермейді, сондықтан шын қалағанына қол жеткізуге кедергі болмауым керегін түсіндім. Тәуекел етуге келсек, тәуекел деген барлық істе де болады. Тіпті өз баласын дүниеге әкеле отырып та адамдар тәуекелге барады, айналып келгенде, туған балаңның да қандай адам болып шығары белгісіз. Баланы Англия мен Құрама Штаттардан алсақ бір жөн. Ал Жаңа Шотландия біздің аралға өте жақын орналасқан. Канадалық баланың біздің балалардан соншалықты айырмасы болмайды.

– Жарайды, ендеше бәрі жақсы болар деп сенемін, – деді миссис Рейчел даусын күмәнмен қарайтын ырғаққа салып. – Артынан сол бала Жасыл Шатырды өртеп немесе құдыққа стрихнин уын салып жүрмесін, ол кезде маған ескертпеді деме! Сондай оқиға Нью-Брансуикте болды деп естігенім бар, бір асыранды баланың кесірінен бүкіл әулет қырылып қалған. Бірақ ол оқиғада бәріне себепкер қыз бала болған.

Енді біз қыз бала алып жатқан жоқпыз ғой, – деді Марилла, сол сөзімен ол құдық суына у салу тек қыздың қолынан келер іс секілді, ал ұлдардан ондай қауіп жоқтай етіп сөйледі. – Қыз асырап алу туралы ешқашан ойыма да келмепті. Осы жағынан миссис Спенсерге таңым бар. Бірақ ол шамасы келсе, бүкіл жетімдер үйіндегі баланы асырап алар еді.

Миссис Рейчел сәл кідіріп, Мэтьюдің келуін күтер еді. Бірақ оның келуіне әлі екі сағаттай бар екенін ойлап, қайтарда жолдың бойында тұратын Роберт Беллдің үйіне соғып, оларға да бұл жаңалықты жеткізбек болды. Бұл бәріне таңғаларлық айтулы жаңалық болары сөзсіз, ал миссис Рейчел елді таңғалдырғанды жанындай жақсы көреді. Міне, осы себеппен ғана жөніне кеткеннен кейін Марилла да терең бір дем алып, одан тез құтылғанына қуанды, себебі онсыз да мазалап жүрген күдігі мен күмәнін миссис Рейчел келіп, отқа май құйғандай үрлей түсе ме деп қорыққан еді.

– Иә, естімеген елде көп деген осы! – деп күбірледі миссис Рейчел жалғызаяқ жолға түсіп алған соң. Тіпті түс секілді. Ана байғұс баланы аяймын. Мэтью мен Марилла баланың жайын білмейді ғой, оның өз атасынан да ақылды, әрі байсалды болуын қалайды, ал баланың атасы болғанына да күмәнім бар. Жасыл шатырда баланың пайда болуы да біртүрлі қызық. Оларда ешқашан бала болған емес, себебі әкесі осы үйді салғанда Мэтью мен Марилла есейіп кеткен еді. Тіпті оларға қарасаң, өмірінде бала болып көрмеген де секілді көрінеді. Мына жетімнің орнында болуды қаламас едім. Құдайым-ай, ол байғұсты қатты аяймын!

Осылайша миссис Рейчел терең толғанысқа беріліп, ойға шомған күйі итмұрын бұталарына сыбырлай сөйлеп тұрғандай көрінді. Ал егер дәл осы сәтте бекетте Мэтьюді тағатсыздана күтумен тұрған баланы көре алар болса, жүрегіндегі аяушылық сезімі бұрынғыдан бетер ұлғайып, жанын одан да қатты жаралар еді ме, кім білсін?

II тарау

Мэтью Касберттің таңданысы

Мэтью Касберт торы атымен жортып отырып, сегіз миль жерді жүріп, Брайт Риверге жақындады. Бұл екі қапталынан жинақы фермерлік мекендер орналасқан ғажайып жол болатын. Кейбір тұсында хош иісті шайырлы самырсын өсіп кеткен телімдермен қиылысса, бір жерінде гүлдері жайқалған жабайы қара өрік бұталары бар алқаптар кездеседі. Ауаға сансыз алма бақтарының тәтті иісі сіңіп, шабындықтар көз ұшында жылтыр да қызыл күрең түсті шұғыла бүркеніп, жоғалып кетеді, ал құстар болса, жылдың жалғыз мамыражай күні осы ғана секілді, жарыса сайрайды.

Мэтью бұл сапардан ерекше ләззат алып келе жатты. Оның көңіл күйін тек жолыққан әйелдерге иіліп сәлем беруге мәжбүрлейтін сәттер ғана сәл саябырсытатын. Эдуард ханзада аралында жолыққан таныс-бейтаныстың бәріне ізетпен иіліп амандасу ежелден қалыптасқан ғұрып болатын.

Мэтью өзінің әпкесі Марилла мен миссис Рейчелден басқа әйелдердің бәрінен қорқатын. Оған осы бір құпия тіршілік иелері оның сыртынан мысқылдап күліп қарайтындай жағымсыз әсер қалдыратын. Расында, оның бұл ойы шындықтан алыс емес-тін. Себебі оның сырт келбеті біртүрлілеу көрінетін: тұрпаты келіссіздеу, бүкірейген иығына түсіп тұратын ағарған ұзын шашы, әрі жиырма жасынан бері қойып келе жатқан қоңыр, жібектей жұмсақ сақалы оның түр-тұлғасына өзгеше рең беретін. Шынын айтқанда, оның жүзі жиырма жасында да дәл бүгінгі алпыс жасындағы қалпынан айтарлықтай ерекшеленбейтін. Тек сол уақытта шашына ақ түсе қоймаған болатын.

Ол Брайт Риверге жеткен кезде ешқандай пойыз көрінбеді. Тым ерте келдім деп ойлап, атын қонақүйдің ауласына байлады да, бекет ғимаратын аралады. Ұзын платформада жан баласы көрінбейді. Тек платформаның ең шетіне текшелеп жиналған тақтайдың үстінде отырған қыз ғана сондағы жалғыз тірі жан еді. Мэтью оның қыз бала екенін аңғарған сәтте-ақ қасынан асығыс өте шықты. Егер бетіне тіке қарауға батылы жетсе, қыздың әлденені күтіп отырғанын бірден байқар еді де, өзі де ыңғайсызданып қалатын. Қыздың бүкіл болмысынан – отырған қалпынан, жүзіне ұялаған толқыныстан – бір адамды не бір хабарды тағатсыздана тосып отырғаны айқын сезілетін. Сол мезетте оған тек күту ғана уақытты өткізуге мүмкіндік беріп тұрғандай еді.

Мэтью билет кассасының жанында бекет бастығымен соқтығысып қалды, ол кассаны жауып, үйіне кешкі ас ішуге кетіп бара жатқан беті еді. Одан бес жарымда келуге тиіс пойыз қашан келетінін сұрады.

– Ол пойыз жарты сағат бұрын келіп, қайта жүріп кетті, – деді ширақ қимылдайтын қызметкер. – Бірақ осы арада бір жолаушыны түсіріп кеткен, ол сізді күтіп отыр. Міне, анау тақтайлардың үстінде отыр, – деп сұқ саусағымен кішкентай қызды нұсқады. Мен оған әйелдерге арналған күту залына барғаны дұрыс боларын айтып едім, өзі таза ауада отырғанды жөн көретінін айтты.«Сыртта қиялға ерік беретін кеңістік молырақ», – деп түсіндірді ол. Байқауымша, өзі бір ерекше қыз сияқты.

– Мен ешқандай қызды күтіп жүрген жоқпын, – деді Мэтью абдыраған күйде. – Менің келуімнің себебі – ер баланы алып кету болатын. Ол осында болуы керек еді. Миссис Спенсер оны Жаңа Шотландиядан осында әкелуі керек болған.

Бекет бастығы ысқырып жіберді.

– Иә, түсініксіздеу жағдай, – деді Мэтью абдырап, жанында мән-жайды тез анықтай қоятын Марилланың жоқтығына өкінді.

– Меніңше, сіз бәрін қыздан сұрап білуіңіз керек, – деді бекет бастығы еш уайымсыз. Ол бәрін түсіндіріп бере алатынына сенімдімін. Түк уайымдамаңыз, қыз бала тіл мен жағына сүйеніп тұр. Мүмкін, оларда сіздің қалауыңыздағы ер бала болмаған шығар.

Бекет бастығы қарны ашқандықтан үйіне асығып тұр еді, ал байғұс Мэтью сол жерде қалды, оған қызбен сөйлесу арыстанның апанына кіргеннен де қиын шаруа еді, яғни өмірінде танымайтын қызға, оның үстіне жетімдер үйінен шыққан қызға барып, одан неге ұлдың орнына келгенін сұрауы қажет. Қызға карай бұрылып, ілбіп басқан қадаммен жайлап жақындаған кезде Мэтьюдің іші алай-дүлей күйге түсті.

Қыз бала оған бағана қасынан өтіп кеткен сәттен бастап қарап тұрған, әлі де одан көз алмады. Мэтью болса оның бетіне де қарамады, қарағанның өзінде оның шын мәнінде қандай екенін басқалар сияқты аңғара алмас еді, сырттан көз тіккен кез келген адамға бұл қыздың сиқы былай көрінетін...

Он бір жас мөлшеріндегі қыздың үстінде ақшыл өңді, жартылай жүн матадан тігілген әрі қып-қысқа, өңі қашқан көйлек киіпті. Басына қоңыр матрос қалпағын қисайта киген, қалпақтың астынан арқасына еркін құлап, жалын секілді жарқырай түсетін жирен түсті жуан қос бұрым төгіледі. Секпіл қонақтаған жүзі шағын, жүдеулеу, өңі бозғылт. Ал жанары жарықтың түсуіне қарай немесе қыздың көңіл күйіне байланысты бірде жасыл, бірде сұр түске құбылады. Міне, қарапайым адам қызды көргенде байқайтыны осы ғана, ал аса қырағы, ерекше байқампаз адам қыздын иегі үшкірлеу екенін, көздері от болып жайнап тұратынын және сол жанарда бір сұңғылалықты байқар еді. Әдемі түрілген еріндері жүзін айқындап, маңдайының кеңдігі ақылдылығын білдіретінін аңғарып, қысқасын айтқанда, дұрыстап қараған адам мына бейшара, тастанды кыздың ерекше жан екеніне көз жеткізер еді. Момын Мэтьюдің одан соншама қорқуы мүлдем қисынсыз болатын.

Мэтью бірінші болып сөйлеу азабынан құтылды, себебі оның өзіне карай келе жатқанын түсінген сәттен бастап қыз орнынан тұрып, жіңішке бір қолымен дал-дұлы шыққан ескі сәндегі жолсандығының тұтқасын ұстап, екінші қолымен оны Мэтьюге қарай ысырды.

– Мен білсем, сіз жасылшатырлық мистер Мэтью Касбертсіз ғой? – деді ол сондай бір ерекше үнді, жағымды даусымен. – Сізді көргеніме қуаныштымын. Енді болмағанда сіз мені алып кетуге келмейді деп қорқа бастаған едім. Егер сіз мені алып кетуге келмейтін болсаңыз, анау бұрылыстағы гүлдеп тұрған жабайы шиеге дейін шпалдардың үстімен барып, бүгін соның ішінде түнермін деп ойлап қойғанмын. Мен ештеңеден қорыққан жоқпын. Жабайы шие түбінде, аппақ гүлдер арасында, айлы түннің сәулесінде ұйықтаған керемет емес пе, қалай ойлайсыз? Өзіңді құдды бір мәрмәр сарайда тұратындай сезінуге болар еді, солай ғой? Бүгін келе алмасаңыз да, ертең ертемен мені алып кетуге келетініңізге әбден сенімді болдым.

Мэтью ебедейсіз күйде кішкентай арық саусақтарын қысты да, сол сәтте не істеу керегін дереу ұға қойды. Ол мына көзі жайнап тұрған балаға бір қателік болғанын айта алмайтынын түсінді. Не де болса, қыз баланы үйге апарып, бар сөзді Мариллаға айтқызады. Тіпті бір қателік кеткеннің өзінде мына баланы Брайт Риверде тастап кете алмайды. Сондықтан барлық сұрақтар мен түсіндірмені олар жасыл шатырға аман-есен жетіп алғанша қоя тұру керек.

– Кешіккенім үшін кешір, – деді ол именшектеп. – Жүр, кеттік. Ат әне бір аулада тұр. Жолсандықты маған бер.

– Ой, мұны өзім де алып жүре аламын ғой, – деп жауап берді қыз бала көңілденіп. – Тіпті де ауыр емес. Мұның ішінде менің бүкіл керекті дүниелерім бар, бірақ мүлдем ауыр емес. Оның үстіне, тұтқасы үзіліп кетпес үшін қалай ұстау керегін жақсы білемін, сондықтан өзім көтергенім жөн. Бұл сөмке тым ескі ғой. О, сіздің келгеніңіз қандай жақсы болды десеңізші. Иә, жабайы шиенің арасында түнеудің де өз қызығы бар шығар, бірақ сіздің келгеніңізге қуаныштымын. Айтпақшы, бізге әлі алыс па? Спенсер ханым сегіз миль деді. Жол жүргенді жаным сүйеді, сондықтан бұған да қуаныштымын. Енді сіздермен бірге тұратыным қандай керемет! Мен бұған дейін ешқашан әке-шешемен бір шаңырақта тұрудың қалай боларын елестетіп көрмеппін. Сіз білесіз бе, “Жетімдер үйі” деген ең жаман жер ғой. Ол жерде бар болғаны төрт ай ғана болдым, бірақ соның өзі осыны түсінуге жеткілікті болды. Меніңше, сіз ешқашан жетімдер үйіндегі жетім болып көрмеген шығарсыз, сондықтан менің не айтқым келгенін түсіне қоймассыз. Бұл – адамның ойына сыймайтын ең жаман нәрсе. Әрине, Спенсер ханым мұндай сөз айту дұрыс емес деді, бірақ мен жаман пиғылмен айтып жатқан жоқпын ғой. Расында, адам кейде байқамай-ақ біреуге жамандық жасап қоюы мүмкін ғой, иә?

Жетімдер үйіндегі тәрбиешілер өте мейірімді болатын, бірақ ол жерде шабыттана қиялдай алмайсың…тек басқа балалар туралы қиялға берілмесең. Олар туралы әртүрлі қиялға берілуге болады: мысалы, менің қасымда отыратын қызды ата-анасынан сәби кезінде залым бала күтуші әйел ұрлап кеткен де, күтуші соны айтуға үлгермей, қайтыс болып кеткен дәулетті бір графтың қызы деп елестетіп көресің. Мен әдетте түнде ұйықтай алмаған соң, осындай қиялдың соңына еріп кететінмін, өйткені күндіз оған мүлде уақыт болмайтын. Бәлкім, сондықтан да осынша арық шығармын… иә, қараңызшы, тыриған арықпын ғой, солай емес пе? Тек құр сүлдерім қалған. Ал өзімді сүйкімдірек, толықша, бетінде кішкене сүйкімді шұңқыры бар томпақ қыз ретінде елестету қандай рақат десеңізші.

Осы сәтте Мэтьюдің серіктесі үндемей қалды, бір жағынан, ентігіп те қалды, екіншіден, сол кезде олар ат арбаға жеткен еді. Қыз бала ауылдан былай шығып, биік дөңнің басынан түскенше тіл қатпады.

Бұл жердегі жолдың төмен жатқаны сондай – гүлдеп тұрған жабайы шиелері, сұңғақ ақ қайыңдары бар жолдың екі қапталы жолаушылардың бойынан бірнеше фут биіктеп кетеді.

Қыз қолын созып, кабриолеттің бір қапталына жанаса тиіп келе жатқан жабайы қара өрік бұтасын сындырып алды.

– Қандай әдемі, қараңызшы! Жолға иіліп тұрған мына аппақ әрі шілтерлі ағаштар нені есіңізге түсіреді?- деп сұрады ол. – Мм... білмеймін, ол туралы ойламаппын, – деді Мэтью.

– Әрине, қалыңдықты. – Тамаша шілтерлі бетперде тағынған, аппақ болып киінген қалыңдық қой. Мен ешқашан қалыңдықты өз көзіммен көрмеппін, бірақ оның дәл сондай екенін елестете аламын. Өзім кезі келгенде қалыңдық боламын деп ойламаймын. Мен сондай ұсқынсызбын ғой, маған бірде-бір жігіт үйленбейтін шығар, енді, бәлкім, тек шетелдік бір миссионер болмаса. Меніңше, ол миссионер аса бір талғампаз болмауы керек. Енді мен де, әйтеуір, бір күні ақ көйлек киемін деп үміттенемін. Бұл менің жер бетіндегі бақыт біткеннің ең үлкені туралы қиялым ғой. Мен әдемі көйлектерді сондай жақсы көремін. Ес білгелі өмірімде бірде-бір әдемі көйлек кимеппін, бірақ, әрине, өмірім алда, бәрі болуы мүмкін, солай емес пе? Керек болса, өзімді әдемі киініп алғандай етіп те елестете аламын. Бүгін таңертең жетімдер үйінен шыққан кезде мына жаман ескі көйлекті киюге мәжбүр болғаным үшін қатты ұялдым. Ол жақта барлық жетімдер осылай киінуге мәжбүр. Хоуптаундағы бір саудагер өткен қыста жетімдер үйіне осындай матаның үш жүз ярдын беріпті. Кейбіреулер ол бұл матаны сата алмай, амалсыз берген дейді, алайда мен шын жүректен, қайырыммен берді деп сенгім келеді, сіз қалай ойлайсыз? Біз пойызға отырған кезде бәрі маған қадала қарап, мені аяғандай болды. Мен бірден іске кірісіп, үстімдегі киімді бозғылт, ашық көк түсті жібектен тігілген ең әдемі көйлектердің бірі сияқты елестеттім, себебі ақыры елестеткесін шын мәнінде айтуға тұрарлық дүниені ойлау керек қой, мәселен, қауырсыны бар, гүлмен әдіптелген үлкен қалпақ, алтын сағат және жұп-жұқа былғары қолғап, аяғыма біз өкше туфли киіп алғанмын. Содан өзімді ең бақытты жандай сезініп, жол бойындағы әр көріністен ләззат алдым. Кемеге мінгенде де жүрегім айныған жоқ. Әдетте жүрегі айнитын миссис Спенсер де өзін жақсы сезінді. Ол тіпті мен борттан құлап түсе ме деген қауіптен өзін ойлайтын уақыт болмағанын айтты. Өмірінде мен сияқты бір орнында тұрмайтын адамды көрмеген екен. Бірақ менің бұл кемшілігім теңізде пайда болатын ауруынан құтылуына көмектессе, тіпті керемет емес пе? Мен жай ғана кемедегі қызықтардың бәрін көріп үлгергім келді, себебі мұндай оңтайлы сәт енді қашан туатыны беймәлім еді. Шіркін, не деген мол, қаптаған шие және бәрі де гүлмен көмкерілген. Мына арал нағыз бақтың өзі екен. Мен оны әлден-ақ жақсы көріп барамын, осындай жерде тұратыным қандай бақыт! Эдуард ханзада аралының әлемдегі ең әдемі жер екенін бұрыннан еститін едім, сондықтан осында тұратынымды жиі суреттейтінмін, дегенмен шын мәнінде бұнда тұрамын деп ойламаппын. Не ойласаң, сол орындалып кететіні ғажап қой, солай емес пе? Мына қызыл түсті жолдар қандай қызық? Шарлоттаунда пойызға отырған кезде терезеден қызыл жолдар көріне бастады, бұл туралы миссис Спенсерден сұрап едім, ол мұның себебін білмейтінін және құдай үшін оған енді сұрақтар қоймауымды айтты. Ол менің бұған дейін мың сұрақ қойып тастағанымды жеткізді. Меніңше де солай, бірақ өмірдегі заттардың мәнін сұрамасаң, оны қайдан білесің? Сіз айтыңызшы, мына жолдар неге қызыл?

– Мм... шынын айтсам, мен білмейді екенмін, – деп ағынан жарылды Мэтью.

– Жарайды, онда бұл алдағы уақытта жауабын іздейтін тағы бір сұрақ болып қалды. Тіпті алда әлі көп нәрсені білуім керек деген ойдың өзі адамды қуантады емес пе? Дәл сол себепті мен өмір сүруге құштармын, бұл өмір сондай қызық. Егер біз бәрін біліп қойсақ, өмір жартылай қызығын жоғалтар еді, ол құпиялылығымен де қызық қой. Алдын ала біліп алар болсақ, болашақтағы өмірді қиялдаудың да керегі болмай қалар еді. Мүмкін, мен тым көп сөйлейтін шығармын. Маған осы үшін көп ескерту жасайды. Сіз де менің сөйлегенімді жақтырмай келе жатқан шығарсыз? Айтсаңыз болды, мен сөзді қысқарта қоямын. Маған қиын болса да, өзім қаласам сөйлеуді доғара аламын.

Алайда Мэтью дәл сол сәтте көңілі көтеріліп келе жатқанына өзі де таңғалды. Барлық үндемейтін адамдар секілді, ол да көп сөйлейтін және оның әңгімеге араласуын күтпей-ақ өздері сөйлей беретін адамдарды ұнататын. Бірақ мынадай кішкентай қыздың әңгімесі сондай жағымды болады деген ой оның үш ұйықтаса түсіне кірмеген еді. Әйелдердің ұнамсыздығы өз алдына, кішкентай қыздар одан бетер жағымсыз болады. Әсіресе қыздар оның қасынан көздерінің қиығымен қарап өткенде, бірауыз тіл қатса болды, бұл оларды бүтіндей жұтып қоярдай көретіні ұнамайды. Жақсы тәрбие алған авонлеялық қыздар сондай болатын. Алайда мына секпіл бет қыз бала, сиқыршы сияқты, мүлдем басқа еді, әрине, жайбасар Мэтьюге қыздың ұшқыр қиялына ілесу қиын тисе де, оған бұл баланың мылжың сөзі жанына жағатын сияқты. Сол себепті, ол әдеттегідей имене жауап берді:

– Жо-жоқ, қанша сөйлеймін десең де өзің біл. Мен қарсы емеспін.

– Қандай жақсы болды. Сізбен тез тіл табысып кететініме өзім де сенімдімін. Қалаған кезде еркін сөйлей алу қандай рақат, тек саған «Баланың өзі жаман емес, бірақ даусы тым ащы» деп айтпаса болды ғой. Маған бұл сөзді, бәлкім, миллион рет айтқан шығар. Ерекше сөздерді көп қолданды деп артымнан күлетіндері де бар. Бірақ ойланып көріңізші, адамның ойы биік болса, оның сөзі де ерекше шықпай тұра ма?

– Мм... иә, бұл шындыққа жанасатын сияқты, – деп қызбен келісті Мэтью.

– Миссис Спенсер менің тілімді қысқарту керек дейді. Ол сіздің тұратын жеріңіз жасыл шатыр деп аталатынын айтты. Мен одан бәрін сұрап алдым. Сіздің үй ағаштармен қоршалғанын да айтқан. Бұған қатты қуандым. Себебі ағаштарды өте қатты жақсы көремін. Балалар үйінде ағаш аз, кіреберісте, әктелген қоршаудың артындағы бірнеше бейшара ілмиген ағаштарды айтпағанда. Ол ағаштар да жетімдер сияқты көрінетін. Соларды көрсем үнемі жылағым келетін де тұратын. Мен оларға: «Е-е, байғұстар-ай! Жанында бұлағы сылдырап, бұталарында құстар сайраған үлкен орманда басқа ағаштармен қатар тұрсаңдар, қалың мүк пен қоңыраугүлдер тамыр түбіне жайғасар еді, сонда тез жайқалып өсер едіңдер ғой. Бірақ қазіргі тұрған мына жерден олай жайқалып тез өсе алмайсындар. Сендердің нендей күйде тұрғандарыңды жақсы сеземін, кішкентай ағаштарым», – дейтінмін. Бүгін таңертең олармен қоштасқанда көңілім құлазыды. Адам ағашқа да бауыр басып қалады емес пе? Айтпақшы, жасыл шатыр маңайында өзен бар ма? Бұл туралы миссис Спенсерден сұрауды ұмытып кетіппін.

– Иә, әрине, тура біздің ауланың тұсынан бұлақ ағып жатыр.

– Ғажап! Бұлақтың жанында өмір сүруді ылғи армандайтын едім. Бірақ бұл арманым да орындалар деп ойламаппын. Армандар үнемі орындала бермейді ғой, иә? Дегенмен арманның бәрі үнемі орындала берсе, тамаша емес пе? Қазірдің өзінде өзімді бақытты адаммын деп санап келемін. Адам тым бақытты бола алмайды, себебі... мынаны қараңызшы, түсі қандай, бұл туралы не айтар едіңіз?

Ол ұзын әрі жылтыраған бұрымының біреуін қушиған арық иығынан бері асыра лақтырып жіберіп, Мэтьюге көрсетті. Мэтью әйелдердің шашының түсі туралы ешқашан ойын білдіріп көрмепті, бірақ бұл жолы ол күдіктенбей айта алды.

– Жирен түсті, иә? - деді ол.

Қыз бұрымын терең күрсіне жібере салғанда оның демі табанынан бастап көтеріліп, ғасырға татитын бір мұңын көкірегінен ала шыққандай болды.

– Иә, жирен түсті, – деді ол тағдырына шарасыздық танытқандай сөйлеп. – Неге тым бақытты бола алмайтынымды енді түсінген шығарсыз? Шашының түсі осындай жирен болса, ешкім де бақытқа жете алмас еді. Басқа кемшіліктеріме, мысалы, секпіл бетіме, көк көзіме және осындай ап-арық екеніме ұнжырғам дәл бұлай түспейді. Өзімді бойымда бұл кемшіліктер жоқ сияқты сезіне аламын. Мәселен, бетімді раушан гүлінің қауызы, ал көзімді шегіргүл іспетті жарқыраған етіп елестетемін. Бірақ қиялымда да жирен түсті шаштан құтыла алмай қойдым. Барынша тырысып бағамын. Өзіме-өзім қайталап, «енді менің шашым қою қара, қарғаның қанатындай қап-қара» деп айта беремін. Бәрібір бұным зая, себебі оның жай ғана жирен түсті екенін білемін, сол менің жүрегімді ауыртады. Бұл маған өмір бойына қайғы болатын түрі бар. Өмірінде бір қайғысы бар қыз туралы роман оқығаным бар еді, бірақ оның қайғысы жирен шаш емес. Оның алебастр сияқты маңдайынан түсіп тұратын алтын түсті шаштары болған. Алебастр маңдай деген не? Соны, ақыры, анықтай алмай қойдым. Соны маған түсіндіріп бере аласыз ба?

– Мм... жоқ, түсіндіре алмаймын-ау соны, – деп жауап берді Мэтью, алуан сұрақтан әбден басы айналып. Ол бала кезінде табиғат аясына серуенге шыққанда бір баланың оны әткеншек тебуге көндірген кезіндегі күйді қайта сезінді.

– Қалай дегенмен де бұл бір ғажап нәрсе болу керек, себебі ол қыз сондай сұлу болған. Адам өте сұлу болса, қандай күй кешетінін елестетіп көрдіңіз бе?

– Мм... жоқ, ешқашан да, – деп мойындады Мэтью ағынан жарыла.

– Мен соны үнемі елестетіп, сезінемін. Егер сіздің алдыңызда таңдауға мүмкіндік болса, қайсысын таңдар едіңіз - ғажап сұлулық па, асқан ақылдылық па, әлде шексіз мейірімділік пе?

– Мм... мен... нақты білмеймін.

– Мен де білмеймін. Әлі нақты шешпедім. Бірақ бұл маңызды емес, себебі менің ондай болып кетуім неғайбіл. Сонымен бірге періштедей мейірімді бола алмайтыным да анық. Миссис Спенсер айтады... Паһ, мистер Касберт! Паһ, мистер Касберт!! Паһ, мистер Касберт!!!

Бұл миссис Спенсердің сөзі емес еді, қыз бала жеңіл ат арбадан құлап та түскен жоқ және Мэтью таңданатындай ештеңе де істеген жоқ. Олар жай ғана жолдың бұрылар тұсына жақындап, аллеяға тап болған еді.

Ньюбридж тұрғындары «Аллея» деп атап кеткен жер ұзындығы төрт жүз немесе бес жүз ярд болатын жолдың бөлігі еді, онда көп жыл бұрын кәрі фермер отырғызған орасан зор алма ағаштарының бұталары екі жақтан тұтасып жатты. Қардай аппақ, иісі жұпар аңқыған гүлдер біртұтас болып түзіліп, төбеңнен төнеді. Олардың астында қызыл күрең түсті ала көлеңке орнаса, алда алыстан кешкі аспанның бір бөлігі жарқырап көрініп, ұзын біргалереяның шетіндегі үлкен табақша терезе секілді елестейді екен. Бұл жердің ғажап сұлулығы қыз баланың тілін байлап тастағандай болды. Кабриолетте артқа шалқая түсіп, арық қолдарын кеудесінің тұсына ұстады, жүзіндегі меңіреу таңданыспен басын жоғары көтерген күйі төбесінен өтіп жатқан аппақ бұлттарға қарап қалыпты. Тіпті олар «Аллеядан» шығып, Ньюбриджге қарай ұзын тау беткейімен төмен түсіп келе жатқанда да, әлі де қозғалмай, үндемей отырды. Сол бір сүйсінген кейпімен ол алысқа, батып бара жатқан күнге қадала қарап келеді, көз алдынан алаулаған аспанның аясында ғажап көріністер бірінен соң бірі өтіп жатты. Ньюбридж үстінен кішкентай шулы ауыл арқылы өткенде иттер үріп, балалар шуласып қарсы алып жатты, ал терезелерінен адамдар әуестене қараумен болды, сонда да бұлар олардың ортасымен бұрынғыдай үнсіз өтіп бара жатты. Үш миль жүріп өткеннен кейін де қыз ләм-мим демеді. Соған қарағанда, ол қалай көп сөйлей алса, дәл солай ұзақ үнсіз отыра алатын секілді.

– Сен шаршап, әбден ашыққан да шығарсың, – деп батырсына сөйледі, ақыры, Мэтью, қыздың бұлай ұзақ үнсіз қалғанына басқа себеп таба алмай. – Сәл шыдасаң, үйге дейін аз қалды, шамамен бір миль болар.

Қыз бала терең дем алып, ұзақ үнсіздіктен ақыры шықты да, оған сонау алыстағы жұлдызды кеңістікті қияли жанарымен кезіп жүрген жандай қарады.

– Паһ, мистер Касберт, – деп сыбырлады ол, – жаңа ғана өткен ауыл, ол қандай жер, бұл не болды өзі?

– Мм... «Аллеяны» айтып отырған шығарсың, – деді Мэтью сәл ойланып барып: – Иә, өте әдемі жер!

– Әдемі? Ой, бұл теңеу оған жарамайды, ғажап деген сөзді де қалай қиярсың? Шіркін, ол жерді теңдессіз орын деуге болады, таңғажайып! Өмірімде мұндай ғажапты бірінші рет көруім. – Ол менің мына жерімді қуанышқа толтырады, – деді қыз қолын кеудесіне қойып. – Осындай ғажап сезімнен жүрегім шаншып кеткендей болады, бірақ ол – жағымды ауырсыну. Сізде де сондай бір қуаныштан жүрегіңіз ауыратын кездер бола ма, мистер Касберт?

– Мм... болды ма, болмады, тіпті есіме түспей тұр.

– Менде мұндай күй жиі болады, шын мәнінде ерекше әдемі дүниені көрген сайын солай болады. Бірақ мына таңғажайып мекенді «Аллея» деп атағандарыңызбен келіспеймін. Бұл атауда ешбір мән жоқ. Оны былай атау керек... қазір, ойланайын... «Армандар мекені». Әә, иә, осы дұрыс. Осы атау оған көбірек жарасады емес пе? Маған бір әдемі жердің атауы немесе адамның есімі ұнамаса, өзім үнемі жаңа ат ойлап табамын да, солай атай беремін. Балалар үйінде де Хепзиба Дженкинс есімді қыз болды, бірақ мен оны өзімше Розалия де Вер деп атап алдым. Мейлі, басқалар бұл жерді «Аллея» деп атай берсін, мен оны тек «Армандар мекені» деймін. Біздің үйге жетуімізге шынымен бар болғаны бір миль қалды ма? Мен қуанып та, мұңайып та отырмын. Мұң басып отырған себебі – бұл жол маған қатты әсер етті, бірақ дәл осындай қуаныш сыйлайтын сәттердің де бір күні таусылатынын білемін. Әрине, одан да күшті дүниелер болуы мүмкін, бірақ ертеңгі күніңе толық сенімді де бола алмайсың. Көбіне жағымсыз нәрселер де болып жатады. Мен мұны өз тәжірибемнен білемін ғой. Дегенмен мен өзімнің үйім болатынына қуаныштымын. Білесіз бе, ес білгелі өзімнің үйім болып көрмепті. Міне, енді өз үйіме бара жатқанымды ойлағаннан кеуде тұсым қуаныштан сыздап келе жатыр. Бұл не деген керемет еді! Олар бір төбеден асып түсті. Төменде өзен секілді ұзын және ирелеңдеген тоған созылып жатты. Оны ортасынан көпір қақ бөліп жатыр. Көпірден төмен, құм дөңестерді шикіл сары белдеу қою көк теңіз түсті шығанақтан бөліп жатқан тұсқа дейін сан құбылған бояулар – бозғалдақтың көмескі реңкі, қызғылт, ақшыл жасыл түстер мен әлі атауы табылмаған басқа бір белгісіз түстердің жарысын көзге елестетті. Көпірдің жоғары жағындағы тоған шыршалар мен үйеңкі арасында шырмалып, теңселген көлеңкелер арасындағы күңгірт су жарқырады. Кей тұста жағалаудан жабайы шие аппақ болып киініп, аяқ ұшымен иіліп кеп, судағы өз бейнесіне тамсанған қызға ұқсап кетеді. Тоғанның жоғары шетін қоршап жатқан батпақтан бақалардың мұңды әрі зор дауысы әдемі хор болып естіледі. Тоғаннан сәл биіктеу жердегі беткейде кішкентай сұр үй тұр, ол алма бағының ортасынан көрінеді, әлі кеш бата қоймаған болса да, үй терезелерінің бірінде жарық жанып тұрғаны байқалады. -

– Бұл Барри тоғаны, – деді Мэтью.

– Жоқ, бұл атау да маған ұнамайды. Мен оны... қалай атасам екен... қазір ойлануға мұрсат беріңіз... Жарқыраған көлдер суы. Иә, осы ат дұрыс келеді. Мен дәл келетін атау тапқан кезде денем тітіркенгенін сеземін, – деп білегін нұсқады. Сізде сондай тітіркену бола ма?

Мэтью ойланып калды.

– Мм... иә, солай-ау деймін. Мен мына қияр атыздарында жер бауырлап жүрген жиіркенішті ақ қырықбуындарды көргенде тітіркенемін. Оларды сондай жек көремін.

– Ой, ол мүлдем басқа тітіркену сияқты. Қалай ойлайсыз? Қырықбуындар мен “Жарқыраған көлдер суы” арасында айырмашылық бар емес пе? Әйтсе де мына тоғанды неге Барри тоғаны деп атайды екен?

– Мүмкін, мистер Барри сол жерде, ана үйде тұратындықтан шығар. Бақтың баурайы - бұл жер осылай аталады. Анау тұрған қалың тоғай болмаса, осы жерден жасыл шатырды көрер едің. Бірақ біз көпір арқылы да жолды айналып біраз жүруіміз керек, бұл шамамен жарты миль жол.

– Мистер Барридің кішкентай қыздары бар ма? Енді тым кішкентай емес, шамамен менің жасымдағы.

– Иә, оның Диана есімді он бір жасар қызы бар.

– О-о! – деді қыз бала ауаны ішіне терең тарта даусын созып. – Қандай керемет есім!

– Мен олай ойламаймын. Айтылу жағынан сондай жаман естіледі. Мен қойсам Джейн немесе Мэри, болмаса сол сияқты басқа бір жөні түзу ат қояр едім. Бірақ Диана дүниеге келгенде Барри мектеп мұғаліміне жалдауға бөлме беріп тұратын. Олар сол мұғалімнен қызына есім ойластыруды ұсынып, ол осы Диана деген есімді ұсынған.

– Иә, мен туған жерде сондай мұғалімнің болмағаны өкінішті. О, біз көпірге де келіп қалыппыз. Мен мықтап ұстап алайын. Өйткені көпірден өткен сайын қатты қорқамын. Көпірдің ортасына келгенде, ол жиналмалы пышақ секілді жабылып қалса, сөйтіп, бізді қысып тастаса деген ойды мен ойламай қала алмаймын. Сондықтан көзімді тарс жұмып аламын. Бірақ үнемі ортасына келдік-ау деген кезде көзімді ашуға тура келеді. Себебін білесіз бе, егер көпір жабылар болса, мен оның қалай жабылғанын көріп қалуым керек. Оның қалай гүрс етіп жабылғаны да қызық кой. Маған оның гүрс еткені ұнайды. Өмірде осылай жаныңа ұнайтын дүниелердің болатыны керемет емес пе, айтыңызшы?! Мінеки, өттік ақыры. Енді мен артқа қарайын. Қайырлы түн, құрметті Жарқыраған көлдер суы! Мен өзіме ұнайтын жансыз заттарға да адамдар сияқты қарап, қайырлы түн тілеймін! Меніңше, бұл оларға ұнайды. Мысалы, мына су маған күлімсірегендей көрінеді. Олар кезекті дөңестен өткеннен кейін жол тағы бұрылды, сол кезде Мэтью былай деді:

– Міне, біз үйге келіп те қалдық. Жасыл шатыр деген осы жер...

– Қайсысы екенін айтпай тұра тұрыңыз, – деп сөзді бөлген қыз бала қай бағытты көрсеткенін көрмеу үшін Мэтьюдің көтеріле берген қолынан ұстай алып, көзін қолымен жапты. – Тоқтаңыз, мен өзім тауып көрейін. Дұрыс табатыныма сенімдімін.

Қыз бала көзін ашып, жан-жағына қарады. Ат арба дөңестің шетіне жетіп қалыпты. Күн ұясына батуға таяған, бірақ айналаның бәрі батып бара жатқан күн шапағының қызғылт шұғыласынан анық көрініп тұрды. Батыс жақта шіркеудің күңгірт төбесі ашық сарғылт аспанның аясында алыстан мұнартып тұр. Төменде шағын алқап бар екен, соның арғы жағында тап-тұйнақтай шаруа қожалықтарының аулалары ұзын еңіс беткейде тізбектеле созылып жатыр.

Қыздың көзі соларды бірінен соң бірін кезекпен, байыппен мұқият сүзіп шықты. Ақыры, оның жанары алыста, жолдың сол жағында, қоршаған ормандардың күңгірт көлеңкесінде гүлдеп тұрған ағаштар арасынан мұнарланып, ағараңдаған бір қожалыққа түсті. Ферманың үстінен солтүстік-батысқа қарай мінсіз таза аспанда үлкен бір жұлдыз жол көрсетіп, алдағы күндерге үміт сыйлап, шам сияқты жарқырап тұр.

– Осы үй ғой, солай ма – деді ол сол жақты қолымен нұсқап.

Мэтью таңғалғаннан торы атының делбесін салып қалды.

– Иә, дұрыс таптың! Дегенмен миссис Спенсер бәрін суреттеп берген-ау, содан тауып отырған шығарсың.

– Жоқ. Ол ештеңе айтқан жоқ, шын айтамын, ештеңені де сипаттап бермеді. Оның айтқанына қарайтын болсам, мына қожалықтардың бәрін шатастыруға болар еді. Бірақ мына үйді көрген кезде менің үйім сол екенін сездім. Бұның бәрі мен үшін бейне бір көрген түстей. Күні бойы сол үшін өзімді шымшимын деп, шынтақтан жоғары қолымның қары көгеріп те қалған болар. Әр сәт сайын бұл менің түсім емес пе деп қатты қорқумен

болдым. Сол кезде нақты көз жеткізу үшін өзімді шымши беремін, мұның бәрі түс болған жағдайда әрі қарай ұзағырақ ұйықтау керек екенін есіме түсіріп, өзімді шымшуды тоқтаттым. Алайда бұл түс емес екен және біз қазір үйімізге жетеміз. Масаттана дем алған қыз қайтадан үнсіз қалды. Мэтью қайта-қайта қипақтай берді. Үйсіз-күйсіз мына байғұс қыз асығып келе жатқан үйде оны қабылдамайтынын өзі емес, Марилланың айтуына тура келетініне қуанды. Олар қараңғылық түсіп үлгерген кезде Линд алқабынан өтіп бара жатты, бірақ соның өзінде миссис Рейчел өзінің терезесінің алдынан қарағанда жасыл шатырға бастар ұзын жол мен дөңді көре алмайтындай қараңғы емес еді. Осы аралықта олар үйге келіп түскенде, Мэтью өзіне де түсіндіре алмайтын белгісіз бір мұңды шындықтың ашылуы жақындағанын сезіп, денесі түршігіп кетті. Ол Марилланы да, өзін де, осы бір қатеден болатын басқа қиындықтарды да ойлаған жоқ, тек мына қыздың көңілі қалатынын уайымдады.

Қыздың жанарында жарқылдап тұрған шаттық сәулесі бір күнде мүлгіп сөне қояр ма деген ой Мэтьюдің көңілін мұңға шомдырып, жанын ауырлатты. Өзіне бейне бір күнәсіз жанның тағдырына қол сұққалы тұрғандай көрінді. Бұл сезім оған қозы не бұзау түгілі, табиғаттың кез келген бейкүнә тіршілігін бауыздауға тура келгендегі жан түршігерлік күймен бірдей еді. Олар үй ауласына кіргенде мүлдем қараңғы түсіп кетті, айналада терек жапырақтары жібектей сусылдап жатты.

– Тыңдаңызшы, ағаштар түсінде тілдесіп жатыр, – деді қыз оны жерге түсіріп жатқан кезде.

Ол «жердегі бар байлығы» сыйып кеткен жолсандығын ұстаған күйі Мэтьюдің соңына еріп, үйге қарай беттеді…

ІІІ тарау

Күтпеген қонақ

Мэтью есікті ашып, үйге кіргені сол еді, алдынан Марилла да шыға келді. Ол сүреңсіз көйлек киген, ашық сары бұрымы бар, көздері жайнап тұрған кішкентай қызды көргенде таңғалғаннан біраз кідіріп, тоқтап қалды.

– Мэтью, бұның кім? – деп саңқ ете қалды ол. – Ұл бала қайда?

– Ол жерде ер бала болған жоқ, – деді Мэтью мүсәпір кейіпке түсіп. – Бекетте тек осы қыз ғана болды.

Ол қызға қарай ымдады да, оның атын сұрамағаны енді есіне түсті.

– Ер бала болмағаны қалай? Бірақ ол жерде ұл болуы керек еді ғой, – деп Марилла да қояр емес. – Біз миссис Спенсерден ер бала әкел деп өтініп едік қой.

– Ол сол сөзінде тұрмады. Мына қызды тастап кетіпті. Мен бекет бастығынан да сұрадым. Ақырында, қызды үйге алып кетуге тура келді. Қалай дегенде де қыз баланы түнде жалғыз бекетте тастап кетуге болмайды ғой.

– Иә, жақсы болған екен! - деп саңқ етті Марилла.

Екеуі сөйлесіп тұрған кезде қыз тіл қатпады, тек оларға жаутаң-жаутаң қараумен болды. Оның әлгіндегі жанарындағы жарқылдан ештеңе қалмапты. Қыз бала айтылған сөздердің мәнісін бірден түсіне қойды. Өзінің қымбат жолсандығын қолынан түсіріп алған ол жақындай түсті.

– Мені алғыларыңыз келмей ме, сонда? - деп айқай салды қыз. – Мен сіздерге ер бала болмағаным үшін керек емеспін! Осылай боларын қалай сезбегенмін? Себебі мені осы уақытқа дейін ешкім алғысы келмеген. Бұл шектен тыс бақыттың мен үшін бұлай ұзаққа созыла қоймасын түсінуім керек еді ғой. Енді не істеймін? Көз жасыма шомылғаннан басқа қолымнан не келеді?!

Қыз ағыл-тегіл жылауға кірісті. Үстел жанындағы орындыққа отыра қалды да, қолын үстелге, ал басын қолына қойып, еңірей берді. Марилла мен Мэтью абдырап, асүй пешінің қалқасынан бір-біріне қарағыштады. Екеуі де не істерін, не дерін білмей қалды.

Ақыры, Марилла абдыраған күйі бұл түсініспеушілікті түзетуге тырысты:

– Қоя ғой енді, жылайтындай ештеңе болған жоқ.

– Қалай болған жоқ? – Қыз басын тез көтеріп алды, оның көз жасы жүзін жуып, еріндері дірілдей тіл қатты. – Егер жетім болсаңыз және өз үйім деп келгенде ер бала болмағаныңыз үшін қалдырғысы келмесе, сіз де еңіреп жылайтын едіңіз. Уа, құдайым, бұл менің өмірімнің ең бір қасіретті сәттері болды. Марилланың қатқыл жүзінде сәл жылылық пайда болды.

– Қой, қоя ғой енді, жылама. Біз сені үйден бірден қуып шығайын деп жатқан жоқпыз ғой. Мән-жайды анықтап алмайынша сен осында қаласың. Әлгі…сенің атың кім?

Қыз бір сәтке теңселіп кетті.

– Өтінемін, мені Корделия деп атаңызшы, – деді қыз.

– Корделия деп атауым керек пе? Бұл не, сенің есімің бе?

– Жо-оқ, олай емес, мен өзім Корделия деп атағанын қалар едім. Бұл сондай ерекше есім.

– Түк түсінсем бұйырмасын, не айтып тұрсың? Корделия болмаса, онда атың кім?

– Энн Ширли, – деді ол мұрнының астымен аса құлықсыз күйде сөйлеп. Бірақ, өтінемін, мені Корделия деп атаңыздаршы. Ақыры, сіздердің қастарыңызда ұзаққа қалмайтын болсам, қалай атасаңыздар да бәрібір емес пе? Ал Энн – романтикаға жақын есім емес.

– Романтикалық па, романтикалық емес пе, бәрі далбаса! – деді Марилла салқынқандылықпен. Энн тәп-тәуір, қарапайым есім. Оның несіне ұяласың?!

– Жоға, мен одан қысылмаймын, – деп түсіндірді Энн, – маған жай Корделия деген есім ұнайды. Мен үнемі, әсіресе соңғы жылдары өз есімімді Корделия сияқты елестетіп жүрмін. Кішкентай кезімде есімімді Джеральдина деп қиялдадым, бірақ қазір маған бәрінен де Корделия есімі ұнайды. Дегенмен сіз мені қалайда Энн деп атаймын десеңіз, әрине, өзіңіз білесіз, тек Анюта дей көрмеңіз.

– Не айырмашылығы бар соның? – деп сұрады Марилла сол алдыңғы күлімсіреген қалпы шәугімді қолына алып жатып.

– Өте үлкен айырмашылық бар. Энн әлдеқайда жағымды естіледі. Егер мені Анюта емес, Энн деп атар болсаңыз, Корде