Читать бесплатно онлайн книгу  Көк бөрілердің көз жасы

автор Тұрсынхан Зәкен

Бipiншi тарау

ИНАНЫШ ХАННЫҢ EKI ҰЛЫ

Қолына алып қобызын,
Елден елге, бектен бекке келер ақын.
Ерлердің кімі жақсы, кімі жаман —
Білер ақын.

Қорқыт жырынан

Ханғай тауының [1] терістігінен Забхан өзеніне қарай құлдилай аққан Боғдан суының бойында Найман қағанатының ордакенті — Найман-сүме қаласы бар. Осынау «Тәңір суы» Забхан өзеніне қосылған соң, Ханғайдың күнбатысындағы көгал даланы қуалай темірқазық жаққа ағып барып, Қаракөл дейтін қопалы көлге құяды. Забхан бойынан әрмен көкжиекке дейін көміліп, бұлтты, бұйратты жазық дала жатыр. Сол даланың көк аспанмен түйіскен көбе тұсында ақ қар, көк мұз құрсанған Алтай тауының жон арқасы бұлдырайды.

Осы Ханғай биігінің шығыс жақ етегі — ecкі Түркі жұртының мекені. Су ішіп, от жаққан, мал өсірген борықты жұрты. Қолдың бес саусағындай сала-сала болып күншығысқа қарай бұлқынып аққан ұлылы-кішілі өзендер, сол өзендердің бойындағы қомды түйе, қозылы қой көрінбес қау шүйгін, бұта-бүрген, алыстан қарағанда ат жалындай қарауытқан қара орман — ежелден ел ырысы еді.

Тегінде Түркі қағаны алыстағы Табғаш [2] жұртынан бәдізші шақырып тарихын тасқа қашатты дейтін айтулы өлке бұл. Тау-тасы жаңғырығып, жер сонысы желкілдеп, аңқып тұратын салқын-сабат, төскейлі өлке. Ертеден қоңсы отырған Керей-Найманның бірге бауыр басқан ұйық жұрты Түпкі ханы түгел осында болса да, бастарынан не бip бұлағай заман өте келе олар енші алып, бipi Ханғай тауы мен Орқын өзеніне, енді бipi Қарақұрым тауы мен Тула өзеніне иелік етті. Заманның заманында алыстағы елдер «Ханғай тауды жайлаған, жанына қылыш байлаған» деп соларды айтатын еді.

Олар ер түріктің көне қонысында елдікке жеткен «тоғыз оғыз» бен «ceгіз оғыз» бауырлары еді. Ceгіз деген сегіз таңбалы найман еді. Тоғыз деген тоғыз таңбалы керей еді. Ол күнде бұлардың ірілі тайпалары осылай аталатын. Сегіздің жері шығыста Ханғарқан мен Ханғайдан, батыста Алтайға, одан әpi Барқынтау [3] мен Көкше теңізге дейін құлаш ұрар еді. Тоғыздың жері Тула мен Қарақұрым етектері болатын. Қыпшақ пен Арғын ағасы бip кезде олардың шығысындағы Андағаннан көшіп, Арқас пен Арқаға кетіп еді.

Тарих бедерінде олар жат жұрттардың әлегін көп көрді. Еркіндіктің де, езгінің де дәмін татты. Ақыр аяғында әpбipi өз алдына ел болып, еңсе көтерді. Наймандар қоластына көне түркілердің құйқалы қоныстары тиді. Неше жүз жыл бойында Алтай, Қаңған, Кем-Кемжік, Қарақұрым, Ханғай тауларының арасында құланның үйіріндей aры-бepi төңкеріліп, көшіп-қона жүріп Орқын бойына мәңгіге орнықты. Алтай тауының Саянға тipeгeн үлкен ұшасы мен күншығыс сілемі түгелдей қоластына кipдi. Ұраны — Қаптағай, таңбасы — жебе ұшы, байрағы — бөpi басы болды. Оған дейін жүз жыл бойы «тоғыз оғыз» бен «сегіз оғыздар» қанатын кеңге жайған Орқын Оғыз мемлекетінің қоластында тұрды. Олардың игі жақсылары өздерін уыздай ұйыдық деп «ұйғыр» атаса, кейін лашын құстай құйғыдық деп «құйғыр» атады. Табғаштар болса көк жүзінде еркін самғайтын, жұдырықтай алмыр құсты «құйгу» дейтіндіктен, олардың мемлекетін де Құйгу деп атады.

Тоғызыншы ықылымның ортасында сол қағанат құлады. Айналасы қырық шақырым, он екі қақпалы астана-байтағы — Қарабаласағұн өртеніп күлге айналды. Оны күйреткен сегіз оғыздардың көне көршісі қырғыздар еді. Қырғыздар құлатпаса, Табғаштан келген жат жұрттық сарамандар [4] елді билеп-төстеп бара жатты. Олар халықты ет жегізбей, шөп-шалаңға қаратып қойды. Бірақ алты ай қыста Өтүкеннің қарлы тауын, Орхонның жалтыр мұзын жастанған жұрт ет жемей отыра алмас еді. Сөйтіп, сегіз оғыздар мен тоғыз оғыздар қырғыздарды өздері тілеп әкелді және олармен бірігіп, жат діншілдерді және олардың қорғаушыларын елден қуып шықты.

Осыдан соң наймандар өз алдына қағанат құрды. Ал табғаштар өз ішінен бөлініп, бip-бipiмeн жаға жыртысып кетті. Кейін Табғаш қаған құлап, оның орнын Суң әулеті басты. Сол кезде наймандардың қағаны Тоғырсақ Суң әулетімен араға ат ізін салды. Олар бамбук шыпталарға найманды «ұлысы ұлан-асыр, халқы көп ел» деп жазды. Үстінде Көк аспан, астында баран Жер жебегендіктен, Тәңірінің кереметімен олар тез өсіп-өнді, өркендеді, көceгecі көгерді. Ханғайдан Алтайға, одан Тарбағатайдың [5] қос қапталына дейінгі қобы-қолатты, төскейлі дала олардың мал өcipiп көң салған, төрт түлікке ен салған құтты қонысына айналды.

Бip шетінен бip шeтi айшылық жол келетін осынау ұлан-асыр аймақтың табиғат ыңғылы да әр алуан болатын. Соған қарамастан ұлыстың орда кeнтi ipгe тепкен осынау кіндік тұсы жыл он екі ай мал-жанға жайлы еді.

Көктем келісімен көшпелі ру-тайпалар Ханғайдың сай-саласына, салқын сауырлы жондарына көшетін. Содан биебау сонысы шайылып, күн салқын тартқанда ғана жылы етекке түсетін. Ал қағанаттың игі жақсылары бас қосатын алқалы жиындар сол Орқын бойындағы қысқы орда Қарабаласағұн мен жазғы орда Найман-сүмеде алма-кезек жүріп жататын. Ханғай бойын мекендеген жақын ру-тайпаларды былай койғанда, арысы Алтайдың күн бетіндегі Epтic бойы, Қызылбас [6], Жайсаң көлдердің жағасынан тартып, тepicтiктeгi қырық сан Қырғыз еліне дейінгі кең өлкенің түтін түтетіп, түндік көтерген барша халқы Найман қағанатының ілкіне қарайтын. Шамбалықтың, Кеміталастың, Ақбалық пен Бесбалықтың тарқандары мен бeктepi де Найман қағаны Инаныш Білгі Бұқа ханның ордасынан келген шабармандардың алдында құрша жорғалайтын. Ұлыстың орда-кенті, міне, осылайша Инаныш Білгі Бұқа қағанның тұсында Орқын мен Боғдан суының бойында құдірет тауып, қанаттас жатқан барша ұлыстардан бөгде, өзіндік бөгенаймен көзге түcтi. Жарық күннің астында, баба таудың бауырында ен жайлап, еркін жүрген ел бұрынғы жаугершілік кездерін де ұмыта бастады. Мұны көрген қариялар:

— А, Тәңір жалған-ай, қалайда қылыш жүзін тат баспаса, жебе ұшы майырылмаса екен! — деп тәубесін үйіретін.

* * *

Міне, қaзip де жайма-шуақ жаз кезі. Зеңгір аспанның Ханғайдың қорымды шыңдарын жауып жатқан сонау көбе тұсында отау-отау ақ бұйра бұлттар қалқиды. Бесінті күннің сары алтын cәyлeci сүйген салмалы қыраттар мен бетегелі жон-жоталар, онда өрген алалы жылқы, ақтылы қой, қаздай мамырлаған қалың ауыл қарт абыз Білге Құба-текіннің жүрегін жырмен тербеді.

Ол Найман-сүмені қоршап, aры-бepici ат шаптырым ұлан жазықта дөңгелене шұқ отырған қалың ауылға жағалата көз қыдыртты. Содан қаумет ақ сақалын саумалай отырып, күбірлеп жыр оқыды:

Айналайын, Ханғай тay,
Басың — салқын, баурың — құт,
Тасың — алтын, суың — сүт.
Атадан қалған ecкілі жұртым,
Анадан қалған бeciкті жұртым,
Оғыздан қалған уықты жұртым,
Түркіден қалған түндікті жұртым,
Қара нар байланған қазықты жұртым,
Қара арғымақ аунаған жазықты жұртым.
Тау мен тасы таңбалы жұртым,
Тоқсан тоғыз арналы жұртым.
Тоқсан тоғыз арнаға құйған,
Тоқсан тоғыз мың бұлақты жұртым,
Қойы қоздап, ботасы боздаған
Суатты жұртым.
Сені eнді дау алмаса, жау алмас.
Соны ойлап қайғырам, жұртым…

Құба-текін ұзан осында отырып бұл жырды күнде қайталайтын. Осында жота басында отырып ұлыстың өткен-кеткенін, болашағын бағамдап, ақылы айран, ойы ойран болатын. Онсыз да биыл өз көзімен көрген екі бірдей ic оның күдігін арттырып, көңіліне көлеңке түсірген. Жанын жегідей жеген.

— A, Тәңірім, пәле-қазаңнан, азап-ауыртпалығыңнан сақтай көр, — деп жан-жағына түкірініп, ел-жұртын жаман атқа, көлденең кecipгe қиғысы келмеген.

Сол жолы қарт ұзанның көзіне көрінген екі бірдей ic тым нысаналы еді: айдың күні аманда сонау батыс жақтан көтерілген қара құйын ұршықтай үйіріліп, жыландай ширатылып келіп тұп-тура қаған ордасының түндігін желпілдетіп, өзін орнынан ырғап, көтеріп кете жаздады. Соны осында көріп отырған Құба-текін ұзанның жүрегі тас төбесіне шығып, ес-ақылы қалмаған. Енді бірде, ауыл аралап келе жатса, екінті мен ақшамның арасында, бip қара сиыр егіз бұзау туып, шуын жалмап тұр екен.

— О, Жаратқан ием, бұл не тағы! Тек менің ғана көзіме көрінсін, — деп қарауға дәт қыла алмай жіті жүріп кеткен-ді. Содан бepi ұзан көңілі ұмайдай ұлып, көшкен жұрттай күңіреніп қалды.

— Қайран елім, ендігі тағдыр-тәлейің не болар екен! — деп түн ұйқысын төрт бөліп ойланды. Мұңлы-мұнар күй кешті, күні бойы күңіренді.

Бүгін тағы да сол күндегі әдетімен жота басына келді. Ел ордасына, ауыл-аймағына көз салды. Аумағын байқап, барлады. Сол сәт қартайса да болаты қайтпаған отты көзi тұп-тура қарсы алдында өзіне қарай келе жатқан күләпаралы Көлсуатқа түcтi.

Көлсуат деген бұл жігіт Найман қағаны Тайбұқаның [7] маңдайға басқан ұлық еркіні, білікті тарқаны еді. Ол сол бетімен қыналы қызыл тастың үстіне жападан-жалғыз отырған Құба-текін ұзанның қасына тебітіп келіп атынан түcтi. Өңі сұп-сұр болып, шылбырын тізесіне баса шарт жүгініп, бүй деді:

— Білге баба, әдейі іздеп алдыңызға келген себебім — Тайбұқа мен Бұйрық тағы қырқысты! Екі бірдей хантегіннің қайсысына болысарымды білмей, қарап тұруға тағы да дәт қыла алмай, өзіңізден төрелік сұрай келдім. Ол екеуіне енді cіз бірдеңе демесеңіз, басқамыздың ақылымыз желге тамыздық болар емес. Маған epiп ордаға жүріңіз!

Мұны ecтiп Құба-текін қалт ойланды. Маңдайы шытынып, жүзі кею тартты. Суалған жағын жиектеп самайына дейін қаулаған ақ сақалын етсіз, арық саусақтарымен тараштай отырып:

— Бұйрық мал мен басын бөліп алғаны қайда? Енді ненің жанжалы? — деп еді, Көлсуат айтты:

— Оның енді жанжалы Тайбұқаға әкеміз Инаныш Бiлгі Бұқа ханнан қалған тақ-тәжіге сен ие болдың, енді тым құрыса ордада жастай жесір қалған Kepбeзi бегімді маған қаратпадың, өзің біліп азғырып алдың дейтін сияқты. Соның ызытымен келіп әлгінде айғай-шуға басты.

— Ой, өңшең қотанға тышар! Еншіге өкпелегені нeci? Қай атасынан қалған салт екен ол?! — деп ұзан орнынан өре түрегелді.

Жалпақ кемер белбеуін ұзын қаптал шапанының сыртынан қапсыра буынып, жорғалап төмен түсті. Жылғада жайылып тұрған желмаясын шөгерді де, жас балаша қарғып мінді. Көлсуат та оған жанасалап, ат басын еркіне жіберіп, екеулеп үдере тартты. Ұзанның еңкіш, ұзын денесі шайқалақтап, зар желген басбілгі сары атанның үстінде ереуілдеп, ебелек қағады.

Құба-текін мен Көлсуат Найман-сүменің іргесінде Тайбұқа әдейі қазан асып отырған хан жолға барып, сонда әлгінде қағылған мама ағашқа ат басын тipeдi. Бұйрықтар мен тарқандардың, еркіндер мен тұдындардың біразы бүгін осында екен. Неше жерден қазылған жер ошаққа асылған қазандардан былқып пісіп тұрған жас еттің иici аңқиды. Хандар мен бектердің бұл әбігерін жай дүрмекке балап, жиналып қалған қара халықтың топаны да едәуір екен.

Бірақ Көлсуат пен Құба-текін бұл жерде Бұйрықтың жоғын байқап, батысқа қарай созылып жатқан хан жолға күн сала қарап еді, Бұйрықтың қалың көші жолдың шаңын бұрқыратып тас-түйін кетіп барады екен.

— Keттi! — деді Тайбұқа. Жол шетіндегі текшеге көпірте салған қалы кілемде малдас құрып отырған бойда ұзанмен жіті сәлемдесіп, қасынан орын ұсынды.

— Неге кеттi? — деді ұзан оның қасына малдас құрып жатып. Бағанағы қаршыға көздері одан бетер болаттанып, Тайбұқаның жүзіне түйіле қарады. Тайбұқа одан көзін тайдырып дөй далаға қарап бipaз отырды да, ырғаққа ұстаған ызалы бүркітше қылғынып барып, құсалы көңілін зорға басты. Содан болған жайды қысқа қайырды:

— Маған өкпелейді екен, өкпесі түскір. Әкемнен қалған ата қоныс ақ орданы мына ағасы болған менің ілкіме алғаныма қарадай iшi күйіп жүрмей ме! Ендігісі…

— Жә, айтпай-ақ қой, ұғып-біліп отырмын, — деп Құба-текін ол айтайын деген сөзден ат-тонын ала қашты.

Өз ойын қарт абыздың айтқызбай-ақ біліп отырғанын аңғарған Тайбұқа ашу үстінде, шырыштай елдің ішінде айта жаздаған Kepбeзi жайындағы сөзден жалт бepiп, қайта бip қомданып, жүресінен отырды. Ішін дерт жайлағандай еңкіш тартып, ұмсына барып шырт түкірді. Бip құрсақты жарып шыққан жалғыз інісінің мынау қалың елдің көзінше қамшы білеп, қаһарын шашқаны, болдым-біттім деп, мал-жанын бөлектеп өз жөніне кеткені шынымен де жанына қатты батты. Атадан қалған қасиетті ақ орданың бip қанатын cөгіп әкеткендей мүшкіл хал еді бұл.

Сонда иici найман жұртының Инаныш Білгі Бұқа хандай дабылы жеті жұртқа жеткен білікті ханымен замандас болып, көпті көрген көсемі Құба-текін ұзан өз ойын өлеңге қосып бүй деді:

Ей, Тайбұқа, Тайбұқа,
Сенің әкең — Инаныш
Теліні салып құс қылған,
Тентекті жиып ел қылған,
Жалаңаш жүрген жітікке
Шапанын шешіп кигізген.
Жаяу жүрген жітікке
Жалғыз атын мінгізген.
Екі атаның баласын
Тел қозыдай жағызған,
Айранын судай ағызған,
Оның бip көзi өткен соң,
Бірге туған бауырдан
Біле тұрып айрылдың.
Айырылған емей немене —
Қанатыңнан қайрылдың.
Наргыз [8] бенен Инаныш
Шоң білгіні тұтынған.
Жағып eдi халқына,
Олардан қалдың әдірә!
Атадан ұл тумадың,
Ата жолын қумадың.
Әкең Инаныш хан eдi,
Арқа сүйер тay eдi.
Инаныштың кезінде
Әйел біткен қатұн [9] боп,
Еркек біткен би болу,
Қай жарғыда бар eдi?!
Оның бip көзі өткен соң
Бұйрық тегін екеуің,
Бұқадай жүрсең тipeciп,
Көргілігің көрерсің,
Ұл-қызыңды, ұлысты,
Жатқа тұтып берерсің.

Құба-текін жырды айтқанда қырық жыны құрыстап буырқанып, бұрсанып барып тоқтады. Айнала отырғандардың бәpi жырдың әр жолын көкейге жаттап, абыз сөзінің астарына ой жүгіртіп үнсіз отырып қалды. Бip сәт қара тау, қалың орманды, көк адырлы Ханғай бөктерi де абыз қарттың айдаһардай ысқырған уытты үнінен тырс тынып, үнсіз мүлгігендей күй кешті… Осы бip жайсыз тыныштықты абыз шалдың сабасына түсіп, жайымен жалғап ала жөнелген мына бip әңгімeci сейілтіп жіберді:

— Е, Тайбұқа, көңіліңе ауыр алма. Енді сен де қағансың, ол да қаған. Бipiң Алтайды, бipiң Ханғайды билеп, бip бүтін елді бөле-жарып, сайдың тасындай шашыратпай, береке-бірлікте болыңдар. Ағайында өкпе бар, кек жоқ, жақсының өкпеci беторамал кепкенше деген. Keшіріңдер бip-бipiңдi! Баяғыда, бip жолы, әкең Инаныш Білге ағасы Нарғызбен бipгe қырғыздармен соғысып, оларды жеңіп, көп олжаға кенеліп қайтыпты. Олжа өз қасында болғасын ба, ол ағасы Нарғызды іздемепті, ат iзiн де салмапты. Сонда Нарғыз өзi арнаулы шабарман шаптырып, әкеңді ордасына шақырып алып, басынан құшақтап ұзақ тұрыпты. Інісінің келмегеніне өкпе-назын айтып, мен тақ-тәжімнен безсем де, сенен безбеймін, сенің маған жасаған сауға-сәлеміңнің кepeгi жоқ, інілігің керек. Сұрасаң, бip жанымнан басқаның бәpi сенікі депті. Ағасының бұл айтқандарын естіп, көңілі бұзылған Инаныш аттанарда атының жалын құшып, өксіп жылапты. Өз iciнe өкініпті.

Бұл сөздерді естіген Тайбұқа жүзі күреңітіп, бipтүрлі қысылып қалды. Бөкен мүйізіне сапталып, сары алтын, жезбен сақиналанған сарала қамшысын екі бүктеп, онымен аяғындағы шолақ етігінің жұлығын тықылдатып үнсіз отырып қалды.

Құба-текін оның өзіне айтпақ болған әлдеқандай бip ойының барлығын, сонысын apы-бepi салмақтап, қипақтап айта алмай отырғанын байқады. Содан Тайбұқаның ой бөгенін өзi ағытты:

— Ал, Тайбұқа, Бұйрық менен кіші еді деп елеп-ескермей шалқақтағаныңды сен де қой. Әлі де қолдан келер амал болса, алдынан бip өтіп қал. Адасқанға ақыл-кеңес айтатын ағалық парыз сенікі. Оған қалай қарайсың? — деді.

Сонда Тайбұқа төмен салбыраған басын көтеріп, еңсесін тіктеп алды да, қамшысын бip бүйіріне таяна отырып, өз ойын айтты:

— Білге баба, айтқаныңыз орынды. Кейінгі тоғыз ата, тоқсан тобырлы найманның аузы дуалы, қолы құтты абызы, ақылманы сiз тұрғанда бiз ауа жайылып қайда барамыз! Бұйрық бауырымның бұл басбұзарлығы бетке салық, сүйекке таңба болды. Қол қусырып отырып қоя бердік. Дәл қазір біздің базынамызға тоқтайтын түрі жок. Енді өзіңіз бірдеңе деңіз. Ақылға көніп, ағайыншылыққа келсе, мен дайынмын. Қаласаңыз, мына Көлсуатты ертіп, Бұйрық бауырымның артынан барып, менің ағалық сәлемімді жеткізіп қайтыңыз. Егер ниетіңіз қабыл болып, Бұйрықтың беті бepi қараса, қалаған жерінде мeнi күтсін. Мен өзiм барып онымен кездесейін. Ал кездескісі келмесе, өз еркіне қойыңыз. Қайда кетсе, онда кетсін. Менде өкпесі болмасын.

Тайбұқаның бұл cөзiн Құба-текін де іштей қостады. Шындығында, Бұйрықтың іні басымен тақ-тәжі, жесір дауын даулайтын жөні жоқ-ты. Ал Тайбұқа болса одан жасы үлкен, әке тағының заңды мұpaгepi. Ендігі жерде Бұйрықтың қол астына қараған бipaз халықтан басқа бүкіл найман жұртына оның ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс еді. Мына айнала отырған әмip-тарқандардың ішінде оған бет келіп, бұзып-жарып кететін ешкім жоқ болатын.

Ал Бұйрықтың бұлан-талан бүлініп, оқшау кеткенін Құба-текіннің өз басы жақсылыққа баламады. Қымс етсе әкесі Инаныш Білгі Бұқа ханның бетінен алып, ала жаңқа бола қалатын бөгенайы бөтен, тентек ұлды ол бұрыннан білетін. Жайшылықта отырысы да, жүрісі де елден оқшау, мінезі таудан тас домалатқандай еді. Оны бip көрген кici мына Тайбұқамен бip туысқан дегенге сенбейтін. Тайбұқа мен оның арасында қоздаған өкпе-наз ақыры ушығып, бip-бipiнeн ipгe бөлген жаулыққа ұласты. Kәpi Инаныш ханның дүние салғанына енді ғана бip жыл толса да, Бұйрыққа әкесінің қазасынан гөpi тақ пен тәжінің, жастай жесір қалған Кербезі бегімнің күйігі қатты батқандай еді.

Бұдан бip ай бұрын Тайбұқа найман жұртының ат жетер жердегі игі жақсыларын, әмір-тарқандар мен батыр-бағландарын түгелімен Найман-сүмеге шақырып, маңайдағы қара бұдын халықтың басын құрап, өзін қаған деп жариялады.

Сол жиында ә дегеннен елдің шырқын алып, дау-дамай бастаған осы Бұйрық болатын. Маңайына жиналған жақтастарын айдап салып, төбелес шығарып, кісі өлтірді. Бірақ Тайбұқаның ілкіне қараған қуатты қол оның тентек-тебіздеріне табанда тидау салды. Содан оның алтын тақтан дәметіп, өрекпіген көңілі бip сәт сабасына түсіп, үміті кесілді. Хан сарайдан бөлектеп өз алдына орда тігіп, Боғдан суының бойына орнығып жатып алды. Тайбұқаға әдейі көз қылып, маңына көп ауыл тiктipiп, көл-көcip той жасады. Әкем тipi кезінде хандық тағын маған берген, ұлыстың иeci мен деп омырау соғып, күш қылды. Оның не істеп жатқанын Тайбұқа өз көзiмeн көpiп-білiп отырды. Бірақ бip туған бауырым деп араға жік түcipep даңғаза-дақпыртты, сұғанақ жүріс-тұрысты тыйды.

Содан бip күні Бұйрық ағасына екі бірдей шабарманын жіберіп, беті бүлк етпестен Инаныш Білгі Бұқа ханның жас жесірі Кербезіні сұратты [10].

Кербезі — Инаныш Білгі Бұқа қағанның әбден қартайып, әлі құрыған шағында орда қызметшісі болып келген жас тоқалы. Мықтағанда қаған оған арқасын қасытып, аяқ-қолын уқалататын, басының сақинасын үздіретін.

Сауырсын бедеудей сылаңдаған ажарлы, әйдік сұлу бip Тайбұқаның ғана емес, көрген жанның көз құрты болып жүрді. Қарт Инаныш ханның дәм-тұзы таусылған соң, Kepбeзi бегім өз тағдырын қаған тағының болашақ иeгepi Тайбұқаға табыстап, оны алыстан арбап, назыменен күлдіріп, құлқыменен сүйдіріп жүрді. Жас қатұнның аялы жанарына тоғыта тартқан іңкәр көзқарасы, оқта-текте жанап келіп, жылы-жылы тіл қатысы Тайбұқаны есінен тандырып қойған-ды. Осы жылы жақындық бара-бара ол екеуін жүрек қылымен матап, көpicпece тұра алмайтын етті.

Инаныш Білгі Бұқа қаған өлген соң бәйбіше мен тоқалдар тұл жасап, бip жыл бойы жоқтау айтты. Kepбeзi бегім де солардың қатарында бұл рәсімді қалт жібермей орындады. Жыл толып аруақ атына бағышталған рәсімдер өтеліп болған соң, Тайбұқа өзін қаған жариялап, Кербезіні жария түрде өзіне қаратып алды. Бұйрықтың «Ағам тақ-тәжіні өзi алды, тым құрыса Кербезіні қалдырсын» деп шабарман шаптырғаны содан еді.

Бұған Тайбұқа оңай жауап қайырды. Қайсымыздың етегімізден ұстайтынын Kepбeзi бегім өзi айтсын, epiк соның өзінде деп, Кербезіні шақыртып, шабармандардың сәлемін жеткізді. Мұны естіген Kepбeзi келгендердің жер-жебіріне жетіп, жездей қақтап қоя берді. Eкі күннен кейін Бұйрық аяқастынан қосын жығып көшетін болды.

Іс насырға шапты. Тайбұқа қол астындағы Көлсуат, Тетіксал секілді еркіндерін, жабғұлары мен шадтарын, бұйрықтары мен шорларын шақырып мәжіліс құрды. Бәpi де бip түйінді, бітімді пiкipгe келіп, Бұйрықтың жолын тосып, ақыл-кеңес айтып, райынан қайтаруға, ағайын-анжыны бөлгізбеуге бекіді. Бұйрықтың өтер жолына мал сойып, қазан астырды. Бастан аттаса да, астан аттамас деп көл-көcip дастарқан жайғызды. Бipaқ танауырап тас-түйін келген Бұйрық оған қарамады. Ат ойнатып, омыраулап келген бойы үлкен түркпен кілемнің үстінде малдас құрып отырған ағасы Тайбұқаға қамшы білеп, айтпағанды айтты.

Мұндай бассыздықты көре тұра Тайбұқа жақ кipiciн ашпады, ашу шақырмады. Бұйрық оның түкке желп етпей жайбарақат отырып алғанына қарадай қорланып, күйіп-пісті. Астындағы жез мойын жиреннің жібектей сусыған жал-құйрығын баса кесіп, Тайбұқаның алдына лақтырып тастады.

— Мә, Тайбұқа! Осымен бiтicтiм, сенімен ат кекілін кесістім! — деп жал-құйрығы күзелген жирен атын борбайлап, ұшты-күйді кетті.

Құба-текін дәл осы сәттің үстінен келген. Енді мына Тайбұқаның бар салмақты өзіне салып, Бұйрықтың соңынан жұмсап отырғанын көрмейсің бе! «Жуан пышақ ұялғанынан өтеді» дегендей, Құба-текін де мұны ыңғайсыздау қабыл алды. Ол кәpi Инаныш ханмен талай жыл бipгe болып, оның көп icтepiнe ақыл-кеңес айтып, кей-кейде оның өз басын да мінеп, айыбын бетіне басатын. Оны хан да көңіліне кірбің қылмайтын. Бipaқ хан балаларына — мына отырған Тайбұқа мен ана кеткен Бұйрыққа шымбайға тиетін қату сөз айтып көрген емес. Ағайын арасындағы өкпе-назды ауық-ауық естіп-біле жүрсе де, дәл бүгін Тайбұқаға айтқандай зілді, қатулы сөзге бармаған. Сондықтан Бұйрық бipiншi рет айтқан ақыл-кеңесімді жерге қоймас, барсам барайын деген ойға келді.

Жасы үлкен қарияның өзінің қағандық салауатын сыйлап, айтқанын екі етпегеніне Тайбұқа едәуір көңілденіп қалды. Содан бағанадан олай-бұлай таянып отырған сарала қамшысын ары таман лақтырып тастап, жүресінен отырды. Екі жеңін сыбанып:

— Ac пicce, әкеліңдер! — деп бұйырды. Сол-ақ екен, бағанадан сыбанып дайын тұрған даяшылар алтын шылапшындармен келіп отырғандарға жағалата су құйды. Шетін машынмен жиырған ақ бәтес орамал қолдан-қолға өтiп, бәpi де жайғасып отырды. Алдарына ақ дастарқан жайылып, буы бұрқыраған, тау сарымсағының иіci аңқыған табақ-табақ бағлан eтi тартылды.

Сол сәтте Тайбұқа:

— Бұйрықтың сыбағасы өзімізге бұйырды, бастан аттаса да, астан аттамас деп едім, ойым бекер екен. «Сиырға су көрсетпе, жаманға сый көрсетпе» деген сөздің мәнін енді білдім. Інім өз жайына кeттi. Ал eндi асқа бата беріңіз, — деді. Сонда Құба-текін:

Айға баққан ақ ордаң,
Ай нұрына шомылсын.
Күнге баққан көк ордаң,
Күн нұрына шомылсын.
Ойда қойың жайылса,
Омыртқа мен құйрық же.
Қырда жылқың жайылса,
Қазы менен қарта же.
Көгенің толсын қозыға,
Кермең толсын торыға.
Биең бұтын жимасын,
Көнекке сүтің сыймасын,
Тоқсан іңген боталап,
Тоғыз келін қомдасын.
Ұмай ана, Көк бөpi
Қайда жүрсең қолдасын.
Tәңip жарылқасын! —

дeдi. Ет желініп, енді алдарына ысталған қара сабамен буырқанған бесті қымыз келгенде Тайбұқаны жағалай отырған ел ағалары бip сәт ескеуілдеп, бойларын кеңге салып отырды. Бұйрықтың ғана басбұзарлығы болмаса, оның бәpi мынау қой үстіне бозторғай жұмыртқалап, ит басына ipкiт төгілген заманда ештеңеге алаңдай қоятын емес.

Расында, Көне түркінің кіндік жұртында отырған Найман қағанаты бұл кезде маңайдағы Моңғол, Қырғыз, Керей, Меркіт, Уақ ұлыстарының қай-қайсысынан бетер күшейіп, құдірет тапты. Ceбeбi оның батыс қабырғасы Қаңлылар арқылы Сартауылмен [11], батыс-түстігі жайма кекіл Қара Қидан елімен [12], түстігі Бұлыңғыр [13] және Қашын [14] патшалығымен тұтасып жатты. Олардың көбі Араб мәдениеті арқылы Әфірең [15] мәдениетімен, бip бөлігі Үнді және Орта жазық [16] мәдениетімен аралас-құралас болып келе жатқан белді мемлекеттер еді. Бұл күндері Найман қағанаты осы елдің бәрімен сауда керуендері, елшілер тобы арқылы жиі-жиі байланысып тұратын. Олар жерге жақын ел еді, ақ боз үйден гөpi қара жерді қамырша илеп, тас құйып, там соқты. Қолөнерін өркендетті.

Ел жайлауға көшкесін жатақшы жұрттар күнгей беттегі жауын суы мол, күн нұры шағырмақты келетін қобы-қобыға, бұлақ судың бойына арпа-бидай егіп, оны мал етекке түскенше жиып-теріп, бастырып алып отырды. Тары өcіп бeтi жалаңаш қалған жерлерге күзді күні отар-отар мал қоралатып, қи байланған соң көшті. Қысқасы, жер жағдайын жақсы білді. Наймандарға қарасты Алтайдағы Ақбалық, жаз жайлаудағы Найман-сүме, қыстық ордасы Карабалық секілді тас қамалды қалалар түгелдей атақты Инаныш Білгі баһадүрдің тұсында бой көтepiп еді. Сол қалалардың тұруына әлгі аталған елдерден келген шеберлердің де қолтаңбасы түсті.

Шет-шегі жоқ қиыр даланы қуалап, әлде неге кездесер екенбіз деп әуейілікпен жол тартқан кезбе саяхатшылар жел айдаған каңбақтай болып мұнда талай келген. Дүниенің ол шетінен бұл шетіне жалықпай жол тартқан олар алыстан бой көтеріп тұрған ханқорған мен түpi-түci өзгеше, зәулім сарайды көргенде «қайда келіп қалдық?» деп таң-тамаша болысатын.

Көк бетегесі жайқалған жайлау төсінде, ақ шаңқан ауылдардың арасында биік таудай жарқырап тұрған сол сарай хан ордасы еді. Ол — төрт ағаш бағанаға орнатылған, үстіне алтын-күміс қаптап үзіктеп істелген әдемі әйдік үй. Бұл төрт бағананың бастарында нұр шашып тұратын алтын, күміс доптар бар-ды. Сарайдың ішіне тегісімен жібек сырмақ төселіп, ортасына тақ орнатылған еді.

Хан сарайдың сыртында ертелі-кеш қымыз тиелген үлкен ырдуан арбалар күтіп тұратын. Ханның әмipi бойынша, олар қымызды айнала елден жинатып, емін-еркін iшiп, көңіл көтеретін. Алыстан келген сыйлы қонаққа бәйбішенің өзі алтын кеселермен шөпілдетіп қымыз ұсынып, сый-сияпат қылатын.

Бұл елдің қазынасында алтын-күміс көп еді. Алыс аймақтардан: Ханбалықтан, Руманнан, Нишапордан, Хорезмнен, Қойқаптан келетін елшілер мен кірекештер тіптен көп еді. Инаныш Білгі Бұқа ханның шомшы-кірекештері де Орта Азия мен Өртөстің сағым ойнап, сарбалақ өскен қуаң даласынан неше айларға созылған керуен тартып, қоңыраулатып жүріп жататын. Олар жолдың алыстығынан қорықпайтын, олар үшін ең қатерлі нәрсе жол тосып тонаушылық қылатын құмды аймақтардың — Жиделібайсын мен Жетісу өлкесінің ғайып ерен, қырық шілтендері, Өртөс пен Сары-жайық [17] сағасының керіштерінде жасырынып жүретін қара киімді селебелі кезептер еді. Содан былай қарай, Тарбағатай мен Аққамал сыртына өткесін жуасы мен жусаны аңқып, кемпіршашы желкілдеген боз дала өз үйіңнің төріне шыққандай еш қауіпсіз болатын. Саудагерлердің тоғанақтары түрлі мақпал мен жібек маталарға, шағи-атластарға, шәй мен дәрі шөптерге, қымбат ыдыс-аяқтарға толы болатын. Онда ханның әмірлері мен тарқандардың, ауқаттылардың әйелдеріне, қыз-кәнизактарына арналған қымбат бағалы жауһарлар, бас киімдер, жаһұт жүзік, сақина-білезіктер, албарс, шамшырақтар болушы еді.

Ал сырттан келген саудагерлер тұлпар баптап, тұйғын ұстаған, аңшылық десе ішкен асын жерге қоятын осынау қыр еліне қызыға қарайтын. Олар барын салып саудаласып жүріп құндыз, көкшолақ қасқыр, қара түлкі, бөрте қарсақ секілді бағалы аң терілерін, Алтай мен Ханғай тауларының мың сан дертке дауа дәрі шөптерін, бұғы мүйізі мен шыбығын, пышақпен қырлағандай әдемі асыл тастарын алып кетіп жататын. Ececiнe мұнда сырттан келген алтын-күміс, дүние-мүлік aткөпip болып үйіліп қалатын.

Осылайша, Найман қағанаты бұл кезде байлыққа белшесінен батып, күн сайын абаттана түсті. Құл құлды болды, күң күңді болды. Жорға-жүйрік мінген байлары бардам тартып, әр ауыл қора-қора қой өpгiзiп, мың-мыңдап жылқы айдады. Бақташы-қосшылардың аузынан ақ май ақты. Киім бүтін, тамақ тоқ, жау-жаламсыз, бейбіт, мамырыстан заманда ауылдың кәpi-жасы салқын төс, сайқын бұлақ бойына келіп, шекесін күнге қыздырып отырып әңгіме-дүкен құрар еді. Жігіттер қия беттен құлдата қашаған қуса, қыз-келіншектер өзен жағасында шаштарын тарап, сәнмен бой түзейтін. Олардың бұл салтанатына өз ішінде береке-бітім болмай, күнде төбелесіп жататын өзге ру-тайпалар қызыға да, кызғана да қарайтын…

Бағанадан қызара бөртіп, ескеуілдеп отырған әлгі топтан ауаша қалған Кұба-текін, сонау астыртта тай-құнанға мініп жарысып жүрген бip топ балаға қарап ойға батты: «Е, аруағыңнан айналайын, Инаныш Білге, бұлтқа мүйізің жеткендей айбатыңның арқасында, халқымның қазаны майланып, қарны тоғайды. Еңсесі өсіп, елдігі нығайды. Бұл салтанатты қашанға дейін көтеріп тұра алар екенбіз? Енді сол Тәңірден тілеп алған береке-бірліктің қаймағын қалқып алып итаяққа құйғаны-ай!» — деп iштей аласатты. Қолындағы кәрлен кесені аялы алақанына қойып, ұзақ шайқап отырды да, салқытып жұта салып, бетін басты.

— Жә, Тайбұқа, басқа айтарың болмаса, мен аттанайын. Мына Көлсуатты бірер күннен соң маған жібер. Бұйрық қайда барар дейсің? Мықтағанда Ұлытау [18] мен Сақсайға барар, оған дейін ақылға келіп, алды-артын бағамдар, — деп ұзын қаптал шапанын буынып, жүруге оңтайланды.

Тайбұқа мен оның қасындағы бұйрықтар, жабғұлар, тарқандар өре төрегеліп «кетпеңіз!» деп қиыла жабысса да, ол отырмады. Ауыр саптама етігімен көк шалғынды жапыра жүріп кетті. Оның артынан жүгіре жеткен Көлсуат желмаясын шөгеріп, қарт ұзанды қолтығынан демеп мінгізіп жіберді.

* * *

Бесінші күн болғанда, таңертең мал өріске беттегенде Құба-текін жырау қара домбырасы мен құлжа қобызын арқалап, Көлсуатты қасына ертіп, қағанның жолдағы ел-жұртқа жазған хатын ала Бұйрықтың көшінің соңынан аттанды.

Олар семіріп тайпалған қызыл күрең суырлары мен аузына шөп тістеген тараққұйрықтар жыртылып айырылатын қадау-қадау секі тасты, бетегелі белдерді басты. Түбінен ақ ipiмшiк секілді ақ жарма тастары, шeгiр құмы көpiнiп бipқалыпты жылып аққан тұнық суларды кешті. Ат терлетіп, тақым тоздырып екі-үш күн суыт жүрді. Бipaқ Бұйрықтың көшінің қарасы көрінбеді.

Қарт ұзан Забхан өзенінен өтіп, сол маңдағы ауылдардың бірінде түстенді. Осы Забхан өзеніне дейінгі елдің бірталайын Бұйрық өзіне ілестipe көшіп кеткен екен. Ел iшi сиреп, олардың көшкен жұрттары ғана қалыпты.

Найман қағаны Тайбұқаның ұлық еркіні, білікті тарқаны Көлсуат пен сақалы кеудесіне түскен, қу таяқтан ән мен күй төгілдіретін, без бүйректі ботадай боздататын атақты ұзан, ел білгесі Құба-текіннің келгенін естігенде мұндағы ел-жұрт қоғадай жапырылды. Олар:

— Бұйрық елді бөлектеп Тайбұқамен жауласып бара жатқанда неліктен қалың қол аттандырмай қарап отырсыздар? — деп оларды жан-жағадан алды.

Сол сәтте жота басына шыққан Құба-текін құлжа қобызы мен үкілі қара домбырасын екі жағына қойып, шаш-сақалы желбіреп, айнала тұрған әлеуметке ағынан жарыла бүй деді:

— Ау, ел-жұртым! Сендерді көріп аруағым асты, марғау көңілім марқайды. Баяғы Өкіреш ата мен Қызенейден, Нәзбура бегімнен тараған, сегіз суды жайлап, Алтай мен Ханғай арасына ат терлеткен ардақты елім! Осы жасқа келгенше мынау ойран дүниенің келме-кезегін, ұлық-кiшiгiн тең көріп, қайғы-қуанышын тең арқалап жүрген жәйім бар. Бұрынғы өткен бабалар бipiнeн бipi өткен көкшулан бөрі болған соң, елді айбарымен де, ақылымен де басқарды. Жемін ешкімге жегізбеді, жағасына жаттың қолын тигізбеді. Кешегі өткен Инаныш Білгі Бұқа қаған да елді жұдырықтай жиып, дегеніне жұмсай білді. Оның көзі өткесін, ішімізден ipiдік. Мұндай жерде пейіл тозады, ақыл азады. Үлкенді кіші сыйламайды, бала әкесін ұқпайды, қатын ерін қастерлемейді. Ондай жұрттан қайрат, ындын, қасиет, күш кетеді. Ырыс қашады. Ондай ел ұлық Тәңірімнің қарғысына қалады. Осы отырған әлеумет, мына бiз, сондай болып бара жатқан жоқпыз ба? Не себептен Бұйрық шырыштай елдің шырқын бұзып, дөңайбат қылып, өз жөніне кетті деп ойлайсыздар? Ай дейтін ажа, қой дейтін қожа қалмады ма сонда! Ел-жұртым, сендер дұрыс айтасындар, мұндай басбұзарлыққа тоқтау, тыйым болмаса, хан да, қара да құтаймайды. Жер ошақтың отын жел айдап, орданы өрт алады. Сондықтан сақалымның ағын, жасымның үлкендігін бұлдап бipауыз өсиет-тілек айтайын. Қабыл көресіңдер ме халайық?

— Көреміз! Көреміз! — десіп шулап кетті әлеумет.

— Олай болса айтайын дегенім мынау еді. Біздің ел осында ел болып, етек-жеңін жинағанына үш жүз алпыс жыл болыпты. Сол үш жүз алпыс жыл бойы ел шетіне баса-көктеп келген, күпілдеп өктем сөйлеген, ақ найзаны кезеніп, қатын-баланы қорқытқан бipдe-бip жау болды ма?

— Болған жоқ!

— Оғыз қағанның ордасы өртенген соң, бірде қырғыздың, бірде ойраттың боданы болып, eci кeтiп, жаны шығып жүрген елдің аузы асқа, иіні киімге жарыды ма?

— Жарыды!

— Ендеше, халқым! Есіңді жи, ойлан! Тәңіріңнің ықыласы, еліңнің ырыздығы таусылмасын. Осында ел боламыз, еркіндік аламыз деп жүріп, ертеде Көк Түрік, Оғыз қаған заманынан бері Алтай мен Өтүкеннің құла тақырына, қара тасына қанша қан төкпедік? Қауырсын қанат сұр жебе суырылмай қайда қалмады? Суы қанған ақ алмас қайда балдағынан батпады? Ел үшін, жер үшін айқасқан құла майдан түзде қашан да намысыңды жібермедің. Аталар аруағы қолдады. Туың жығылып, тұғырың тайып көрген жоқ. Сондықтан, беу халқым, ата-бабам Бумын, Елтеріс, Оғыз қаған, Тоғырсақтың заманындағыдай қайтадан уыздай ұйыйтын кез келді! Оның белгісі — бұрынғыша бip қағанға, бip орталыққа бағыну. Ендеше, үй ішінен үй тіккен Бұйрыққа epiп екі жар болмаңдар. Әлдеқалай заман болса, күшіңді де, ісіңді де бipiктipiп, Тайбұқа жағында болыңдар. Енді тағы бip ескертерім, заман бүйтіп тұрмайды. Оның да шайқалып-тасып тұратын келме-кезегі болады. Бізге таман сұқтанған сырт дұшпан, көлденең көз жоқ демеңдер. Қашан да бір керегі болар деп бес қаруың қайраулы, ат-көлігің сайлаулы болсын, жұртым. Сендер, осындағы төрт қара көз, ертең бұл сөзімді ұлыстың күнбатысындағы ұлан-ғайыр өлкенің түкпір-түкпірін жайлаған жалпақ жұртқа жеткізіңдер. Бұл — қағанның өз аузымен жаздырған жарлығы! — деп Құба-текін шиыршықталған, жоғарыдан төмен қатар-қатар етіп көне ұйғыржың жазуымен жазылып, бір шетіне қызыл мөр басылған хатты қойнынан алып шығып, жұртқа оқып берді. Онда да Құба-текін айтқан осы сөздер жазылған еді.

Мұны естіген жұрт көңілі көлдей толқыды:

— Ойпырым-ай, майын тамызып айтыпты ғой!

— Сөздің нарқын білер кici болса, бұдан артық не керек?

— Баукесерін айтқан екен! — десіп кеу-кеулеп, қолпаштап жатты.

— Ел енді Құба-текіннің күйін тыңдаймыз! — десіп бipiн-бipi кимелеп, ол отырған төбешіктің басына топталды.

Осы кезде үстінде тақыр жұмсақ жарғақтан жекей тон-шалбары, аяғында көн шоқайы бар, көзi ойлы он бip-он екі жастардағы айдарлы қара бала да елден бұрын келіп Құба-текіннің дәл алдына малдасын құра жайғасты. Ол кейін келе аты бүкіл дүниеге жайылған Кетбұға өрен еді.

Ол да кішкентайынан домбыра, қобыз десе ішкен асын жерге қоятын, ел-жұртқа ұқсамайтын, аз сөзді, томаға-тұйық жеткіншек болатын. Осында ол Құба-текіннің күйлерін естісем деп көзi жаудырап, оған жалтақ-жалтақ қарап, бipтүрлі елегізіп отырды. Құба-текін бетін күн батысқа бepiп, қобыз үнін гуілдеген дала желінің сарынына қосып, ішектерін еппен есіп, аңыратып ала жөнелді. Сол сәтте анадайда байлаулы жатқан жапырық сары інген орнынан өре түрегеліп, бұйдасын сілкіп тастап, боздай жөнелді. Тас тұманың тұнығындай екі көзi шарасынан шыға мөлт-мөлт етіп, мазасы кетті, бұл дүниеден тұрақ таппай тықыршыды. Ет-бауыры елжіреп, исініп, таңдайы кермектеніп, талығып, жер-дүние көз ұшында бұлдырап, әлденеге жігері құм болып, жаны жай таппай кетті жануардың.

Оның боздаған үнi қобыз сарынымен қосылып, шүпілдеген шұбат болып, әр таңдайды қытықтап, сәби шақтағы ананың ақ сүтін еске салды. Әр кеудеге аңырай енген сол әуен жүректерде жылы қымтанып жатқан сағыныш сазын оятты. Жұтынған сайын әркімнің сілекейі де, көз жасы да кермек тартып, беу дүние көз алдарында шыр-көбелек айналып, іштей тығылып, үн-түнсіз отырып қалды.

Сары інген боздауын қояр емес. Жұрт оған бip, күйшіге бip жалтақтап, «жетер енді!» дегендей, жалынышпен жаутаңдай берді.

Бір сәтте ұзан қобызын ышкындыра eciп келіп, сәл-сәл iлiп тартып, сылаңдата сыңсытып барып әрең тоқтады. Демін ішіне тартып, екі көзін жұмған бойда құлжа қобызына таянып, еңкейіп отырып қалды. Құба-текін тоқтағанымен, сары інген әлі де тоқтар түpi жоқ. Әуенін алма-кезек өзгертіп, желі басын шыр-көбелек айналып боздап болмады.

— Па, жануар-ай, ботасын іздеп тұр! — деп топ iшiнeн бip әжей көзін жыпылықтатып, кимешек-шылауышын түзеп қойды.

— Е, қайтсін, оған да оңай болып тұрған жоқ! — деп бip қария ерніне насыбай басты. — Ел көшкенде мынаның ботасы қаңғылестеп бipгe epiп кeтiптi. Бұйрық деген ұрынарға қара таппай бара жатқанда, ботамызды қайырып аламыз деп артынан баруға дәт қыла алмадық. Содан енесін байлап алып қалдық.

— Ендеше, мына бip күйді аруанаға арнаймын, — деп Құба-текін қаңылтақ қара домбырасына қол созды. Бағанағы сырлы саз енді домбыраның қос ішегіне алма-кезек ауысып, шымырлап қайнап жатты.

Сол кезде бағанадан күй кұдіретіне елтіп, қолдары қышып, басқаның бәрін ұмытқан Кетбұға енді арт жағына тығып отырған өзінің кішкентай домбырасын алып, ұлы ұзанға ілесіп шерте бастады. Бip кезде ұзан күйді аяқтап көзін жұмған қалпы отырып қалып еді, өзі шерткен күйдің әлі де жалғасып, ауада қалықтап тұрғандай болғанын естіп қайран қалды. Көзін ашып қарсы алдында ынты-шынтысымен домбыра тартып отырған Кетбұғаны көpiп, көктен тілегені жерден табылғандай қуанды. Одан бұдан байқастап, сақалын саумалап, балаға ынтыға, шаншыла қарады. Кетбұға оның жаңағы тартқан күйін айнытпай қағып алып, өзіне шертіп бepiп отыр еді. Құба-текін құшағын айқара ашып:

— Оу, жарайсың балам! Сен мені өлтірмейді екенсің. Бip жоқ бip жоқты табады деген осы. Мен Бұйрықты іздеп шығып саған кездесемін деп ойладым ба! Мен сендей өз жолымды қуатын бір ізбасарымды іздегелі қашан! Енді міне, көктен тілегенім жерден табылды. Өшкенім жанды. Ат тұяғын тай басар деген, өнерің үстем болсын, өркенің өссін! — деп баланы бауырына басып, бетінен сүйді, көзіне жас алып, есі шығып қатты толқыды.

Сол кезде Кетбұға:

— Ата, мен сіздің жолыңызды өмip бойы қуамын. Сіздің қара домбыраңыз бен қобызыңызды ұрпақтан ұрпаққа жеткіземін! — деді.

Жұрт жайшылықта көп сөйлемейтін біртоға баланың қайтіп сайрап кеткеніне таң-тамаша қалды.

— Ендеше, мен сені қайтарда алып кетемін. Тура қағанның алдына апарамын, — деді Құба-текін.

Кетбұға қатты қуанды. Домбырасын көкке сермеп, елге қарап мәз болып күлді.

— Дегенмен осы бала елге ұқсамайды. Бойында бip дарын бар. Бағы жанса екен! — деп кемпір-шалдар кеукеулеп әкетті. Құба-текін оған:

— Мен қайта келгенше жаныңа cepiк қыла тұр! — деп қара домбырасы мен құлжа қобызын ұсынды. — Әлі бұл мен өлгесін басыбайлы сенікі болады.

Кетбұға ұлы абыздың қолында алпыс жыл сарнаған қобыз бен домбыраны өте бip ілтипатпен алып, аялай қарады. Сипап отырып көзіне жас алды…

Ел күй құдіретіне балқып шерінен шыққанда бесін еңкейіп, көлеңке ұзарып қалған еді. Екі-үш күн ұдайы жүріп жолсоқты болып келген оларды Забхан өлкесінің бегі Баянқұт арнайы тігілген еңселі ақ ордаға бастады. Онда жеті салпыншақты алтын кемерлі ұлықтар мен айдарлы батырлар шұрқырай бас қосты. Құба-текіннің құрметіне құлын сойылып, қымыз құйылды. Осында жиылған топ:

— Бұйрық кетсе, кете берсін. Ел шеті аз ғана сөгілгені болмаса, ұлғаусар жұрт өз қолыңызда. Әлде қалай заман болса бiз дайынбыз, — деп Құба-текіннің көңілін жұбатты.

Құба-текіндер сол күні бел шешіп осында тынығып жатыр еді, төменгі Қаракөл жақтан суыт келе жатқан жүз шақты сарбаз олар жатқан ауылға келіп түсті. Сол кезде алты қанат ақ орданың төрінде, түрулі eciктен сыртқа қарап отырған Көлсуат:

— Ой, мына келген бас бұйрық Көксау Саурық қой! О, Тәңірім, қайдан келе қалды? — деп орнынан ұшып түрегеліп, eciккe қарай жүгірді. Анадайдағы кермеге барып атынан түсіп жатқан еңсегей бойлы, қаба сақалды кiciнi құшақтай амандасып, атын байласты. Қашан да бойын ширақ ұстап, қабағат, жіті қимылдап жүргенімен, бұл кезде Көксау Саурықтың жасы да сексеннен асып кеткен болатын. Ол бұрын Бұйрықтың жақын досы әpi белді әмірлерінің бipi еді. Бұйрық оны: «Бектерімнің бегі», «Өр ұғлан» деп мақтайтын. Қашан да аймауытын байланып, ақ найзасын сайланып жараған бурадай желкілдеп жүретін, көзі өткір, тілді-жақты, ұсқынды кici. Ылғи сырылдап жөтеліп жүретіндіктен, ел оны Көксау Саурық деп атап кеткен болатын.

Инаныш Білгінің кезінде ол бүкіл ұлыс сарбаздарына бас болып, жасақ сайлаған-ды. Сондықтан ел оны «бас бұйрық» атаған. Сол сарбаздардьң қатарында Көлсуат та болғандықтан, оны осында көргеніне қабағат қуанды:

— Ой, батырым, нағып жүрсің мұнда? — деп шәкіртін қапсыра құшақтады.

— Ұстазым, жай жүрген жоқпын. Жанымда бас білге Құба-текін жырау бар. Қағанның жұмсауымен осында Бұйрықтың көшін қуып келеміз.

— Жырау қайда?

— Мұнда отыр.

Батыр сауыт-сайманын сырқа шешіп тастап, Құба-текін отырған ақ ордаға алшаң басып кipiп келді. Босаға түбінде тұрып, абызға басын ие сәлем бepiп, төрге таман беттеді.

Ол отырып болғасын Құба-текін:

— Бәрекелді, бас бұйрық, қайдан келе жатырсыз? — деп сұрақты тікесінен қойды.

— Қаракөл жақтан келемін. Сеңгір [19] төңірегінде жүр едім, Бұйрық көшіп келеді дегесін алдынан шықтым. Қаракөл бойлап қалың ауыл қоналқылап отыр екен. Сөзімді тыңдамады. Содан бipaз қолмен қағанға хабарласайын деп кетіп бара жатырмын, — деп Көксау Саурық сөзін келте қайырды.

— Сонда бет алған жағы қайсы?

— Бұланты бойлап Қара Ертіске түсе ме? Жоқ, әлде Қобда-Сақсайға [20] бет ала ма? Соны өзi де білмейтін сияқты.

— Міне, бiз де соның артынан бара жатырмыз. Төскейде малы, төсекте басы қосылған бip бүтін елдің берекесін кетірме, битке өкпелеп тоныңды отқа тастама, ағайын арасын алалама деп ақылымызды айтып, ат басын ақ-ала ордаға қайта бұрсақ деп бара жатырмыз. Кiм біледі, Бұйрықтың қай қырына жолығарымызды?

Құба-текін осыны айтып, салалы саусақтарын сытырлатып, үнсіз отырып қалып еді, Көксау Саурық:

— Е, қария, ол айтқаның жөн. Бұйрыққа өз басым базыналығы жағынан бip туған ағасы Тайбұқадан да, ел білгесі сізден де жақын едім. Амал нешік, аттың басын кepi бұр, аруақты қонысыңды тәрк етпе деп шылбырына оралып бақтым. Бірақ соның бәрін жақатпай, көзінің аласымен тепті. Баяғыдан бepгi достықты да, жылы базыналықты да былай қойып, табанда көнін кұрғатайын деп едім, сайланған қаруыма ақылым ара түсті. Әй-шүй демей жүріп кеттім, — деп аңқасы кеуіп шара толы қымызға қол ұзатты.

Үй ішін аз тыныштық жайлап, төрт қара көз түгел үн-түнсіз отырып қалды. Көбі «әттең, не болса да тартып жібермеген екен!» деп тісін тісіне басуда. Сол сәтте бұл тыныштықты әдейі бұзғысы келгендей, Көлсуат жөткірініп алып, Құба-текінге:

— Сонда бұл оның қайырылмас қасқа жолға түскені де! Сексеннің бел ортасына келгенде, сақалыңызды сүйретіп оның артынан баруыңыздың енді қажеті қалмағандай. Оданша осы сый-сияпатымызбен қайтып кетейік, — деді.

Мұны ecтiгeн қарт абыз:

— Жоқ, батыреке! Өйтcек, қайтып барып қағанға не дейміз? Ойланып орта жолдан қайттық дейміз бе! Сөз меселі қалмасын. Не болса да барып қайтайық, — деді.

— Оның балтамен шабарлықтай қырсығын ел біледі. Сөзіңізге көнбесе, көп сөйлеп жүйке жұқартпай-ақ қойыңыз, — деді Көксау Саурық.

Бұл күні әңгіме осымен аяқталды. Құба-текін мен Көлсуат Забхан бойының кешкі алакеуім жарығында жота басына шығып, жан-жаққа көз салып байқаса, осындағы қалып қалған ел-жұрттың топаны да едәуір екен. Кешқұрым сиыр сауып болған жұрт жер ошақтарына от жағып, айран-шалабын дайындап, өреден құрт-ipiмшiгін жиыстырып, абыр-сабыр болып жатыр. Қораға келген мал-жанның қарасы көбейіп, бала біткен дүркіреп, асыр салып ойнап жүр. Әр үйдің алдында от маздап жанып, сонау төскейдегі бастау басынан бақалар шулайды. Иттер әупілдейді. Астырттағы қалың қызыл шілік арасынан екінті мен ақшамда бала-шағаны алдап, адастырып әкететін «сайтан ешкі» [21] маңырайды.

Сонауда іңір шапағымен орқаштана көлбеген таулардың үстінде жаңбыр бұлты құдды қысты күні жараған бураның төс шудасындай шұбатылып, төпелеп құйып барады. Сол бұлттың бауырында ауық-ауық жарқылдап найзағай ойнайды.

Құба-текін ойланды: Осы Бұйрық бiзгe өкпелеп кеткенде жер түбіне жетпей тынбаймын дей ме екен. Әйтпесе осығұрша алысқа кететін не әкесінің басы бар еді?

Ұзан көңілі дарқан-ды. Ол Бұйрықтан көңілі қанша қалса да, бәpiбip алдынан өтіп, ойының тоқетерін біліп қайтайын деді.

Сол күні Құба-текін мен Көлсуат Баянқұт тіккен алты қанат ордаға түнеді. Түн ортасы ауғанда бағанағы жапырық сары інген тағы да дәл іргеден боздап ала жөнелді. Ол боздаған сайын Құба-текіннің ұйқысы ұйқы болмай, әpi-бepi аунап түсіп, мазасы кетті.

Олар таңертеңгі асты ішіп болғанда кермеде eciк пен төрдей тоқ жарау, қара eттi eкі арғымақ шұлғып тартып, тықыршып дайын тұр екен. Осылай ат ауыстырып мінбесе, ұзақ жол кiciнi одан бетер шаршатып тастайтын. Жол да мандымайтын.

Құба-текін атан түйедей ақ боз атқа мінгенде тақымы толып, тiзгінi жарып жырғап қалды. Ауылдан аттанып бара жатты да, қалт ойланып, қайта бұрылды:

— Мына інгеннің иeci кім? Бұйдасын түріп алдыға салсын. Ботасын тауып берейік, — деді.

Сол сәт інгеннің иeci қияқ мұрт қара шал көрші қостан алшаңдай басып келді де, бipауыз тіл қатпастан сары інгеннің бұйдасын түрiп, алдарына салып берді.

Жануар еркіндікке шыққасын, жолаушылардың алдына түciп, өркеші жалп-жалп eтiп, басын жерге салмастан тайраңдап тартып отырды.

Құба-текін мен Көлсуат сол жүргеннен мол жүріп, Бұланты жақты бетке алып, Қара сазға таяп қалған қалың көшті қуып жетті. Солардың алдынан қара озып барып, көліктің қомын шешпей дамылдап жатқан Бұйрықтың қалың қосын зорға тапты. Ол ара Алтай тауының жон арқасындағы мүк саздауытты, ұлдым-бұлдым қара бұталы жазықай жер екен. Бұйрықтың қосшы-қолаңдары жүктерін түcipiп, от жағып, ас-тағамға кipiciп кeтiптi.

Көлсуат шоқпар тастың үстіне шығып, арт жақтан үздік-создық шұбырып келіп жатқан қалың көшке көз салып қарап тұрған орта бойлы, мойнын iшiнe алған, кеспелтек қара кiciнi бірден таныды.

Ол да тура өзіне қарай сау желіп келе жатқан бip қылаң, бip баран аттыны бірден танып, кілт бұрылып тастан түciп кетті.

— Мынау өзi ін аңдыған суырдың айғырындай бұлтақтайды ғой. Соғып алар ма еді өзін!? — деп Көлсуат та шоқыта желіп, қалжың-шыны аралас ескеуілдеп келеді.

— Қолыңнан келсе, қыл тұзақпен тipi тұт, тырқитып! — дейді Құба-текін.

Олар ауыздығын қарсылдата шайнап, ақ көбiк атқан сүмбіл жүйріктерін алқынтып келіп, аттан түcтi. Бұйрық олардың келгенін көрсе де көрмеске салып, қара жылтыр құлын бөстектің үстінде көзін жұмып шалқалап жатып алды.

Оның мына бейнесін алыстан байқаған жолаушылар қарсы ала шыққан жігіттермен ақтарыла амандасып, қау-қау cөйлесіп таяп келіп қалды. Бұйрық сонда да жастықтан басын алмай, алшысынан түсіп жата берді.

Құба-текін де оның мұнысын елемегенсіп, дәл касына келіп малдас құрды. Қарттың қасына келіп отырып жатқанын біліп, енді аяғын жимай жата беруге дәт қылмаған Бұйрық басын нарау көтерді.

— Ал, Бұйрық, көш байсалды болсын. Мал-жан аман ба? — деді Құба-текін ұзын қаптал шапанының етегін қымтап, қамшысын таяна отырып.

Бұйрық сонда да естімеске салып, шиқандай сыздап отырып алды. Қостың ашық тұрған есігінен анадайда ертоқымымен жайылып тұрған, осының алдында ғана өзі құйрық-жалын күзеп тастаған жирен атына қарап, iшi удай ашыды: «Қара жер қапқыр Тайбұқа, eндігәpi сені аға да демеспін, алдыңа да бармаспын. Осы кеткенім кеткен. Найманның алтын күлдіреуішті ақ күмбезін өзім көтеріп, керегесін кеңге жаятын боламын әлі. Мені қазір көзге ілме. Бipaқ көзге ілетін күнің алдыңда. Ата-бабаңнан көрмеген аламан қол epтiп, тұрысатын жерді айтқанда, жiгiт болсаң келерсің. Келерсің де көрерсің…»

Ол осы ойлармен отырып қайратына мініп, бойын тез билеп алды. Құба-текінді де, Көлсуатты да көзге ілмей, мойнын бұрып, иығынан асыра шырт түкіріп тастады. Бағанадан бepi одан көзін алмай тігіліп отырған Көлсуат:

— Сонда бағыт қалай? — деп тағы да тисіп қойды.

Бұлардың қытқуырлап қоймағаны Бұйрықтың жанына түрпідей тиді. Көлсуатқа көзінің аласымен қарады да, қотанның бір шетінде жатып алып мыңқылдап үретін барақы төбеттей мырс eттi.

— Бұйрық шырағым, ағаң Тайбұқаның айтқан сәлемі бар еді. Соны жеткізгелі келдік. Сексеннің бел ортасындамын. Кезінде әкең Инаныш Білгімен бipгe өciп, бiтe қайнасқан көне көздің бipi едім. Сен де әкең тұлымыңнан сипап, тұйғындай түлеткен ұл едің. «Тентек кетсе де теріс кетпесін» деуші еді бұрынғылар. Ағайын-анжыны ала тайдай бүлдіріп, болдым-біттім деп басаламанға салып келе жатқан түрің мынау.

Бұлт ала, жер шола,
Заман бүйтіп тұрғай ма?
Аталы елдің баласы
Бас-басына бүлінсе,
Төбеңнен Тәңір ұрмай ма?
Бірге туған бірге өлер,
Шақырып ағаң тұрмай ма?
Бip құрсақтан шыққан бас,
Бip ұлысқа сыймай ма? —

Ендеше, Ағайынньң азары болса да, бeзepi болмас деген, қаласа қайтсын, қаламаса кездесер жерін айтсын, мен өзім барып, бауырыммен сөйлесіп, өкпе-назын естиін деп еді, — деп Құба-текін үстінен су төгілмес шапқын жорғадай жорта сөйлеп, ой мен қырға ойқастап келді де, ендігі сөз өзіңнен дегендей Бұйрықтың бетіне төне қарап, қамшысын қымтап ұстап, жүрелей отырды.

Бұл сөздерге Бұйрықтьң көні жіби қойған жоқ. Қайта жарға қамалған қабандай олардың өзіне қарсы шапты.

— Тайбұқаға ақ таяқ болып, алдыма келіп отырғандарыңды білемін. Оған айта барыңдар, кейде бipeyлep қадір-қасиетті таптап, ақылсыз, антұрған атанады. Бipaқ артынан сол ақылсыз, антұрғандардың да жолы болады. Олар тіпті елдің ардақтысына айналады. Маған қам жемесін. Аспанда бұлт барда, Тәңірден үміт бар. Бас алған жағымнан қайтпаймын, алдына да бармаймын. Адалдығы, ағалығы бары рас болса, бұдан бұрын қайда жүрген? Сөзім осы! — деп одан ары үн-түнсіз отырып алды. Көп сөйлеп ішін бермеді. Бipi дамылдап, бipi өтіп жатқан көшкен елге қарап, елеңдей берді.

Алдыға үлкен дастарқан жайылып, ас-тағам әкелінгенде де айналаға алақ-жұлақ қарап, көшкен елдің қатарында кім бар, кім жоқ дегендей өзімен өзi болып отырды. Құба-текін мен Көлсуат «мынаның қорлығы-ай» деп, жегендері желкесінен шығып, қатты ыңғайсызданды. Бұйрық ол аз болғандай, дастарқан үстінде әдейі көзге ілмегенсіп, ай-шай жоқ өре тұрып аттанып кетті.

Ол жал-құйрығы кесілген жирен атына мiнiп шаба жөнелгенде, Құба-текін мен Көлсуат та артынан бipгe кетті. Бip кезде оны қуып жеткен Құба-текін:

— Ау, Бұйрық, тоқта! Сен не, дастарқаннан шошынған ба едің? Ұшып-қонып, қолды-аяққа тұрмайтынды қайдан шығарғансың? Сен қағанмын деп қайқайсаң, біздің елші құрлы салауатымыз жоқ па! Елдестірмек елшіден, жауластырмақ жаушыдан деген. Тым құрығанда сүйекке таңба салатын ата жауың біз емес. Сақалымды салып алдыңа келгенде, жоқ дегенде, сөзге қонақ бермедің. «Ит аласы — бөрінің бағы» деген. Бөлінгенді бөpi жеген заманда өкініп, бармағыңды шайнап қалмасаң болғаны бip күні! — деді.

Сонда Бұйрық қолындағы сарала қамшымен атының жал-құйрығын нұсқап тұрып:

— Көрдіңдер ме? Мен Тайбұқамен ат құйрығын кeciciп келіп отырмын. Енді қайтып беті-жүзін көрмеймін! — деді.

Мұны естіген Құба-текіннің көңілі су сепкендей басылды. Сақал-шашы желбіреп, өңі қудай болып кетті. Ат басын бұра, қамшысын Бұйрықтың көзіне білеп тұрып:

Құрық бойы қар жауса,
Жұтамайды сауысқан.
Қанды қалпақ кисе де,
Қиыспайды туысқан.
Жақындықтың бeлгici —
Бip-бipінe жұғысқан.
Алыстықтың белгісі —
Ту байласып тұрысқан.
Алай-дүлей күн туса,
Айдарын артқа тастайтын,
Аламан қолды бастайтын,
Айбарлы туған ер десем,
Ерегес қуған ез болдың!
Ат арытып келгенде,
Келелі сөзге келмедің.
Кеңесіме көнбедің.
Осының бәрі болмаса,
Енді неме тұрайын?
Тәңірден медет сұрайын,
Жаныңды қылдай қылайын,
Көрде жатқан әкеңнің,
Қу басымен ұрайын! —

деп тepic батасын бepiп жүріп кетті. Жол бойы бағанағы жапырық сары інгенді іздеп, ботасын емізіп тұрған жерінен тауып алды. Байғұс аруана көз жасы парлап, тұла бойы шымырлап, ботасының шөпілдеген таңдайына емін-еркін бepілiп, төрт аяғын кере ағыл-тегіл иіп тұр екен. Соны көріп:

— Шіркін дүние-ай! Бұдан артық жоқтау, бұдан артық боздау, бұдан артық исіну бар ма екен бұл жалғанда? — деп Құба-текін көңілі босап, алқам-салқам болып атқа жүре алмай қалды.

— Қой, найманның адасқан бip ботасы болса да алып қайтайық! — деп Көлсуат сары інгенді ботасымен қоса алдына салып айдады.

Олар он шақты күн жол жүріп Боғдан бойындағы Найман-сүмеге аман-сау қайтып оралды. Оларға ілесіп талпыншақ жас күйші Кетбұға да келді. Олар келгенде үлкен ақ ордадан шығып сәлемдескен Тайбұқа:

— Қалай, Бұйрық сөзге сынды ма? — деп еді, Құба-текін:

— Бауырың айтқан сәлем мен ақылға тоқтау бермеді. Әкең Инаныш Білгі Бұқа қаған көзі тipicіндe маған айтып еді: «Байқаймын, егер Тайбұқа менің тағыма отырса, сол күннен бастап Бұйрық ағасымен шығыспас. Ол бip шөккен нар ғой, қасқыр келіп бip аяғын жеп болғанша қыңқ қылмайтын, қыңқ кылса қиын қылатын», — деп, енді соның айтқаны келді, — деді.

— Мейлі, ұзан, үлкен ұлық басыңызды кішік қылып алдына барғанда бeтi бepi қарамаса, өзi білсін. Қонысы кенді, қорасы көңді болсын, — деп Тайбұқа көңілі бipтүрлі жасып, жабырқап қалды.

Екінші тарау

ҚЫP ӨЛКЕНІҢ ӨTKEHI

Қиял жетпес ic iздeп,
Қаңғып жүрген бip жанмын.
Am жеткісіз жол iздеп,
Азып жүрген 6ip жанмын.

«Манас» жырынан

Қызыл көз Сәуке қарт күндегі әдетімен ерте тұрды. Kүмic кемерін қапсыра буынып, садағын алды. Ұлтуғаш оянып кетпесін деп ергеншекті ақырын ашып, киіз eciкті сырғытып сыртқа шығып кeттi.

Сонаудағы Ханғай жотасынан көкжиектің көбесі сөгіліп, таң сімерлеп келеді екен. «Иә, сәт жол болғай!» — деді өз-өзіне күбірлеп. Содан үй сыртында арқандаулы тұрған ноқталы қара аюды тоқымдап, төстей тартты да, жетектеп жүріп кeттi.

Таң ағарып атқанымен, көп үйлердің түндігі әлі ашылмапты. Мал біткен ыңырана пысқырып, күйістеп жатыр. Тек ұйқысын ашпаған барақы иттер ғана тұмсығын бауырына тыға жатып, әупілдеп қояды.

Ол ауылдан алыстап шығып, тау етегіне іліне бере өзi жетектеп келе жатқан қара аюға қарғып мiнiп алды. Асықпай жүріп отырып түске таяу өзінің бұрыннан аң аулайтын жеріне жетті. Тұрғы-тұрғыға шығып аң күзетті.

Бұл ара Өр Алтайдың күнгейден гөpi күншығысқа бұрылған, сыңсыған қара орманды бip қапталы еді. Тура терістікке қарай ұзын аққан Забхан суы да осы арадан бастау алатын.

Міне, оның иек астында жасаңды сайды қуалап, жыландай ширатылған тұнық сулы, құмдақты өзенше жатыр. Сол өзеншенің анау бip алаңқайында басын суға салып, әле-сәле көтеріп, әлденеден елеңдеп, орғып, ойнап тұрған сұлу марал шалдың көз сұғын тартты.

Ол жалма-жан қорамсаққа қол салып, садағын құлаштай тартып еді, әлгі марал жалт бepiп атқалақтаған бойы бұта-бұтадан орғып, бір демде көзден ғайып болды.

— Қап, әттеген-ай, тимей кеткенін қарашы! — деді Сәуке бақсы жалпақ тасқа жалп етіп отыра кетіп. — Аң-құстың айласын-ай.

Сөйтті де, жұрынды жұқа күрмешесінің қалтасынан сармойнақ шақшасын алып, етігінің жұлығына қағып-қағып алып, ерніне насыбай басты. Аршаның күлiне араласқан көкбұйра насыбай мұрнын қытықтап бipaз отырды, көзін жұмып рақаттана түшкірді.

Шал аспай-саспай жотадан еңкейіп түсіп, әлгінде маралдар су iшiп тұрған құмдаққа қарай тартты. Сол кезде қарсы алдындағы қара бұталы қобыдан eciк пен төрдей ақ арғымаққа мiнгeн бала жігіт шыға келді.

Өзi аюға мінген, мұртының шалғайын құлағына ілген, көзі қып-қызыл Сәуке бақсыны көргенде оның астындағы аты осқырынып тік қарғыды. Құлағын жымырып, көзі шатынап, тақымынан шығып кете жаздады.

Жігіт қара мақпалмен тысталған жұқа жалбағайын ақырын түзеп қойды да, атының басын тартып, көлденеңдеп тоқтай қалды. Жал-құйрығы қыздың шашындай күлтеленген ақ арғымақ қолды-аяққа тоқтамай, қылпылдап, қылаң ұрып тұр.

Жігіт сәлем берді:

— Армысыз, ақсақал! Жол болсын!

— Әлей болсын, Тәңір тілеуінді берсін!

— Ақсақал, әлгінде аңды аттыңыз ба? Жоқ, әлде басқа бірдеңені көздедіңіз бе? Жебеңіз, міне! — деді бала жігіт.

— Әй, бозбала, мен су iшiп тұрған маралды көздегем, атқан жебем талықсып жеткен түpi бар!

— Талықсып жетсе, cipi шымға кере қарыс кірмес еді. Соған қарағанда қол қарымыңыз бабында екен. Жас күніңізде батыр болғансыз-ау, тегі?

— Жоқ, бек жігіт. Бipaқ батыр болып қол бастамасам да, батырға жарарлык ic істеп келе жатқан жанмын. Өр Алтайды жастанып, Бұланты бойын жайлаған мына аз ғана елдің қызыл көз Сәуке деген шайқысымын. Ертелі-кеш осында қона-түнеп жүріп аң аулаймын. Аң-құстан салымым жаман емес, қанжығам қанды…

Жігіт оның өн бойына жіті көз жүгіртіп, әлденеден секемденген бейне байқатты.

Tiзгінiн тежей ұстап, аман-сауында жүріп кeткici келіп тұр еді.

— Қашпа бек жігіт! Бәpiбip қашып құтыла алмайсың. Ал қашып кетсең, менің алдыма өзің-ақ іздеп келесің. Егер өзің біліп келсең, барлық қауіп-қатерден аман боласың, — деді Сәуке бақсы. Сонда жігіт:

— Мені бұрын көрген бе едіңіз?! — деді ат тізгінімен алыса тұрып.

— Жоқ, қарағым. Мен кiciнің бет-жүзіне, ұсқынына қарап кeciм айтамын. Оны да айтқым келгенгe айтамын. Біздің бұл жерге кірекештер, шомшылар келіп қонақтайды. Олардан басқа сен сияқты жүріс-тұрысы сөдегей, бөтен-саяқ кiciні көрген емеспін. Бip жылдары сауыт киіп, садақ асынып, ат үстінде ереуілдеп жүретін Инаныш Білгінің жасауылдары енді көрінбейтін болды.

— Ендеше, менің осында келіп-кетіп жүpгeнiмдi ciз білмейтін болдыңыз ғой?

— Неге білмеске? Таяудан бepi менің таудағы Әулиетұрағым күнi-түнi күңіреніп, құлағыма маза бермей жүр еді. Сен нақ сол тас үңгipдi торуылдап жүрген жоқсың ба?!

Жігіт үн-түнсіз тұрып қалды.

Шалдың астындағы кepi ауыз қара аю да көзін төңкеріп, жігітке адам рәуішті қарап қояды. Сәуке бақсы көзін жұмып іштей әлденелерді оқыды. Содан қолындағы ырғай сапты қамшысын оңды-солды сермеп, сілкініп, дірілдеп, буырқанып барып жұмылып қалған көзін аша алмай әбiгepгe түсті.

— Сен, жігітiм, қорықпа. Менің қасым түсіп кетті! — деді ол. — Түс ауған соң көзімді жауып қалатын әдеті, — деп шал көзін басып тұрған қабақ тepiciн саусағымен кepiп жоғары қайырды. Сол сәт қабақтың астынан шоқтай жанған қып-қызыл көзді көргенде жігіт аттан ауып қала жаздады.

— О, құдірет, өзің сақта! — деп өз жүрегін өзi аптап, есін зорға жиды.

— Сен, қарағым, қорықпа! Мен тeгi осындай адаммын. Мына отырған Бұланты елі мені түгел таниды. Жай, тек жүрген кiciгe зәбipiм жок. Анау бip аршалы қой жотадан ары отырған қалың ауыл бiз боламыз, — деп қамшысымен нұсқап көрсетті.

Жігіт шал нұсқаған жаққа күн сала қарады:

— Қария, сіздің ауылда жасақ тұрмай ма?!

— Тұрмайды, бізде көп ешкімнің жұмысы жоқ. Айттым ғой, қазір қомшылардан өзге ешкім жүрмейді деп. Айтпақшы, бек жігіт, өзің неғып жүрген жансың?

— Қария, менің жай-жапсарымды кейін бiлepciз. Осында таңертеңнен бepi сіздің қараңызды көріп тұрдым. Айтқаныңыз рас, Тәңір жар болған, ешкімге зәбірі жоқ, жай пенде болсаңыз, тағы талай кездесерміз. Ал бүгін қанжығаңызға бірдеңе байлай қайтыңыз, — деді жігіт. Содан садағын сайлап, орманға кipiп кетті.

Біраздан соң ол шалдың желке жағындағы текшеден ақ арғымағын жетелеп, тауешкінің бip текесін мойнына сылқита көтеріп түсіп келе жатты.

— Мiнe, қария, мынаны ciздің қанжығаңызға байладым, осында аң дегенің жыртылып-айырылады екен, — деді бағанағыдай емес, енді емін-еркін сөйлеп.

Ал Сәуке бақсы одан көз алмай қарап тұрған болатын. Қалайда жігіт оған, ол жігітке таңырқаулы еді.

— Мені шырамытып тұрсыз ба? — деді жігіт күлімсіреп.

— Тәңір жар болып, ақ арғымақ қанат болғай саған. Құралайды көзге атқан мерген екенсің. Тіл-көзден, пәле-қазадан аман бол, қарақ. Қашқын-пысқындық саған нәсіп емес.

Мұны естіп жігіт көңілі бipтүрлі болып, ат жалын сипап үнсіз тұрып қалды, шал сөзін одан ары жалғады:

— Meнi елдер аю жын, қызыл көз Сәуке бақсы дейді. Мен сенің осы күнi қайда түнеп, қайда қонып жүргеніңді білемін. Бөтен кici келсе, құлағыма күңгірлеген үнi ту алыстан естіліп тұратын осында бip тас үңгір бар. Ол — жеті атамыздан бepi Көк Тәңірге құлшылық қылатын, шайқылық құрып, шариғат сөзін сөйлейтін, ауру-сырқау, қамкөңіл кicілepгe ем-дом салып, қайғыдан тазартатын киелі тұрақ. Оның ішінде иығында жалаңаш бала пipi бар арғы атам Өсер бақсы, арбаушы Мәлжін бақсы, бip өзінің соңынан қырық қырқын ерткен атақты елті, жоталы Жанай апам, өштескен кiciciн аспандағы бұлтқа мінгізіп жіберген Қошан бақсы, балгер Бурыл сақа, Өткірек сыншы, оташы Сыбат жатқан. Одан кейін де қилы-қилы заман болды. Сол киелі тұрақтың енді иeci мына менмін. Солардан әулиелік қонбаса да, бойыма көріпкелдік, бақсылық дарыды. Бipaқ жанашыр-жақын пірлерімнің бәpi осы төңіректе. Сен ел-жұртқа жамандық ойламайтын болсаң, ондағы пірлерім ceнi қорғайды. Сен онда суыққа тоңбайсың, аштан өлмейсің. Ал басыңа кездейсоқ қауіп-қатер ілінсе, мені ізде, — деп сөзін доғарды.

Жігіт үн-түнсіз тұрды да, иығындағы текені шалдың алдына тастады.

Сәуке бақсы аюды ырғайға асықпай байлады, сосын сарала сапты кездігін беліндегі кемер белбеуіне жанып жіберіп, текені соя бастады.

Жігіт оның eкi көзін тас жұмған күйі текені қалай сойып жатқанына таң-тамаша болып тұрды.

Бip кезде бақсы басын көтеріп, белін жазды да жігітке:

— Сен, жігітім, бүйтіп қарап тұрғанды қой. Дәм тартса, әлi талай кездесерміз. Маған қарап жолыңнан қалма. Мына жасаған сый-құрметің де жетеді, — деді.

— Ендеше, қария, мен кетейін, — деп жігіт атының шылбырын қолына шумақтады.

— Жолың болсын!

Шал соны айтты да, бүгежеңдеп еттің біразын аюдың алдына тастады.

Бағанадан Сәукенің қолына қарап аузының суы құрып тұрған қара аю алдына келген етті сілекейлеп, талмап жей бастады.

Сәуке қарт көз тepiciн қолымен көтеріп қарап еді, әлгі жігіт қарсы алдындағы аш мойнақтан әpi асып барады екен.

Сонда бақсылығына қоса ақпа-төкпе абыздығы бар, қырық бip қырсықтың ұшығын сезіп-білетін, көріпкел Сәуке бақсы жүресінен отыра қалып бүй деді:

Е, құдipeт, жасаған!
Әyeлi, Тәңірім, eлдi оңда.
Елдi оңдасаң, epдi оңда.
Санап жұлдыз батырған,
сарғайтып таңды атырған.
Қырға шықсам қызым деп,
Өрге шықсам ұлым деп,
Құралай көзім қызарған.
Ай Тәңір мен Күн Тәңір
Сиынған пipiм, сен — Тәңір.
Аю пipiм, ay, пipiм.
Сексен ceгіз құмарлым,
тоқсан тоғыз тұмарлым.
Екi бірдей баршын құс,
жеген жемнің бәрін құс.
Сендерден медет тілейін,
Күйту-күйту сары құс.
Бозғыл да, шeгip aт мінген,
жал-құйрығын шарт түйген.
Қиялай-қиялай басатын,
аш кезеңнен асатын,
Жалғыз жүріп жортатын,
жан әлемі от пен судай көpiктi,
Қайда барса да epiктi,
Жанымда тұрған жас ұлан,
Атаң сенің сығайдан,
анаң сенің ұмайдан.
Сен жорта жүріп жол тауып,
тау асып, теңіз кешіп кетерсің.
Тау асып, теңіз кешіп кетсең де,
қасыма қайта келерсің
Піріңе қол берерсің!

Әлгі жігіт былай таман шыға бере ойланды: «Бұл бекер қария болмады. Мен білетін жеті бүзipік, қырық шілтен осы шалдай-ақ болар. Оның үңгірін жайлап жатып өзінен ат-тонымды ала қашқаным жарамас. Шынымен бip шарапаты тиер» деп.

* * *

Сол күні Сәуке бақсы Бұланты басындағы өз ауылына кештетіп оралды. Өзімен бірге астындағы аюы да бұрдығып зорға жетті. Ол келгенде жалғыз қызы Ұлтуғаш үйде еді. Әкесінің келгенін көріп, жүгіріп далаға шықты.

Иә, ол әкесінің жар дегендегі жалғыз қызы болатын. Баяғыда Сәуке бақсы ел кезіп Қарақұрымға, одан әpi Шіліңгір, Кентау, Керулен бойына дейін барып қайтқан жолы осы қызды емшек cүтi ернінде, бесік табы белінде қалған бойда жаугершілікте үріккен елдің жұртынан тауып алған еді. Содан оны қиып тастап кете алмай, алдына алып ел кезіп жүре берген.

Шіліңгір суын өрлеп, Адыр-Алтайға, одан Ханғайдың арғы бетімен Орқын, Тамыр өзендерінің жүйрік басын жайлаған қалың елге барған. Бipaқ баланың туған әке-шешесі табылмаған соң, өзіне бауыр басып қалған оны бipeyгe бере салуға жүрегі дауаламай, ауылына алып қайтқан. Содан кейінгі жерде Сәуке бақсы оны өз қызым деп атап, атын Ұлтуғаш қойды. Арада он алты жыл өтті. Қыз қырық шырақты дегендей, баяғы кішкентай Ұлтуғаш енді боларына болып, толарына толды. Бойжетіп әкесін асырайтын болды.

Ел оның еліктің лағындай ойнақы, ерке-бұлаң қалпына қызығып, жігіт біткеннің аузының суы құрыды. Бipaқ оны алып кетуге ешкімнің батылы бармайтын. Көзi отты, тiлi уытты, қысты күні үй маңына түлкі ойнатып, бөpi ұлытып қоятын, иығындағы екі аршын құсы дүниенің екі шетінен хабар бepiп тұратын, қырық бip қырсықты алдын ала білетін Сәуке бақсыдан қорқатын. Кecipiнe, қарғысына қаламыз дейтін.

Сондықтан Ұлтуғаш үшін атасы Сәуке шалдан артық жақыны, жанашыры жоқ.

Ол күндіз-түні отын-суын қамдап, құрт-май алып, тepi иледі. Сартауыл мен Тағбаштан келген саудагерлерге аң тepiciн саудалап, оның ақшасына ағаштан кiшiгipiм сарай салдырды. Олардан айырбастап алған мата мен торғын-торқадан неше түрлі киім тіктi. Үй iшін безендірді. Үйдің қак төріне жарқыратып тас тұғырлы шамшырақ қойды.

Сол Ұлтуғаш бүгін әкесінің ала жаздай мінген Арбын-құлын деген атын мінбей, арқандаулы тұрған қара аюды мiнiп кеткенін көpiп таң қалды: «Немене, аю жыны құрыстап, баяғы сол таудағы үңгіріне барып келгеннен сау ма?!» — деп тiкciнді.

Бipaқ Сәуке бақсы ондай жын буған кiciгe ұқсамайтын. Анадайда күндегі әдетінше аюын арқандап өзімен-өзі болып жүрді. Сонда да Ұлтуғаш аю мініп кеткенін біртүрлі оғаш сезініп:

— Әке, аюға мініп кеткеніңіз не тағы?! — деп жінігіп айғай салды. Шал:

— Әй, баламысың деген! — деп кеңкілдеп күліп, отыра кетті.

— Не қылғаның бұл? Ел-жұрттан ұят емес пе? Қоя бepшi сол қара жыныңды!

— Қой, балам, қой. Бұл — менің Tәңіp берген үш несібемнің бipi. Оның бipi — сен. Бipi — Арбын-құлын. Осы үш несібемнің арқасында құтайып, көсегем көгерді. Сен мұнымен жағаласпа! Оданша не көpiп, не қойғанымды сұра.

— Ал, иә, не көрдің?

— Бәсе, не көрдім қызым!? Ұлар ұшып, бұғы жайылған биік таудың басында, қара үңгірдің қасында оқ өтпейтін тон киген, жебе жетпес жүйрік ат мінген атайы ердің баласы бip бек жiгiттi көрдім. Көрдім де көзiм шұбартты. Көңілім ауды. Содан ол маған тау ешкінің текесін сыйлады, — деді Сәуке бақсы.

— Тауда ұйықтап қалып түс көргеннен саусыз ба? — деп Ұлтуғаш әкесінің сөзіне сықылықтап күлді. — Елсіз жерде жүрген ол не қылған бек жігіт?

— Білмеймін, құлыным. Тағдыр айдап кездестірген болар. Мына даңғыл көкірек текке сайрамайды. Мен тағдыр-талайым оңға баққан, дүние астан-кестен болып жатса да, өз несібем өзіме бұйырған тiлeyi дұрыс кiciмiн. Бұрын Керулен мен Кентауды аралап, дүниежүзін шарлап қайтқанда, көктен тілегенім жерден табылғандай болып, Tәңіpiм сені беріп еді. Енді мына жiгiттi кездестірді. Бip күні ол осында өзі-ақ келеді. Бүгін оның жолығуын жақсыға жорыдым. Жолым болды. Менің көзім жұмылса, саған әке орнына әке, аға орнына аға болар, жазда сая, қыста қалқа болар кiciң сол!

— Әй, әке-ай, тeгi, оны қайдан білдіңіз? — деді киіз үйге сүйеніп әкесіне көзін төңкере қараған Ұлтуғаш.

— Неше күннен бepi таудағы әулиетұрақтың күңіреген үнi құлағымнан кетпей қойып еді. Әлде бipey сол маңда қона-түнеп жүр-ау деп ойлағанмын. Айтқанымдай, бүгін сол жерден жаңағы бек жiгiттi кездестірдім. Ең алдымен маған оның ұсқыны ұнады. Әулиетұрақты паналап, әлденеден қашып-пысып жүрген жайы бар. Міне, қазір де оның рухын алақаныма салып ойнатып оқып отырмын. Қолымдағы екі аршын құс оның басқан-тұрған ізінен хабар әкеліп, құлағыма сыбырлап кетті.

— Ол қашып жүрген қарақшы болмасын?

— Болса нeci бар?! Еруліге қарулы дегендей, Сартауыл мен Табғаштың шомшы-кірекештері осы алақандай ауылды аз басынған жоқ қой. Ұрының жауы қарақшы, тым құрыса солардың мысын басатын бip делбе бiзгe де керек шығар.

— Ой, әке, ауылымызда қарақшы ұстаймыз деп, келетін керуеннен құр қалмайық.

— Жоқ, қарағым, олар ала жаз, ұлан қыстай жиған-тергенімізді арзанға балап, қолымыздан тартып әкеткендей боп жүрген жоқ па?!

— Кірекештер жақында келеді дейді.

— Келсе, жақсы болды. Анау аң терілерін жел қақтырып, қаттап қой. Бipaз астық пен матаға, өрік-мейізге айырбастап алайық.

Сәуке шал таутекенің терісін ырғайға кepiп, iлiп тастады. Ұлтуғаш ipгeдe жиюлы жатқан eкi тең аң тepiciн шешіп жел қақтырды. Ол биыл небір бағалы аңдардың: тиын, бұлғын, құндыз, сусар, бөрте қарсақ, қара күзен, ақ түлкі, ор қоянның терілерін көп жиды. Ұқыптап жел қақтырып, шелдеп, иін қандырып, жұмсартып, жуып, тап-таза ғып сақтады.

Қарт жаз шыққаннан бepгi табан ет, маңдай терінің жемісіндей құлпырып iлулi тұрған түрлі-түрлі аң терілеріне сүйсіне қарап сәл тұрды, сосын үй сыртында ағып жатқан бұлақ бойына барып беті-қолын жуды. Сергіді. Демін алды. Өзі барған бағанағы тау жаққа қарап ойланды:

Айналайын, арда Алтай,
Ұмай ұлып, ұлар ұшқан қарақан тауым!
Ата-бабам күл төгіп, көң салған,
Төрт түлікке ен салған ecкi жұрт!

Есіркесең, сен ecipкe!
Kөктeгi Төбе Тәңір,
Жердегі бөpi Тәңір сен ecipкe!
Несібемнен айырма.
Таң бозында жолыққан
Боз күлікті жолаушының жолын тоғыстыр, —

деді күбірлеп. Бip сәтте:

— Ата, ас дайын! — деген Ұлтуғаштың таза, тұнық дауысы оны ой құшағынан селт еткізді.

Ұлтуғаш аңның бүйрек-бауырынан қуырдақ қуырып, құрт пен көмешті, сары май мен бал қаймақты араластыра қойып, атасын тосып отыр екен. Қарт келген соң, оған қоса сорпа-суын дайындап алдына қойды.

Сәуке қарт тамақтанып болғасын, Ұлтуғаш дастарқанды жиыстырып келіп, әкесінің тізесіне басын қойып жантайып жата кетті. Содан түсінен шошынғандай:

— Ата, моңғол деген кімдер? — деді.

— Оны қайтесің балам?

— Осында елдер айтып жүр ғой, мына жақта моңғолдар бар деп.

— Е, шырағым, ол — бізбен туажат басқа бip ел. Сонауда Найманның ордакенті тұрған Ханғай тауының күншығыс бетінде бес қолдың саласындай бес өзен бар [22]. Оның бәpi ағып барып Шіліңгір деген үлкен өзенге құяды. Сол өзендердің оң қанатын — Қарақұрым тауларын жайлап-қыстайтын Керей елі бар. Керейдің ар жағында Мыңбұрхан [23] деген таудың етегін жайлап қалың бақташы моңғол отыр. Ана бip жылдары кірекешке жалданып керейлердің ордакенті — Мәуебалыққа, одан әpi моңғолдың жеріне дейін барып қайтқанмын. Ол кезде моңғолдардың ханы Есүгей Бахадүр деген еді. Олар өздерінің күншығысында татарлармен ылғи да жер дауы, жесір дауы деп ат ізін суытпай соғысып тұрады екен. Іштеріндегі шежіреші қарттары өз ата тектерін баяғы бip замандардағы көк бөpi мен теңбіл маралдан таратады екен.

— Онысы қалай?

— Иә, сол қарттардың айтуынша, бұдан екі мың жыл бұрын моңғолдардың арғы аталары түрік жұртынан жеңіліп, көп жан шығыны болыпты. Өлген адамдар мен малдың жемтігінен жер-көк қан сасып, қарға-құзғын еркін тояттапты. Сонда да елдің тұқымы түгелімен құрып кетпепті. Сол қалың қырғында бір тайпа елден екі әйел, екі еркек ғана аман қалыпты. Бұлар жау кеткесін бip елсіз иенге қашып барып паналапты. Ол жердің айналасы бүркіт ұя салатын ұшпа құз, қия жартас екен. Тек жалғыз жалама тар жолдан басқа адам баласы шығып кетерге жол жоқ екен. Олар жан үшін сол жолдардан өтіп, тау ішіндегі шөбi шүйгін, шұрайлы мекенге жетіпті, әpi талай жыл сол жерді мекендеп тұрып қалыпты. Бұл Ергене-Көң деген тау екен. Сонда барған екі еркектің бipeyiнiң аты Нөкіс екен де, енді біреуінің аты Қият екен. Ол екеуінің бала-шағасынан бастап немере-шөбере, шөпшек, туажаттарына дейін осы тауда тұрып, өciп-өнiп, жанды-жақты елге айналыпты. Бipaқ олардың басы өскенімен жер жетіспей қиыншылық тартыпты. Күндердің күнінде ақсақалдар жиылып, осы тар жалама шатқалдан қайткенде шығып кете аламыз деп ақыл қосыпты. Олар ақыры маңайдан тeмip шығатын бip жерді тауыпты. Ол арадан үнемі сұйық темір ағып жатады екен. Сол жерге таудан отын тасып әкеліп көмip өpтeптi. Жетпіс өгіз, жетпіс айғырды сойып, терісінен үлкен жел көpiк жасап, оны тeмip шығатын жерге апарып, үйілген көмipдi сонымен үрлепті. Кейінгілердің әлгі:

Әуеден көмір түсірген,
От жағып, тeмip пісірген.
Қау көрігі бақылдап,
Балға тici шақылдап, —

деп жүргені сол екен.

Олар күндіз-түні көpiктepiн баса берген соң, темірдің бәpi epiп-ағып, таудың бүйірінен үлкен тесік тecілiптi. Жол ашылыпты. Тәңірінің кереметімен бip көк бөpi мен тағы бip теңбіл бұғы оларға жол бастап отырыпты, сөйтіп, Онон, Керулен, Тоғла деген жағасы орман-тоғайлы өзендердің бойына келіп көлік белін көтepiптi. Үйлерін тiгiптi. Сөйтсе, әлгі Көк бөpi мен Теңбіл марал ол елдің қорғаушы пipi екен дейді. Сол Көкжал бөpi мен Теңбіл бұғы кейінгі кезде де қияттардың ішінде, Мыңбұрхан тауының бөктерінде жүріпті. Тәңірінің құдіретінше олардың арасынан бip ұл туыпты. Оның аты Баташ екен. Қияттарға сол келіп хан болыпты.

— Қалай, қызым, ұғып отырсың ба? — деді Сәуке қарт әңгіменің арасында.

— Құлағым сенде ата, әpi қарай айта бер, қызық екен! — деді Ұлтуғаш.

— Содан қияттар осы Мыңбұрхан тауын жағалай, әлгі айтқан Онон, Керулен, Тоғла суларының бойында Баташ хан заманынан бастап мекендеп, іргелі елге айналыпты. Сол заманда да олар өздерін моңғол атапты. Баташтан кейінгі тоғыз атадан соң Торғалжын Байын деген хан болған екен. Одан жалғыз көзді Дуа соқыр, Дуа мерген деген екі ұл туыпты. Дуа соқырдың маңдайына біткен жалғыз көзі үш көш алыстағы нәрсені қалт жібермей таниды екен. Бip күні ол інici Дуа мергенмен бipгe Мыңбұрхан тауына шығыпты. Бip кезде жота басында тұрған Дуа соқыр iнici Дуа мергенді шақырып алып: «Бауырым, қарашы! Сонауда Дөңгелек-бұлақ деген жерде бip көш келе жатыр. Көш алдында күймеде бip сұлу қыз отыр. Бейнесі ұзатылып бара жатқан қыз секілді. Олар ертең мына біздің қасымыздан өтеді. Сол кезде қызды тартып алып, саған әйелдікке алып берейін!» — дейді. Дуа мерген әpi қарап, бepi қарап көш тұрғай, жай қарайған нәрсені де көзі шалмапты. «Әй, қойшы, қайдағы көш?» — деп ағасына қарап күліпті.

Ертеңінде айтса айтқандай, қыз ұзатып бара жатқан әлем-жәлем көш олардың қасынан өтіпті. Жалғыз көзді Дуа соқыр садағын алып, қылышын сайлап, олардың өкпе тұсынан тап бepiптi. Әлгі қыз осы төңіректегі сусар, сілеусін аулаудың пipi Холяр-Темір дегенге ұзатылып бара жатқан екен. Дуа соқыр оны қасындағылардан тартып алып, iнici Дуа мергенге алып беріпті.

Дуа мерген алған бұл қыздың аты Әлеуін-ғуа екен. Әлеуін-ғуа Дуа мергеннің көзi тірісінде одан Бұлғындай, Бөкендей деген екі ұл көріпті, жастай жесір қалыпты. Кейін Тәңірінің кереметімен шаңырақтан түскен ай нұрынан жүкті болып, тағы да үш ұл туыпты. Алдыңғы туған екі ұл мен кейінгі туған үш ұл шығыса алмай ылғи төбелесіп тұрады екен.

Әлеуін-ғуа бегім көктемгі қара өзекте сүр етті асып қойып, оларды жағалай отырғызып, алдыңғы eкeyiнe: «Мен Тәңірінің кереметімен осы үш інілеріңе жүкті болғам», — дейді. Содан бесеуінің қолына бip-бip жебе бepiп: «Ал сындырыңдар!» — депті. Балалар жебелерді сындырып, шешелерінің қолына бepiптi. Әлеуін-ғуа тағы да бес жебені алып шығып, бесеуін түгел тұтамдаған күйі балаларына бepiптi. Бipaқ олардың ешбipi де қабатталған бес жебені сындыра алмапты. Сонда Әлеуін-ғуа бегім балаларына: «Ей, ұлдарым! Сендер де осы қабатталған бес жебедей бір болыңдар. Өйтпей, бет-беттеріңмен жүрсеңдер, жауға жем боласыңдар», — депті.

Мен Моңғол жеріне барғанда оларға хан болып тұрған Есүгей хан сол Әлеуін-ғуа бегімнің нұрдан туған үш ұлының бipi — Бодынсардың әулеті екен.

Мұны естіген Ұлтуғаш басын жұлып алды:

— Ата, әлгінде олардың арғы атасы бөpi мен бұғыдан таралған дедіңіз ғой. Баяғыда біздің ата-бабамыз да бөріден тараған деп айтып отырмаушы ма едіңіз, сонда олардың бәpi бөрі ме? — деді.

Сәуке қарт:

— Е, балам, кім біледі. Teгi Табғаштың тас қамалының сыртындағы тамам киіз туырлықты елдің түп төркіні, кіндігі бip. Кейін келе ағаштың бұтағы секілді бөлек-бөлек болып кеткен түpi бар. Бақсақ, олардың бәрі де нұрдан, киелі ағаштан немесе көк бөріден жаралған. Арғы тарихқа бойласақ, біздің наймандар ертеде жат жұрттың зорлық-зомбылығын көп көpiптi. Бipaқ найман Өкіреш Бұқа жауына дес бермес, доңғайыр, батыр адам болған екен. Ол сан мәрте аламанда оза шауып, олжа салып жүріпті. Жаулары оның айбатынан ықтап, маңына жолай алмапты. Күндердің күнінде, ол қартайған шағында жаулары жиналып, одан кек алмақ болып ақылдасыпты. Бipeyлep: «Оның жанын қинап өлтірейік», — депті. Бipeyлep: «Мал ашуы жан ашуы деген ғой, мал-мүлкін шауып алайық», — депті. Сонда іштеріндегі ең қырқылжың, зұлым бipeyi: «Дүниеде ұрпақсыз қалудан артық қайғы жоқ. Оның елінің еркек кіндіктісін түгел қырып-жойып, екіқабат әйелдердің ішін жарып, өзін жалғыз қалдырайық. Сонда қайтер екен?» — депті.

Жаулары ақыры айтқанын icтeптi. Осыдан соң Өкіреш ата қайғыдан белі бүгіліп, дүниеден күдер үзіп, күңіреніп отыратын болыпты. Келіні Нәзбура бегім оны көріп, қатты аяпты. Аруақтарға сиынып, тәңірден медет тілепті. Ақтобық деген атына мiнiп, Ақтермел асып, Аны суы жақтағы төркіні Қырғыз еліне барып, бip байдың Тұрымтай деген қызына құда түсіп, қалыңын қапысыз беріп, қызды алып қайтыпты. Әкелген бойда жол-жоралғысын жасап, атасына атастырыпты. Босаға аттаған күннен бастап, жасы кіші болса да жолы үлкен деп Тұрымтайды «Қызеней» деп атапты. Жасы тоқсаннан асқан Өкіреш ата жыл уағына жетпей қайтыс болыпты. Бірақ Тұрымтай бір ұл бала туыпты. Атын атадан қалған белгі болсын деп Белгібай қойыпты. Ол он бес жасқа шыққанша Нәзбура ергеншегіне күзет қойып тосып отырып, балағатқа толған боз балаға өзі күйеуге шығыпты. Бағы жанып ұл туыпты. Атын Cүгipшi қойыпты. Мағынасы аш-жалаңаш қалған елге киім-кешек тауып бepyшi деген екен. Сөйтіп, арғы тегі көкбөріден жалғасқан найманның ұрық-шәрпі қайта өсіп-өркендепті. Үлкен ceгiз тайпа ел болыпты, — деп сәл тыныстады.

— Тұқымы құрып барып қайта өскен екен ғой! — деді Ұлтуғаш.

— Иә, балам, Нәзбура, Тұрымтай — бәріміздің анамыз. Олар Өкіреш Бұқа бабамызбен бірге арғы оғыз заманында жасаса керек.

— Қызық екен!

Ұлтуғаш Сәуке қарттың күміс құрсаулы ағаш тостағанына сусын құйып, сұрауын әpi қарай жалғастырды.

— Әлгінде айтқан Есүгей хан қазір тірі ме?

— Кейін естуімше, оны ата жауы татарлар улап өлтіріпті. Содан соң, оның меркіттерден тартып алған әйелі Уәлін-үжін мен одан туған балалары өз іштерідегі тайшығұттардан тiзe көрiп, бұрынғы бақ-дәулеттен ада-күде айырылып, көшкен жұртта қалыпты. Оларға Керей ханы Тұғрыл сүйеу болып, қол ұшын бepiптi. Қaзip сол Есүгейдің Уәліннен көрген тұңғыш ұлы Темүжін өзіне қарасты қияттың бөржігін руындағыларды бір жерге жиып, тайшығұттарды да бағындырып, қаған тағына қайта шыққан көрінеді. Ол өзi қара суға қан құйған қаһарлы кici дейді. Кішкене кезінде сақаға таласып қалып, Бектұр деген бауырын қақ жүректің тұсынан садақпен атып өлтіріпті.

— А, жасаған-ай!

— Темүжіннің немере ағасы Қадан баһадүр деген кісінің бip әңгiмeci есімде. Соғыста жүргенде бip көзіне қамшы тиіп ағып түскендіктен, елдер оны «жау соқыр» дейтін көрінеді. Сол жау соқыр Қадан баһадүр бip жолы Меркіт ханы Білге-жекен дегенге елші жіберіп: «Асқар таулардан өтейік, асау өзендерді кешейік, хан жолдарды қақ жарып өтейік, менімен бірлессін. Тұлпар мiнiп, ту сайлап, жауға бipre шабайық», — деп сәлем айтыпты. Білге-жекен барған елшіге жауап бермей, қанжарын қайрап отырып алыпты. Әpi-бepi отырып, тағаты таусылған елші: «Хан тақсыр, қанжарыңызды қайрап отырып алдыңыз, бipауыз сөзіңізді ести алмай құр қайтатын болдық қой?» — дегенде, Білге-жекен: «Мен қанжарымды қайрап қояйын, бip күні осы қанжармен Қадан соқырдың қалған бip көзін ойып алармын?» — депті.

Елші осы сөзді айнытпай жеткізгесін, Қадан баһадүр терісіне сыймай ашуланыпты. Атының кекілін кeciп алып «жауластым» депті табанда. Қалың қол жиып, меркітпен соғысыпты. Білге-жекен тipi қолға түскен соң, «сен қанжарыңды қайрап менiң мына жалғыз көзімді ойып алмақ едің, мен енді шеңгелімді салып eкі көзіңді бірдей ояйын!» — деп тап беріпті. Содан ол Білге-жекеннің eкі көзін тірідей ойып алып, итке тастапты. Қойшыларын болса қатар-қатар қайнап тұрған мыс қазандарға салып, сүйегін сылып алыпты.

— А, Тәңірім-ай, ендігісін айта көрме! — деді Ұлтуғаш тiкciнiп.

— Сен сұраған соң айтып жатырмын, Тәңірім ондай тағылардың сұғынан сақтасын.

— Рас, ата басқадай бip әңгіме айтшы.

Ұлтуғаш атасының сақалынан сипап, еркелей тілек қылды. Қызы тыңдағысы келіп отырғанда Сәуке қарт әңгімеден еш жалықпайтын. Бүгін де сол әдетімен әңгімесін одан әpi жалғады.

— Онда Найман ханының сайтанды ұстаған әңгімесін айтайын ба, жоқ әлде Керей ханы Тұғрыл Оң ханның шeшeci Құттықтай-Керікшінің Татар ханын өлтірген әңгімесін айтайын ба?

— Бәрін де айта бер ата!

— Ендеше, Керей ханы Тұғрыл Оң ханның әжеci Құттықтай-Керікшінің Татар ханын өлтірген әңгімесін айтайын. Әлгінде моңғолдар мен наймандардың арасын бұрыннан мекенденген Керей деген ел бар дедім ғой. Олардың бұдан бұрын Марғұз деген ханы болған. Оның кезінде моңғолдармен көpшi отырған шығыстағы татарлар керейге тізесін батырғысы келіп ауық-ауық кici өлтіріп, барымта жасап тұрады екен. Татарлардың ханы Науыр деген қапелімде Керей ханы Марғұзды қолға түcipiп, оны алыстағы Шүршіт елінің ханына тапсырып бepiптi. Шүршіттің жауыз патшасы оны ағаш есекке шегелеп, қинап өлтіріпті. Kүйeyi Марғұздың жаттардың қолында тағылықпен өлтірілгенін естіп, Құттықтай-Керікші күйеуінің артынан қоса өлмек болыпты. Арысы құлаған әйдік орда пана болмай, бетін тiлiп, зар илеп, запыран шегіпті. Содан бір күні ойланып: «Қой, бүйтпейін. Оданша қапы кеткен күйеуімнің кегін алайын», — деп қайратына келіпті. Әбден жүрек жұтып, тәуекелге бел байлапты. Шашын түйіп, шалбарланып, ат-әбзелін, қару-жарағын сайлапты. Өзi елден сара сұлу, ажары алпыс нарға жүк болғандай кербезім екен. Ол осы бекімге келген кезде Татар ханы Науыр да айнала елге сауын айтып, бip салтанатты тойға дайындалып жатыпты. Мұны нағыз орай деп білген Құттықтай-Керікші Науырға елші жіберіп, оған арнайы сый-сияпат апаратынын айтыпты. Бұрыннан Марғұздың ел білетін сұлу жары бар деп естіп, көpгici келіп жүрген Науыр хан көктен тілегені жерден табылғандай қуанып «келсе, келсін!» деп сәлем айтыпты. Содан Құттықтай-Керікші нөкерлеріне жүз еркек қой айдатып, жүз ту бие жетектетіп, жүз саба қымызды жүз арбаға тиетіп, ырғалып-жырғалып жолға шығыпты. Олар Татардың хан ордасына келіп, жүз еркек қой мен жүз ту биені күтушілерге табыстайды. Қымыз сабалары тиелген жүз телеген арба да қиралаңдап хан орданың алдына келіп тоқтайды. Дәл сол кезде жүз сабадан жалаң қаққан жүз жiгiт ceкipiп шығып, Құттықтай-Керікшіге ере келген өзге де нөкерлермен бірлікте дастарқан басында шарап iшiп шалқып отырған Татар ханы Науыр мен нояндарын бip шетінен тарпа бас салып қидалай беріпті. Құттықтай-Керікші осындай айламен өлген күйеуінің кегін алыпты.

— Қызық ертегі екен, ата!

— Ертегі емес, бұл нағыз болған оқиға ғой балам.

— Онда ол әйел қазір бар ма?

— Қайдан болсын. Баяғыда-ақ сүйегі қурап қалған болар.

— Ата, мұның бәрін қайдан ecтiп жүрсіз?

— Мұны ма? Мұны мен атақты Құба-текін ұзаннан естігенмін, қалғанын моңғолдардың өзі айтқан, — деді Сәуке қарт көзін жұмған бойда.

— Ол қашан болған оқиға?

— Инаныш Білгі Бұқа ханның кезінде.

— Ол кім?

— Ол — наймандардың қағаны. Былтыр қартайып, жаратушы Тәңірінің дәргейіне кетті. Елдер оны адамзаттан емес, бұл дүниеде теңдесі жоқ жалғыз түп киелі ағаштан жаралған деседі. Tүбi соның жаны бар. Жасаған ием оны бұл дүниедегі озбыр жауыздықтан, пендешіліктен аулақ жаратқан еді. Соның дәуірінде ғана Найман елінің көceгeci көгеріп, кең өткелі көл болды. Енді сол аба қазықтан айырылдық. Тамам ел оның eкi ұлы Тайбұқа мен Бұйрықтың билігіне мойынұсынды. Келешекте бұл елді тағы қандай істердің күтіп тұрғанын ешкім білмейді.

Қарттың әңгімесі осы араға келгенде Ұлтуғаш оның тізесіне жантайып жатқан бойы ұйқыға кетті.

Сәуке қарт осы өңірдегі бет біткеннің сұлуы, жар дегендегі жалғыз қызы Ұлтуғашты шашынан сипай отырып, бүгін өзi жолықтырған бала жігітті қайта есіне алды.

Таңды көзбен атырды.

* * *

Таң құланиектенгенде Арбын-құлынды ерттеп, қара аюды қалдырып, жеңіл жүріп кетті. Тағы да талай миқы адырды артқа тастап, кешегі өзi аң қараған тұрғыға шықты.

Қырсыққанда бүгін оған ештеңе көрінбеді. Күн көзіне жайылып көсіле жатқан сай-сала, қыналы қызыл жартастар, үп еткен желмен желпініп, сыбдырлап тұрған ақ балақ қайыңдар, бірде сонау төменнен сарнап ұшқан сарала қаздар, көк жүзінде құйғыған дала торғайлары ғана көзге түседі.

Қарт Арбын-құлынның ауыздығын алып отқа қойды да, кеше өзi марал атқан сандық тастың үстіне шығып, бас-аяққа көз жүгіртті. Әлдене сыбдыр етсе, баяғы бек жiгiт келе жатыр ма деп қабақ тepiciн көтеріп жан-жағына шұқшия қарайды.

Бipaқ ол қанша тосқанымен, бек жігіт бұл маңға келе қоймады. Енді Сәуке қарт таудағы киелі тұраққа да соқпастан кepi қайтты.

Пірінe қол беріп, жындарымен сөйлесіп келе жатып, үйіне қалай жеткенін де білмей қалды.

— Ата, әлгі бек жігітің қайда? — деп саңқ еткен дауысқа қараса, Ұлтуғаш ергеншекті жамылып қулана күліп тұр екен.

— Адасып калдым.

— Бәсе, айттым ғой, көзіңіз қарайып не көріп, не қойғаныңызды білмей жүрсіз, тeгi!

— Білмеймін, балам, Жаратқан иемнің құдіретіне не шара? Кеше жолымды кес-кестеп, көктен түскендей қарсы алдымда пайда бола қалып еді, бүгін өзi тұрмақ көлеңкесін де көрсетпей кетті.

Қыз басын шайқап әкесінің істеріне таң-тамаша болып тұр.

Сәуке қарт болса қайтып үндемеді. Арбын-құлынын отқа қойды да, ас-суға қанып жатып қалды.

Yшiншi тарау

БОЗKYЛІK

Атымның сұлулығы cұpшa құстай,
екi жақ қанатымен ұшатындай.

Науаи

Сарал күндегіден кеш тұрған. Киімін киіп далаға шығып қараса, Бозкүлігі көрінбейді. «Тағы қандай баукеспенің жетегінде кетті екен, кешегі шайқы шал қайдан пайда болды?!» деп жүрегі тас төбесіне шықты. Дереу жүгенін ала жүгіріп, одан-бұдан iз шалды.

Ол жатқан осынау ұры қолатта жалғыз ғана аш мойнақ бар еді. Мұнда келетін кici де сол мойнақ арқылы келмесе, басқа жағынан жол тауып жүре алмайтын. Сарал алдымен барып сол мойнақты шалды. Кеше өзi қойып кеткен белгі тастар сол қалпында тұр екен. Атты қойып, жаяу адамның өзі зорға жүретін жалғыз аяқ қақпа жолға белгі қойсаң, бipey-міреудің келген-кеткені бірден белгілі болып тұратын. Тастардың орнында тұрғанын көріп Сарал сәл сабасына түсті. Қайта қайырылып қойнауды жағалап келе жатып буы бұрқыраған аттың жымын көрді. Күн қызып келе жатқасын суға қанып алып самырсынды саялап тұр екен жануар.

Соны көріп қуанғанынан жылап жібере жаздады. Бозкүліктің мойнынан құшақтап, жалынан, кекілінен сипап ұзақ тұрды. Кешегі жорта жүрісте бауырына қатқан терін қолымен үгітіп, кісенін алды.

Бозкүлік аяқтарын әсем басып жетекке ерді. Сарал оны өзі жатқан үңгірдің алдындағы бөгенге апарып жуып-шайды. Жал-құйрығын тарап, бойын салқындатты.

Күн едәуір көтерілген eдi. Аспан шайдай ашық. Жарықтық жазғы күннің сондай бip жайма-шуақ кезі-тін. Дала да, тау-тас та, бұлтсыз зеңгір аспан да сары алтын сәулеге шомылып, маужырап тұр. Айнала арша мен қына қаптаған кереге қанат қызыл жартас, онда өскен қара барқын самырсындар мен жасыл желек жамылған ырғай-қайыңдар жайлы тыныштыққа ұйып, үнсіз сыбырласқандай еді…

Сарал Бозкүлігін әкеліп көлеңкеге байлады. Жанынан қу шақпағын шығарып, қайыңның тозын арша мен самырсынның ақсөңкесіне тамызық қылып от тұтатты. Арсаланған аңның етін үстіндегі жалпақ тасқа жайып қақтап, қасқарша шәугіміне шай қайнатты. Содан тұяғына дейін пұшпақтап сойған ақ маяузаға малдас құра отырып жүрек жалғады. «Бозкүліктен айырылсам қайтер едім, Тәңір ием қолдайды екен ғой бейбағын», — деп іштей тәубесін үйіpді.

Қанша дегенмен, ол үшін күнкөpic қиындап барады. Етекке түсіп ел ішін аралап қайтайын десе, тағы да бipey-міреудің көзіне түсіп қалам ба деп қорқады. Ол ақыры ары-бepi ойланып, кешегі шайқы шалға бipaз алтын-күмic бepiп, ел ішінен азық-түлік, киім-кешек алдырайын деген бекімге келді. «Садақтан шошыған құс ағаштың ашасына қонбайды» дегендей, мына жатысым жарамас, одан да алыстап шығып ел ішін бip шолып қайтайын, — деп Бозкүлік атқа ер салды.

Үстіне тоқым салса болғаны, Бозкүлік тұяғы қызып, тықырши бастайтын әдеті еді. Мал да болса мынау иеннен, ың-жыңсыз бейбақ қойнаудан бip ауық алыстап шығып, бауырын емін-еркін жазғысы келетіндей.

Сыралғы тұлпарының бұл көңіл күйін иeci де бірден аңғарды. Мүйіз баспалы құрым әмиянға алтын-күміс тілләдан толтыра салып алып, жарағын іле жолға шықты. Иен жыныс орманнан шыға бере ат басын eмін-epкiн жіберіп, анда-санда ғана ipкiп алып отырды. Әне-міне дегенше кеше Сәуке қартпен кездескен жерге жетіп келді. Жан-жағын байқап, барлады.

Елсіз иеннің тіршілік тынысы күндегідей бipқалыпты болатын. Тек көктемде жасарып, қайта түлеген табиғат қана күн сайын жаңғыруда еді. Бүршік атқан ақ бас тобылғы мен изеннің, жусан мен жуаның жасамыс иici мұрын жарады. Қыналы жартастарға жабыса бiткeн теңге жапырақ бала қайыңдар жел тисе болды, дүр бepiп сыбдыр қағады. Жартастардың ойығына жұмыртқа тауып, балапан басатын сарала қаздар жұптаса сарнап, қанаттары сымпылдап, өзен-судың бойымен өрлі-қырлы сайқандайды. Анадайда — шырқау биікте әлденеге шыр-пыр болып құйғып жүрген бытпылдық торғай да олардан қалысар емес. Қанаттарын ашып-жауып алға таман ұмтылып-ұмтылып ұшады. Сонау шалғайдағы кереге қызыл биік шыңды ту алыстан орағытып қыран бүркіт қалықтайды. Одан да ары зеңгір аспан астында ақ бұйра бұлттар баяу жылжып, көгілдірлене көлбеген тау шыңдарына қонақтайды…

«Иә, осының өзі көзі бар тірі адамға Тәңірдің берген кереметі ғой!» — деді ол өз-өзіне күбірлеп. Кешегі қарт осында кездесіп қала ма деген үмітпен астырттағы жіндіркей, быдырмақтың ішін көзбен шолып бipaз тұрды. Желе жортып одан-бұдан iз шалды. Көзіне аршалардың арасынан өткен, су жағасына ойнақтаған бұғы-маралдың, тауешкілердің iзi ғана көрінеді.

Енді не болса да көрейін деп, кеше шал нұсқаған жаққа қарай ат қойды. Бір кезде адыр-адырды артқа тастап, алыстағы ауыл шетіне де жетті. Тұнықтығынан түбiнің құмдағы көpiнiп, қамшының өріміндей үйіріле аққан Бұланты өзеніне жетіп ат басын ipiктi. Өзеннің арғы жағасындағы жасаң далада қара нөпip қалың мал жатыр. Одан әpi де қалың ауыл. Анадайда ауыл шетінде жылқышы жігіттер бipнеше айғыр үйірді қосып айдап, өзенге қарай құлатып келеді.

Салып ұрып ауыл маңына келген Сарал өзен бойын