Читать бесплатно онлайн книгу  Хәри мен Кәри

автор Дхан Мукерджи

ӘОЖ 821.21

КБЖ 84 (5Инд)

М 78

Орысшадан аударған:

А.Сүлейменов

Дхан Мукерджи

М 78 Хәри мен Кәри. – Алматы: «Самға» баспасы, 2025. – 96 бет.

ISBN 978-601-82119-3-5

"Хәри мен Кәри" – бұл шығарма екі достың, Хари мен Каридің қызықты оқиғалары туралы баяндайды. Олардың бірге өткерген шытырман оқиғалары достық пен адалдықтың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Хикая балалар мен ересектерге арналған әсерлі әрі қызықты оқиғаларға толы.

Кітап барша оқырман қауымға арналады!

ӘОЖ 821.21

КБЖ 84 (5Инд)

ISBN 978-601-82119-3-5

© «Самға» баспасы, 2025

Кішкентай дос

Біздің деревнямыздан жиырма километр жерде ағаш кесетін үлкен зауыт бар еді. Әкем сол жаққа барды да қапаланып қайтты.

– Олар кімнің пілі болса жұмысқа соны алады. Оларға адам керек емес, онда бәрін піл мен машина істейді, – деді ол.

Әкем ұзақ уақыт орындықтан тұрмай отырып, көп ойлады, сонан соң өзінің барлық туысқандарын, дос-жарандарын кеңеске шақырды. Сондағы әкемнің оларға не айтқаны әлі есімде:

– Жұмысқа жарамды піл сатып алуға менде ақша жоқ. Менің өмірімді қайыршылықта өткізуге жазған. Бірақ менің балам Хәри тапшылық көрмесін. Бізге көмек беріңдер, біз пілдің баласын сатып алайық. Ол өскен соң Хәриге нан да, күріш те болады.

Достарымыз бізге жәрдем берді: әкем бір аңшыдан пілді сатып алды.

– Оның қамын ойла, оны бақ, – деді маған әкем, сен өскен кезде ол сені де, сенің балаларыңды да асырайды.

Пілдің баласын Кәри деп атадық. Ол менің қолыма келген кезде бес айлық еді. Мен тоғыз жаста едім. Мен аяғымның ұшынан басып тұрғанда оның арқасына қолым жететін еді. Кәридің бойы екі жылдай осы қалыпта тұрды. Мүмкін маған солай болып көрінген шығар, өйткені мен онымен бірге өстім ғой. Сондықтан мен пілдің өсіп келе жатқанын сезбеген болармын. Кәри сабанмен жапқан сарайда тұрды. Әкем сарайдың тіреуіне өсіп тұрған үш ағаштың бұтақтарын пайдаланды, өйткені оған осал бағана ағаштар жарамайтын еді. Кәри оны оп-оңай қопарып жіберер еді, ал өйтсе сарайдың шатыры да құлар еді.

Кәри мешкей емес еді, алайда оған күніне жиырма келіге дейін ағаштың таза шыбықтарын беру керек. Күніге таңертең мен оны өзенге шомылдыруға апарамын. Ол судың жағасындағы құмға жататын, мен арықтағы таза құммен оның арқасын әбден ысқылайтынмын. Онан соң бірнеше сағат суда жататын. Судан шыққан кезде, оның терісі қара ағаш тәрізденіп жылтырап тұратын. Мен арқасына су құятынмын, ол өте рахаттанып қалатын. Шомылып болған соң мен оның құлағынан ұстап алатынмын, өйткені пілді солай жетектеп жүру оңай болады. Онан соң біз екеуміз оның тамағына дәмді жаңа шыбықтарды кесіп алу үшін орманға баратынбыз. Ол үшін өте өткір балта керек, күні бойы балта жанитын кездер де болады. Егер бұтақ аршылып қалған немесе су яки сынық болса піл оны жемейді.

Әрине, Кәриге жас шыбықтарды кесіп беру оңай жұмыс емес. Нағыз солқылдақ, жаңа шыбықтарды табу үшін, маған он шақты ағашқа шығу керек еді. Ол бәрінен де банан ағашының жап-жасыл бұтақтарын сүйсініп жеуші еді.

Менің Кәриім осындай тәттішіл еді!

Бір күні мынадай қызық болды. Оған біреу банан жегізіпті. Осыдан соң ол бананға тіпті құмар болып алды. Біздің үйде терезенің алдындағы үстел үстінде қашанда болса дәу табақ жеміс тұратын. Біз тамаққа отырған кез еді, бір уақытта үстел үстіне тұрған банандардың бәрі жоқ.

– Әй тәттіге құмарсың-ау! – деп әкем мені құйрыққа ұрды.

Бананды алу менің ойымда да жоқ еді. Мен әкеме, әсіресе ағама өте түксиіп қарадым, бананды сол жеп қойған екен деймін.

Екінші күні банандар тағы жоқ боп қалды. Маған тағы да кейіді әкем:

– Оңбаған өтірікші! Көріп тұрсың ғой, мына банан ба? Мен мұны сарайдан Кәридің жанынан тауып алдым. Ол жерде сен ғана боласың. Мойында, болмаса оңдырмаймын.

«Егер бұлай болса бананды мен шынымен-ақ жейін». Екінші күні үйдің адамдары бәрі келіп қалған кезде үстелге бардым. Сол уақытта маған ой түсті – бананды алсам ба екен, алмасам ба екен деп тұрдым. Дәл сол кезде бір қап-қара жыландай ұзын бір нәрсе терезеден жорғалап келіп, барлық бананды алып лезде жоқ болды. Менің әлі ақымақ кезім: бұл бір қорқынышты жылан екен, міне қазір қайта келіп басқа жемістерді де жейді, және үйде кімдерді көрсе олардың барлығын қырады екен деп ойладым. Үрейленіп үйден шығып едім, тыста одан жаман қорықтым. Кәридің сарайына көзім түсіп кетті. Мен соған барып қорғанайын деп солай қарай жүгірдім. Сарайға келсем пілім банан жеп тұр екен. Мен оған таңданып, состиып қалдым. Сап-сары банандар бүкіл еденге шашылып жатыр. Алысыраққа ұшып түскен бананды алу үшін Кәри тұмсығын созды, тұмсығы қара жыландай созылды, ұрының піл екенін мен сонда білдім. Мен оны құлағынан ұстап сыртқа алып шығып, туысқандарыма көрсетіп, жемістердің ұрлануына мен емес, – піл айыпты екенін айттым.

Онан соң мен оған жақсылап тұрып кейідім, өйткені пілдер ұрысқанды өте жақсы түсінеді. Мен оған: «Егер сенің бүйткеніңді мен тағы да көрсем, әкем мені қандай ұрған болса мен де сені солай ұрам» дедім. Ол біздің бәріміздің оған ренжіп қалғанымызды түсінді, одан кейін еш уақытта ұрлық қылмайтын болды. Осыдан кейін оған біреу банан берсе, ол қуанғанынан жай ғана дауысын шығарып ыңылдайтын болды.

Піл орнымен ұрысқанды түсінеді, егер оны біреу орынсыз жәбірлесе, одан қалайда өш алады.

Бір күні мен онымен бірге шомылуға бардым. Жаздың күні еді, мектепте оқу тоқтаған кез, көп бала бірге еріп барды. Кәри судың жағасында жатты, біз бәріміз оны құммен ысқыладық. Онан соң ол суға түсті, біз ойнай бердік. Кәри судан шыққан кезде Суду дейтін бір бала себептен-себепсіз Кәриді қамшымен үш пе, төрт пе салып жіберді. Кәри шыңғырып аулақ қашты. Мен оны үйге алып келдім.

Келесі жазда Кәридің үлкейіп және жуандағаны сонша – мен қанша әрекеттенсем де, оның арқасына бойым жетпейтін болды. Біз оны қайда барсақ та өзімізбен бірге алып жүрдік – біресе оған мініп алатынбыз, біресе онымен қабаттасып жаяу жүретінбіз. Бізбен бірге жүргенде тыныш қана жүрсе, оған біз ағаштың тәтті бұтақтарынан бір құшағын кесіп беретінбіз. Кей уақытта оған жеміс те беретінбіз. Біз өзіміздің айрықша риза болғандығымызды білдіргіміз келгенде, біз сабанмен оның төсін ысқылайтынбыз. Сөйтсек ол қуанғанынан шалқасынан түсіп, жуан аяқтарын көкке созып, қорылдап жататын.

Бір күні жерге Суду мен Кәриді шомылдыруға әкелген жерге таяу, өзеннің жағасында тұр еді. Бұл күні Кәри өте жайбарақат қалыпта болған. Біз сабанмен оның төсін ысқыламақ болдық. Бірақ күн өте ыстық еді, біз Кәриді жуудан бұрын, өзіміз суға қойып-қойып кеттік.

Суду мен Кәри өзен жағасында оңаша қалды. Бір кезде Кәри жын соққандай Судуға тұра ұмтылып, оны тұмсығымен орап алып суға басты. Өте ұзақ уақыт суға батырып басып тұрды. Суду судан шыққан кезде ес-түссіз болып жатты.

Суду менен бұл қылығы үшін пілдің сыбағасын беруімді сұрады. Мен оған Кәридің ешбір кінәсі жоқтығын айттым. «Неге?» деп таңданды Суду. Мен бұдан бір жыл бұрын дәл осы жердің өзінде, Судудың ешбір жөн-жосықсыз пілді жәбірлегенін есіне салдым. Келесі күні біз оларды жарастырып қойдық. Суду Кәридің арқасына мініп алды, біз бәріміз серуенге шықтық.

Піл өзінің қай уақытта шөгуі, қай уақытта түрегелуі, қай уақытта жылдам жүруі керектігін білуге тиісті. Баланы қалай үйретсе пілді де сондай етіп осыған үйретеді. Оған «Дхат» деген сөзді айтып құлағынан тарт – ол шөгеді. Оған «Мали» де дағы тұмсығынан ұстап ілгері сүйре – ол ілгері жүру керектігін түсіне қояды. «Мали» дегенді Кәри үш сабақтан соң-ақ үйренді, бірақ ол «Дхат» деген сөзді тыңдауға үйренгенше үш жеті әуреге түсуге тура келді. Ол жатуды жаратпайтын, ал енді піл жата білмесе ол піл емес, өйткені екі-үш жылдың ішінде ол тіпті үлкейіп кетеді, егер басқыш қойып шықпасаң оның үстіне міне алмайтын боласың. Әрдайым басқыш артып жүргенше «Дхат» дегенде пілді шөгетін қылып үйреткен оңай ғой. Пілді үйретіп алсам, оның арқасына шығу да қиын емес.

Пілді «зоб господин» дегенге үйрету бәрінен де қиын. Бұған ұдайы бес жыл керек. «Зоб господин» деген – ысқыру емес, шиқылдау емес, бұл бір өзгеше дыбыс. Мұндай дыбысты өзінің жауымен жолыққанда жыландар шығарады. Сіз егер Джунглидің ішінде адассаңыз, жол таба алмасаңыз, көкте жарқыраған жұлдыздардан басқа төңіректің бәрі қараңғылық болса, денеңізге қорқу кіріп қалтырай бастасаңыз, сол кезде істейтін айла біреу-ақ: – ол «зоб господин», піл осы дыбысты естісе болғаны, қарсы алдында кез келген ағашты құлатады. Аңдар қорыққанынан қашып кетеді. Ағаш қатты дауыспен гүрс етіп құлайды, маймылдар ұйқысынан оянып, бұтақтан бұтаққа секіреді. Әлдеқайда алыста жолбарыстың ақырғаны естіледі – жолбарыс та қорқады. Ал енді піл екінші, үшінші ағашты содан әрі тағы-тағы құлата береді, көп ұзамай-ақ қалыңның арасынан сіздің үйіңізге қарай төте жол ашылады.

Түнгі үрей

Бес жасқа келгенде Кәридің бойы біздің үйден аз-ақ аласа болды. Біз оны аң аулауға үйреткен жоқпыз, өйткені біз жабайы аңдарды аулауды кәсіп етпейтін едік. Әкем төселіп жатқан тас жолға тас қалаушы болып қызметке енді де, бірнеше жеті үйде болмай жүрді. Ал біз ағам екеуміз ұзақ күнді далада өткіземіз, біз Кәриді аң аулайтын піл етіп үйретуді ойлағанымыз да жоқ. Кәри ешбір үйретусіз-ақ өте қажырлы еді, біз Джунглидің қалың қойнауына баратын кезде оны үнемі өзімізбен бірге ертіп жүретінбіз.

Ағылшындар пілге міну үшін әр уақытта пілдің арқасына хауда байлайтын. Хауда деген – жан-жағы биік жәшік. Ол жәшіктің ішіне кісі отыратын орындық орнатылған. Хауда дегеннің өзі де пілге мініп үйренбегендерге керек. Олар жан-жағы биік жәшікке отырмаса, піл жүгірген кезде құлап қалады. Оларға, әсіресе хауданың ернеуіне бойы жетпейтін балаларға жәшіктің ішінен ештеңе көрінбейді. Біз Кәриге ешбір жәшіксіз-ақ мініп жүре беретінбіз.

Бір күні кешке жақын ағам екеуміз жолға әзірлендік: біз әкемізге жолығып қайтпақ болдық. Ағам Кәридің арқасына матрас салды да сырғып түсіп қалмас үшін оны жіппен пілдің арқасына әбден мықтап таңды. Өйткені пілдің арқасынан сырғып құлап пілдің аяғының астына түссең әрине мәз болмайсың.

Жіпті қаттырақ тартып байлап біз матрастың үстіне жайғасып жаттық. Біз қоңырауды, джунгли арқылы жүргенде жолда шылдырамасын деп жоғары көтеріп байлап қойдық. Кәридің арқасында шалқамыздан жатып, жұлдыздарға қарап жаттық. Жұлдыздар бізге өте жап-жақын тұрған тәрізденді. Тіпті қолыңды созып жұлдыздарды жұлып алғың келеді.

Ұйқымыз келмеді. Біз Джунглиден шыққан дыбыстарға құлақ түріп отырдық. Кәри орман ішіндегі соқпақ жолмен маң-маң басып келеді. Жолбарыс ауық-ауық қалыңнан шығып, жолды кесіп өтіп қараңғыда жоқ болып кетіп жатты. Бірақ Кәри жолбарысқа көңіл бөлген жоқ. Бір