Читать бесплатно онлайн книгу  Робинзон Крузо

автор Daniel Defoe

1-тарау
Робинзон Крузо

Мен 1632 жылы Йорк қаласында тудым, шыққан тегім шетелден келген ауқатты, әлді кісі екен. Әкемнің туған жері — Бремен қаласы. Алғашқы кезде ол Гулль қаласында тұрыпты, кәсібі саудагерлік болыпты. Бірақ күй-тұрмысы жөнделген соң, бертін келе бұл кәсібін тастап, Йоркке көшіп келеді. Келісімен менің шешеме үйленіпті, шешемнің туысқандарын Робинзон дейді екен, өйткені сол жердегілердің бұрынғы ескі ат-есімдері болса керек, сондықтан мені де Робинзон деуші еді. Шынында, әкемнің аты Робинзон емес, Крейцнер еді, ағылшындардың шет тілдерді өздерінше бұрмалайтын әдеті бойынша, бізге Крузо деп ат қойды. Бұдан кейін өзіміз де солай дейтін болдық және аты-жөніміз бен ататегімізді осылай жазатын болдық. Мені өзімнің таныстарым да осылай деп атайтын болды.

Менің екі ағам болды. Біреуі — Фландрияда, ағылшын үкіметінің жаяу әскерінде қызмет істеді, бір кезде сол жаяу әскер полкінің командашысы атышулы Локгарт дейтін кісі болыпты; әлгі ағамыз қызметі жаққан соң, подполковник шенін алды. Алайда содан кейін көп ұзамай, Дюнкирхен түбінде испандарға қарсы жүргізілген соғыста қаза тапты. Ал екіншісінің не болғанын білмеймін, хабар-ошарсыз жоқ болды, ақырында, өзім де соның жолын қудым, менің де қайда кетіп, қайда тұрғанымды ата-анам білмей қалған жоқ па...

Үй ішінде үшінші бала болғасын, мені ешбір өнерге үйретпеді және өзім де өнер үйренуге ұмтылмадым, белгілі бір нәрсеге қол артпай, әуре-сарсаңмен басым қатып жүрді. Әкеміз жасы жеткен қарт адам болғанымен, қолынан келгенін аяған жоқ, әлпештеп бағып, жақсы өсірді, оқытып сауатымызды ашты, қала мектебінде оқыдым, үйде тәрбиелендім.

Әкемнің мен туралы ойы мені заң қызметкері етіп шығару еді, бірақ менің ойым кеме мініп кезу, су бетінде серуендеу, шетелдерді аралау, сөйтіп қызық оқиғалар көру болды. Міне, осыдан басқа ой менде болған емес, басқаны ойлағым да келмеді. Осы ойлаған ойды, көздеген мақсатты қалай да болса жарыққа шығаруға бел байладым, осы талапқа жан-тәніммен берілдім, әбден құмарттым. Құмартқаным сондай — айтқан сөз, берген ақыл ем болмады, құлаққа кірмеді. Әкемнің ұрысқаны да, шешемнің жалынып-жалбарынғаны да бұл талаптан қайтуға әсер ете алмады. Тағдырдың маңдайға жазып, еншіге берген қайғылы халі, ауыр тұрмысы айтқанына көндірмей, айдауына жүргізбей қойсын ба, теңізден тыс өмір маған арам болды. Тәтті өмір, жақсы тұрмыс тек теңізде тұрған сықылды.

Әкем ақылды, терең ойлап, кең толғайтын кісі еді, менің осындай ойға шомып әуре болып жүргенімді сезіп, өзіме ескертіп те қойған болатын. Бір күні өзінің бөлмесіне мені шақырып алды. Келсем, қабағы түксиіп, ашуланып отыр екен, бас салып кейи бастады: «Өзіңді өзің мұпталалап, сау басыңды саудаға салуыңның себебі не? Беталды құла түз құр қаңғырғаннан басқа осыдан табар пайдаң бар ма? Туған еліңді тастап кеткенде өзіңмен өзің болып, жақсы тұрмыс тауып, тәтті өмір сүргің келетін шығар, мүмкін, сен осыны көксейтін шығарсың. Ондай тұрмысқа және ондай дәрежеге өз еліңде тұрып-ақ жетуге болады ғой. Балам, қой, ақымақ болма, айтқан тілді ал. Өзі білмеу, білгеннің тілін алмау — адасқанның ісі. Әзәзілдің азғыруына еріп, сау басыңды саудаға салма, қор боласың. Жоқ нәрсеге әуес болып, елі-жұртынан, ата-анасынан безіп, сағым қуалаушылық — артына қарап алаңдайтыны жоқ, құр тамақтың қамынан басқа түк ойламайтын, менің неме көрініп бара жатыр дейтін, кәдімгі жалаң аяқ қудың ісі немесе ұлы дәрежеге жеткісі келіп, даңқы жер жаратын аты шулы атақты адам болғысы келетін, барға мәзір, жоққа шүкір етпейтін, басын тауға, тасқа да ұрып, болған үстіне болсам екен деп аспандағы айға қол сермейтіндік іс. Бұған ең әуелі сенің күшің жетпейді, жете қойғанда да мұндай ісіңмен өз дәрежеңді өзің төмендетесің, өзіңе өзің көр қазасың, бұдан басқа табар пайда жоқ. Мен көп өмір басымнан кешірдім, жақсыны да, жаманды да көрдім. Талай оқиғаға да араластым, тұрмыстың ащы-тұщысын да таттым. Төменгі таптың басындағы мұқтаждық, жоқшылық тұрмыс та немесе жоғарғы таптың қолындағы тәкаппарлық, ұлылық, әсіреқызыл қанадан асқан байлық, тұрмыс та керегі жоқ. Ең қолайлы тұрмыс — жұпыны, яғни орташа тұрмыс, ендеше, саған да қажеті орта дәрежелі тұрмыс болуы керек. Орта дәрежелі тұрмыстың артықшылығын өз ғұмырының тәжірибелері анықтады. Сондай тұрмысты басқалар көксейді, айта берсең, корольдердің өзі де сондай тұрмысты көбірек қалайды. Тағдыр ұлықтарды не үшін екі белгінің арасына қоймады екен деп айтып отырады, екі белгіміз — жоқшылық пен ұлылықтың ортасы.

Данышпан адамдар да ортаны жақтайды, орта дәрежелі тұрмысты нағыз барып тұрған бақыт құсы деп таниды, сондықтан да олар құдайға ғибадат қылғанда «Әй, Алла, маған жоқшылықты да, байлықты да жіберме» деп тілейді.

Балам, өзің байқап қарашы, тұрмыстағы нендей жамандықтың бәрі де төменгі тап пен жоғарғы таптың басында болады, ондай жамандықтан орта дәрежелі тұрмыстағылар көбінесе аман болады,олар басқалардан гөрі ауру-сырқаудан да, пәле-жаладан да қағыс болады. Орта дәрежелі тұрмыс — өсіп, өркендеу үшін, барлық тұрмысты шаттықта өткізу үшін және татулық үшін өте жағымды тұрмыс болады, шыдамдылық, қанағаттылық, денсаулық, тыныштық, рух, қоғамшылдық, түрлі қызық және де басқа қуанышты халдер бәрі де осыдан табылады. Орта тұрмыстағылар әлі келмейтін ауыр еңбекті істемейді, бір тілім нан үшін құлдыққа сатылмайды, ұшы-қиырына жете алмай әуре болып, адасқан жағдайынан шығамын деп зыр жүгіріп аласұрмайды, ұлықшылдықтың отына шыжымайды, ол адам өз өмірін жайымен баптап рақатта өткізеді».

Мұнан кейін кішкене кідіріңкіреп: «Шырағым, балалық қылма, босқа адаспа, өз басыңды өзің қиындықтың құлдығына ұстап берме; сен неден қысыласың, бір үзім нанға зар болып жүрген жоқсың, ондай халді көрген де емессің. Балам, сен адасып жүрсің, сенің ойлаған ойың, талабың, түспекші жолың — бәрі де зиянды. Сенің түсетін жолың — жаңағы мен айтқан жол, осы жолға түсуіңе өзім көмектесейін, қолдан келген жәрдемнің бәрін істейін. Егер адасқан бағыттан қайтпасаң, онда өз обалың өзіңе, маған өкпелеме, өзіңе өзің өкпеле, мен аталық борышымды өтедім», — деді.

Қысқасы, не керек, егер мен үйде қалатын болсам, әкемнің айтуынша, орташа тұруым керек болды, ол менің сапар шегуімді қостап, ажалыма ортақтаса алмайтындығын айтты. Сөзін бітіре келіп: «Шырағым, үлкен ағаң да өзінше кеткен, айтқан тілді алмаған, ақырында не болды? Соғыста оққа ұшты, опат болды. Балам, осы бетіңнен қайтпасаң, сен соның жолын құшасың, бір шіріген жұмыртқа болып қарға-құзғынға жем боласың. Қор боласың, құрисың, жоқ, балам, мен саған рұқсат бере алмаймын, рұқсат жоқ. Егер айтқан тілімді алмай жүзімді жыртып, сағымды сындырып, жер соқтырып кетемін дейтін болсаң, амал бар ма, жолың ашық. Бір кезде әкеңнің айтқаны есіңе түсер, өкінерсің, әттең, адасқан екенмін дерсің, бірақ не пайда, шырағым, қысылған жерде қол беріп, көмектесер жан адам болмас», — деді.

Қалған сөзін аяқтауға әкемнің шамасы келмеді, жүрегі қысылып, тілі күрмеліп, сөйлеуге аузы жуыспады, еңіреп жылады, көзінен бұршақтап аққан жасы бетін жуды, сорғалап алдына келіп төгілді.

Әкемнің сөзі іші-бауырымды елжіретті (әрине, ондай сөз кімді елжіретпейді). Айтқан ақылы ұнады, көңіліме қонды. Көптен бері көксеген талаптан қайттым. Шетелдерге сапар шегуді қойдым, неде болса әкемнің айтқанындай өз елімде қалып өмір сүруге мойынсұндым, уәде бердім.

Бірнеше күн өтті, берген уәдеден жаңылдым, серттен тайдым, баяғы қиял қайта басты. Өтінгеніммен, рұқсат етпейтіні өзіме мәлім, енді неде болса үй ішіне көрінбей жасырынып қашуға айналдым. Бірақ асығыстық еткенім жоқ. Әлі де болса ата-ананың рұқсатын сұрайын, алдарынан өтейін деген ой түсті. Бір күні шешемді оңаша шығарып алып бастағы қиялымды, көңілдегі ойымды қалдырмастан түгел ақтарып, шет жұрттарды көргім келетіндігін айттым: «Егер мен тап осы күні бір іске кіріскенмен, бәрібір оны түптеп шығара алатын емеспін. Одан да әкем маған рұқсат етсін, жолыма бөгеу болмасын, әйтпесе, амалым бар ма, рұқсатсыз-ақ жүре беремін», — дедім.

«Жасым қазір он сегізге келді, ендігі жерде маған өнер үйрену, заң қызметкері болып дайындалу қиынға соғады, мен бір жұмысқа бастан таныспай, дәмін татпай, құр кеудемен киліккенмен еш нәрсе шықпайды. Шықпайтындығын өзім білем, ақырында амалсыздан маған теңізге кетуге тура келеді. Апа, сенен өтінішім, осы сөзімді әкеме айт, үгітте, көндір, маған рұқсат етсін, мен ең болмаса тәжірибе ретінде барып қайтайын. Егер ондай тұрмыс ұнамаса үйге қайтып келейін, басқа ешқайда шықпайын», — дедім.

Менің айтқан сөздерім шешеме ұнамады, шаншудай қадалды:

— Бұл сөзді әкеңе айтудың қажеті жоқ, бәрібір көнбейді, көнбейтіні ол саған тиетін пайданы да, зиянды да жақсы біледі, сондықтан мені қинама, — деді. Әуелі әкеме уәде беріп, оны тағы қайта қозғағаныма шешем таңғалды. — Бұл талаптан қайттым деп әкеңе уәде бердің, әкең іші-бауыры елжіреп, шын жүрегімен ақылын айтты. Егер сен өзіңді өзің құртқың келсе, оған кім ара тұра алады? Бірақ мен де, әкең де сенің бұл талабыңды жүзеге асыруға рұқсат ете алмаймыз; мен сенің қазаға ұшырауыңа көмектесе алмаймын, ал әкең қарсы болған кезде, осы талабыңды орында деген шешем еді деп айтуыңа ешқандай қақың жоқ! — деді.

Шешем менің өтінішімді әкеме айтпаймын десе де, түгін қалдырмай бәрін айтыпты, сұрастырып артынан білдім. Әкем қынжылып: «Бала өз жерінде қалса, бақытты болар еді, егер шетке кетсе, құриды. Менің рұқсатым жоқ, тыңдамаса, жүре берсін» деп жауап беріпті.

Мұнан кейін жылға жақын уақыт өтті. Осы өткен мерзімнің ішінде ешбір іске кіріспедім, бұл жөніндегі ұсыныстардың ешқайсысын қабыл алмадым. Жастан ынтық болған талабымды аяқтауға кедергі жасап, жаратылысымның жетектеген тұрмысына қарсы болғандары үшін, әке-шешеме ренжідім, күйіндім.

Бір күні жолым түсіп, Гулль қаласына келдім, бұл сапарда қашып-пысам деген тіпті ойымда жоқ. Келсем, жақын бір жолдасым әкесінің кемесімен Лондонға сапар шеккелі жатыр екен. Көрісіп, шұрқыраса кеттік, әлгі жолдасым: «Мен қазір жүргелі жатырмын, сен де менімен бірге жүр, көңіліңді көтеріп, қызық көріп қайтарсың, ешбір қиындығы жоқ, тиын-пұлың шықпайды», — деп кәдімгі теңізшілердің жылмаң тіліне салып суылдатты. Иә әкемнен, иә шешемнен рұқсат сұрамай, өздері біле жатар деген кісіше, ең болмаса оларға қайда кетіп бара жатқан жөнімді де айтпай, ата-ананың рұқсатын сұрап, батасын алмай, бұл сапарымның ақырының немен тынып, неге барып соғатынын да ойламай, 1651 жылы қыркүйек айының 1 күні Лондонға бара жатқан досымның кемесіне отырып кете бардым. Жас жиһанкездердің душар болып басынан кешіретін көрешектері тап менікі сықылды өте ерте басталып және өте ұзаққа созылмаған болар деп ойлаймын.

Біздің кемеміз Гумбердің сағасынан жылжып шықпай-ақ жел тұрды, қорқынышты қатты толқын көтерілді... Бұрын-соңды теңізде болмаған соң, қалай қорыққанымды, қайтып қиналғанымды сөзбен суреттеп жеткізе алмай отырмын. Перзенттік борышымды өтемей, арсыздыққа салынып, ата-анадан безіп, оларды аяқ асты қылғаным үшін құдайдың кәріне ұшырағанымды тек енді ғана білдім. Туған-туысқандарымның айтқан ақылдары, әкемнің көз жасы, шешемнің жалынып-жалбарынғаны есіме түсті. Және ол кезде тұрақталып, белгілі бір тиянаққа жетпеген ар-ұятым: «Ата-анаңның өсиетін тыңдамай, аяқ-асты еткенің үшін және әкең жүктеген міндеттерді орындамай бұзғаның үшін сен құдай алдында күнәлісің, сен жазықтысың» дегендей мені қатты сөкті, қорқытты, үркітті.

Жел күшейді, теңіз бетінде жардай биік толқындар қаптады, бұл сапардағы дауылды мұнан кейін көргендеріммен немесе бірнеше күннен соң кездескен дауылдармен салыстырғанда, әрине, ойыншық деп айтуға болар еді, бірақ бұрын-соңды теңізде болмаған, ондайды көрмеген мен сықылдылардың үрейін ұшырып, зәресін кетіруге осы да жеткілікті еді. Толқын жарларға жақындап келгенде жұтып жіберетіндей болады.

Ал енді кеме толқынның екпінімен ырғып төмен түссе, су түбіне кетіп енді қайтып шықпастай көрінеді. Тулаған толқын мен соққан дауылдың басқаға қандай әсер еткенін өзі білсін, маған арылмастай азап болды. Егер құдай тағаланың рақымы түсіп, осы сапар бір қасық қанымды қиса, шыбын жанды кеудеде қалдырса, егер қара жерге аяғымның ұшы тиер заман болса, ешқайда бас бұрмай, тез үйге қайтуға, өлмей тұрып кемеге мінбеуге, әкемнің айтқан ақылынан шықпауға және енді қайтып мұндай бәлеге душар болмауға ант еттім. Әкемнің алтын орта туралы айтқанының дұрыстығын енді білдім. Ол өзінің өмірін теңіздің дауылынан аулақта, өте көңілді өткізгені де маған түсінікті болды және мен де адасқандығымды мойныма алып, ата-анама қайтып баруды мақұл көрдім.

2-тарау
Дауыл

Дауыл басылғанша ойлағаным осы болды, отырсам да, тұрсам да ойымнан кетпеді; бірақ келесі күні таңертең жел бәсеңдеп, толқын баяулайын деді, содан кейін менің де теңізге бойым үйрене бастады. Ол күні сол бұрынғы қалпымда болдым, аса өзгеріс кіре қойған жоқ, судан тапқан ауруымнан әлі тәуір болып айыққаным да жоқ. Түс қайта аспан бұлттан арылды, жел тынды, күн қызарып ұясына батты; ертеңгісін де күн ашық болды, теңіз беті тымық, теп-тегіс, күн сәулесімен жарқырап таңғаларлықтай түр берді, өзім өмірде мұндайды көрген емеспін.

Түнде жатып ұйықтасам ұйқым қанып, рақаттанып қалыппын, ауырған жерлерім де білінбейді. Көңілім көтеріңкі, қуанышым қойныма сыймағандай таңырқап, кайта-қайта теңізге қарай берем. Тап күні кеше еліріп, ерсілі-қарсылы шайқалып жатқан теңіздің лезде басылып, мұндай көркем түр бергеніне таңғалам. Сөйтіп тұрғанымда ойымды билейін деген кісіше бірге жүр деп мені алдайтын баяғы досым қасыма келді, алақанымен арқамнан қағып:

— Кешегіден бері өзің қалайсың? Достым, қорықтың-ау, шыныңды айт! — деді.

— Кеше дауыл соққанда қорыққаным рас...

— Желден кісі қорқа ма екен? Жел жақсы ғой.

— Мұндай сұрапыл дауылдан қорықпаса бола ма!

— Ей, дауыл деймісің? Өзің бала екенсің ғой, сеніңше осы дауыл ма?

— Мұнан артық қандай болсын деп едің?

— Ой, тәңірі-ай, қорықпастан қорқады екенсің ғой, кеме орнықты болып келсе мұндай желсымаққа пысқырып та қарамаймыз, ойға да кіріп шықпайды, бірақ сен әлі теңізге үйренбеген, тәжірибең жоқ жас теңізшісің ғой. Жүр, тамақ істеп ішейік, бәрі де ұмытылады, бүгін күнді қарашы, қандай әдемі, — деді.

Бұл ұзақ әңгімемнің қайғылы жерін көпке созбай-ақ қысқарту үшін мұнан былайғы көрген-білгендерімді айта берейін: пісіріп тамақ жедік, арақ іштік, мен мас болдым, қойған сертімді, өзімнің бұрынғы мақтауға тұрарлық іс-әрекетімді және болашағым туралы шығарған қорытындымды — бәрін ұмыттым. Жел тынып, дауыл басылған соң, теңіздегі аспанға шапшыған толқын кезінде зәре-құтым қалмай қорыққаным да, өзіме қойған барлық сертім де ұмытылды. Бірақ үйге қайтсам деген ойдан әлі де арылып болғаным жоқ. Ол ойды ойлағым келмейді, әр нәрсені ермек қылып, қалай да ұмытқым келеді, ол ойларым кейде ұстамалы аурудай ұстайды, бірақ ұстағанына көнбеймін, алысам, арпалысам — көнгім келмейді, ақыры, не керек, арақ ішу, мас болу, ойын-күлкі, тағы да басқа сауық кештердің арқасында әлгі айтқан ұстамалы ауруды әбден жеңдім, бойымнан аластап қудым.

Тағы да айтайық, қысқасы, не керек, айналдырған бес-

алты күннің ішінде өзімді толық билеп алдым, айтқаныма көндірдім. Бірақ маған тағы да бір сыннан өтуге тура келді. Тағдыр ондай реттерде менің ең соңғы дәлелдерімді жоққа шығарғысы келетін; тағдырдың мені бұл сапар қалай аман сақтап қалғанын түсінбеген-ақ болайыншы, ал енді кейін қандай қауіп-қатерге душар болғанын, одан қалай құтылғанын мен түгіл, тіпті кемеміздегі барып тұрған жексұрындардың өзі де мойындамай тұра алмас еді.

Бес күн өтіп, алтыншы күні Ярмут рейдіне келдік. Дауылдан кейін жел қарсы алдымыздан болып, жүрісіміз өнбеді. Ярмутта кеменің зәкірін түсіріп, жеті-сегіз күндей тұрып қалдық, себебі жел аумастан алдымыздан соқты да тұрды. Сол жеті-сегіз күннің ішінде біз тоқтаған рейдіге Ньюкастильден толып жатқан кемелер келді (Ярмут рейді кемелердің келіп тоқтайтын жері, себебі бұл жерде кемелер Темзаға өту үшін желдің арт жақтан соққанын күтіп тұрады).

Егер жел бірте-бірте күшейе түспегенде, ағысты қуалап тоқтамай өзенге өтіп кететіндей де шамамыз бар еді, бірақ төрт-бес күннен кейін жел күшейіңкіреп кетіп, көбірек тоқтап қалғанымыздың мәнісі осы болды. Дегенмен Ярмут рейді айлақ сықылды кеме тоқтауға қолайлы жердің бірі, біздің кемеміздің зәкірі және зәкірінің арқандары мықты еді, осыған сеніп біздің адамдар қауіптене қойған жоқ. Қауіп-қатер болар-ау деп ойлаған да жоқ, кәдімгі теңізшілердің әдетінше ойыны — ойын, күлкісі — күлкі, жата берді.

Жеті күн өтіп, сегізінші күні жел күшейген үстіне күшейе түсті, кеменің қауіпсіз орнықты тұруын қамтамасыз ету үшін барлық жұмыс қолдары керек болды. Түске жақын толқын күшейді, кеме қозғалып, ойнақшып қатты толқи бастады. Кеме бірнеше рет олай бұлай бұлқып еді, зәкір жұлынып кеткен сықылды болды, сол кезде капитан швартсты (швартс — зәкірдің екіншісі) түсіріңдер деп әмір берді.

Сонымен біз зәкірдің екеуін де суға тастап, арқандарын барынша тартып, желге қарсы тұрдық. Нақ сол мезгілде құйындатып қатты дауыл соқты. Сасқалақтау, қорқу, мен түгіл, теңізшілерде де болды. Каютасынан шығып менің жанымнан өте бергенде: «Құдай-ай, сақтай көр, өзің сақтамасаң біз қырылдық қой, біттік қой», — деген капитанның сөзін бір емес, екі емес әлденеше рет есіттім. Бірақ ол олай дегенмен, кемені аман сақтау шарасын әлсіреткен жоқ, қатты бақылап тұрды.

Менің әуелгі кезде у-шудан екі құлағым тас болып, бітіп, қозғалмастан каютада жатып алдым, не болып, не қойғанымды, не сезгенімді жақсы білмеймін. Тап осы халдің үстінде де алғашқы қауіп-қатер кезіндегідей теңізге бекер шыққан екем, үйге қайтуым керек деген өкінішті ой басыма келген жоқ. Өлім қаупін ойламай, бұл дауыл да әнеугідей басылады ғой дедім. Бірақ капитанның қасымнан өтіп бара жатып: «Қырылдық қой» деген сөзін естіп жаман қорықтым, тұла бойым түршігіп, жүрегім қозғалып, денем мұздай болып суып кетті.

Каютадан палубаға шықтым. Шығып қарасам: аспанның асты астан-кестен болып жатқан сықылды, мұндай сұрапылды мен өмірімде көрген емеспін, теңіздегі толқынның биіктігі таудай, әрбір үш-төрт минут сайын әлгі таудай толқындар төңкеріліп үстімізге құлайды. Өзіме-өзім қуат беріп, бойымды тежеп, көз жіберіп айналаға қарасам, жан-жағымды қамаған апат, сұрапыл бәледен басқа дым көрінбейді. Біздің қарсы алдымызда ауыр жүк тиеген екі кеме аз да болса жеңілдесін деген болар, кемелердің матчтарын жығып тастады. Бір тұрған екі кеменің зәкірлері жұлынып, өздері беталды құла түзге ағып кетті. Екеуінің де діңгектері быт-шыты шығып жығылды, қайда барып тоқтарын кім білсін, ағып беталды кете барды. Бізден жарты мильдей алдымызда тұрған бір кемені суға батты деп, бір теңізшінің айғайлаған даусы естілді. Ұсақ кемелер онша көп бүліншілікке ұшыраған жоқ, басқалардан гөрі орнықтылау тұрды; бірақ олардың да бір-екеуін ығыстырып теңізге алып кетті, әлгі екі кеме біздің кемеге тиер-тимес болып қасымыздан жанап өте шықты.

Кешкілік штурман мен боцман фок-матчты [1] жығуға рұқсат етіңіз деп капитанға келді. Капитан әуелі бұған көніңкіремесе де артынан рұқсат етті, фок-матчты жығып тастамаса, кеме суға бататын болды, сондықтан оны да жығып, палубаны тазартуға тура келді.

Бұрын-соңды теңізбен таныстығым жоқ, мұның алдында шамалы уақыт қана бұрын дауылсымақтан қорқып, қайда барарымды білмей жанталасқан менің осы кезде қандай халді бастан кешіргенімді өздеріңіз де ойларсыздар. Егер менің зейінім бірнеше жылдар өткен соң ұмыттырып, алып кетпесе, ол кезде маған өлім қорқыныш болған жоқ, енді неден қорықтыңыз десеңіз, қойған сертімді бұзып, берген уәдемді танып, бұрынғы қарғыс атқан қаңғыбастық қалпыма қайта түскенім есіме түскенде, міне, соның қорқынышы маған өлімнен гөрі жүз есе артық болды. Әрине, бұл ойым дауылмен бірігіп мені сондай халге жеткізді, қандай екенін суреттеуге тіл жетпейді.

Оқиғаның ең жаманы әлі алда. Дауыл күшейген үстіне күшейіп құтыра түсті, теңізшілердің айтуына қарағанда мұндай дауылды олар да өмірінде көрмесе керек. Біздің кемеміз орнықты болды, бірақ жүгінің ауырлылығынан суға кенересіне жақындап батып тұрды. Толқынның қаттылығы сондай, кемені бірде былай, бірде олай аударып ойнақшыта берді: «Көлбеп барады, қисайып барады, құлап барады, аударылып барады, төңкеріліп барады» деген дауыстар минут сайын естіліп тұрды. Бұл сөздердің мәнісіне мен әуелі түсінгенім жоқ, дауыл әлі баяғысындай, сол күйінен танған жоқ.

Кеменің капитаны мен боцманы, тағы бірнеше кісі жаратқандап зікір салды, жаратқанға жалбарынды, минут сайын кеменің суға батуын күтіп тұрды. Әрине, мұндай қиын кезеңдерде олардың жүректілігі, табандылығы басқалардан гөрі берік қой, дегенмен олар да сыр білдірмей шыдап тұра алмады, тап сол мезгілде, трюмдегі суды байқау үшін төменге түскен біреу: «Кемеге су кірді», — деп айғайлады, екінші біреу: «Су төрт пут жоғары көтерілді», — деп хабар берді. Сол кезде бәрінде «помпиге» жабылыңдар деген бұйрық болды. Осы сөзді естіген уақытта жүрегім мұздап, отырған кереуетіме сылқ етіп құлай кеттім.

Алайда түн ортасында теңізшілер сенің осы кезге дейін бір жәрдемің тиген жоқ, енді де қолыңның ұшын бермей қарап жатпақшысымың деп, еркіме қоймай жұлмалап, тұрғызып алды. Тәлтіректеп тұрдым да, жүгіре басып помпиге келдім, келе бар күшімді салып мен де жұмысқа кірістім. Тап осы кезде бірнеше жүк тиеген уақ кемелер желге қарсы шыдап тұра алмаған соң зәкірлерін суырып алып теңізге шықты. Әлгі кемелер жанымыздан жылжып өте бергенде, біздің апатқа ұшырап жатқанымызды білдіру үшін зеңбірек атыңдар деп капитан бұйрық берді. Мен зеңбіректің не себепті атылғанына түсінбей кеменің бір жері жарылған екен деп ойладым. Ес шықты, қорықтым, қорыққандығым сондай, бірден ақылымнан тандым, тұрған жерімде құлап қалдым.

Әркім өз басының қамын ойлап аласұрып жатқан кез, менің не күйде жатқаныма көңіл бөліп халімді білген адам болмады. Теңізшілердің бірі аяғымен итеріп жіберіп, орныма келіп тұрды, мені тірі жатыр деген оның ойында да жоқ. Есімді жиып тұрғанша бірталай уақыт өтіпті. Трюмдегі су бірте-бірте көбейіп жоғарылай бастады. Кеменің бататынына енді көз жетті, сол кезде толқын аз-кем бәсеңдейін деді, бірақ не пайда, кемеден қайыр жоқ бәрібір айлаққа жеткізе алмайтын болдық. Зеңбірек үсті-үстіне атылып жатыр, әрине, бұл — қысылудың белгісі, алдымызда тұрған ұсақ кемелердің бірі шыдап тұра алмады, бізге жәрдем беру әрекетіне кірісті, қарсымызға бір қайық жіберді. Қайық бір батып, бір шығып, үлкен қиыншылықпен әрең дегенде бізге жақындады, бірақ қанша күш салып тырыссақ та, оларға біз де келе алмадық, олар да бізге келіп жанаса алмады. Ақырында арт жақтан тұрып шумақтап арқан лақтыруға тура келді. Лақтырған арқан да оңайлықпен олардың қолына түспеді, әрі азаптанып, бері азаптанып, өлдім-талдым, ес кетті, жан шықты дегенде, арқанның ұшы біреуінің қолына тиді. Әупілдеп олар да тартты, біз де барып арқанға асылдық, белшемізден суға батып азар-алдамен таласып жүріп келеміз. Тұра тұруға толқын ерік бермей, алдына салып айдап келеді. Әу деген жер ұзап шықпай-ақ біздің кеме суға бата бастады, теңізшілердің арыздасып, қоштасқан, ащы дауыстары еттен өтіп, сүйекке жетті. Қайта айналып қарауға жүзім шыдамады, көзім қарауытып, басым айналды, теңіз мұнарланып қып-қызыл қанға толғандай болды. Кемеден түсіп, қайыққа мінген кезімде аяқ-қолым дірілдеп, денем біресе суып, біресе қызып, тұла бойым түршікті, сақылдап тісім тісіме тимеді, не болғанымды білмедім. Тағы да қандай халге ұшырар екенмін, мұнан былай күнім не болмақшы деген ойлар қара тұмандай қаптап кетті.

Қайықтың басын жиекке қарай бұруға толқын әл бермей келеді, қайықты олай да лақтырады, бұлай да лақтырады, аударып та кете жаздайды, қайық қарғып жоғары шығады, секіріп төмен түседі, жұрттың қолы ескекте, толқынмен алысып келеді.

Бір кезде теңіздің жағасы көрінді, жаға толған адам, бәрі де бізді күтіп түр, жақындасақ жәрдем бергелі тұр, жүрісіміз өнбейді, бір ілгері, бір кейін ілбіп келеміз, сол ілбумен «Винтертон» маягінен өттік, өліп-талып жағаға жеттік. Винтертон мен Куромирдің арасында теңіздің жағасы иіндеп батысқа қарай бұрылды, жел жағы биік жар болады, міне сол жерге келгенде желдің күші әлсіреп, жиекке қарай тура жүруге болады. Құрғаққа шығып біраз демалдық та, Ярмутқа жаяу жүріп кеттік.

3-тарау
Гвинеялық көпес

Ярмут халқы бізді құрметпен қарсы алды, апатқа ұшырағанымызға аянышты қалып көрсетті, өз алдымызға бөлек үй берді, бірсыпыра жай адамдар мен көпестер және кеме қожалары Лондонға немесе Гулльге барғанша жеткілікті етіп орталарынан ақша жинап берді.

Ой, дүние-ай, небір қиын халдер өтті-ау, ұмытылмастай да болды-ау, бірақ мен сол жерде Гулльге қайтуды неге ойламағаныма өзім таңғалам; Гулльге қайтсам үйге барар ем! Үйге барсам, бақытты адам болар ем! Әкем менің аман-сау келгеніме қуанар еді, бір ай мүйізді, аша тұяқтыны құрбан етіп шалар еді. Себебі ол кісі мен Гулльден мініп кеткен кеменің ярмут рейдінде апатқа ұшырап, суға қарық болғанын және менің аман қалып құтылғанымды көптен соң естіпті ғой.

Жауыз тағдыр мені қайда барсам да жаман жолға бастауын қоймады, оған қарсы тұруға менің шамам да келмеді, осы жүріс қай жүріс, бас аманда үйге қайтсам қайтеді деген ойлар талай-талай келді, бірақ менің бұған күшім жетпеді. Көзім көріп, қолым ұстаса да, екі рет өлім аузынан қайтсам да көрген зәбірім, тартқан бейнетім ендігәрі бет бақтырмайтындай сабақ болса да, жауыз тағдырдың жасырын бұйрығын көзім ашық, көкірегім ояу, ақыл-есімнің бүтінінде-ақ орындап, өз ажалыма өзім себеп болып, өз көрімді өзім қазуға келе жатырмын. Мұны не деуге болатынын өзім де білмеймін. Соның үшін де осындай болдым ғой деп айтуға аузым да бармайды, себебі, қайтсең де осыған көнесің деп күштеп отырған кісі тағы жоқ.

Менің көздеген мақсатымды, еткен талабымды түптеп шығуыма көмектескен досыммен Ярмутта жатып сөйлесіп қарағанымда, бұрынғыдай емес, өзгеріпті, көңілі жабырқаңқы. Ол қынжыла тұрып, басын шайқап, менің көңіл күйімді сұрады. Сонсоң менің кім екенімді, осы жолы тәжірибе ретінде сапар шегіп келе жатқанымды, мұнан былай жер жүзін аралап қайтуға ойымның барлығын әкесіне айтып түсіндірді. Сол кезде әкесі маған жалт бұрылып қарады да:

— Әй, жас жігіт, саған мұнан былай теңізде жүруге болмайды, болмайтындығына өткен оқиғалар дәлел, — деді.

— Тақсыр, неге олай дейсіз? Мұнан былай сіз де теңізге түспейсіз бе? — деп мен қарсыласа кеттім.

— Мені қайтесің, менде жұмысың болмасын, суға жүзу — менің ежелгі кәсібім. Солай болған соң бұл менің міндетім, сіз бұл сапар тәжірибе ретінде теңізге түсіпсіз, сапарың қайырлы болмады, жолың ауыр болды. Теңізде жүзуді тәңірі саған несіп етпеді, сенің қырсығыңнан қанша халық қырылып әлек болды. Егер осы бетіңнен қайтпасаң, өткен оқиғаға тағы душар боласың. Біздің осынша әлекке ұшырап, бүлікшілік көруіміз мүмкін, сенің қырсығыңнан болған болар, жаным, өзің кімсің, қайдан жүрген адамсың? — деп қазбалап сұрай бастады.

Мен жайымды айтып, біраз түсіндірдім. Сөзімді айтып тауыспай-ақ бұлан-талан ашуланды, біресе қызарып, біресе қуарды.

— Жаныңнан безген не қылған мұндар едің! — деп өршеленіп қасыма жетіп келді. — Е, құдай, мен неден жаздым, бұл қырсықтың кесіріне қайдан ұшырадым, бұл бәлеге қайдан душар қылдың? Көзіме көрінбе, жоғал мұнан, төбемнен төмен қарай алтын құйсаң да қараңды көрмеспін, сенімен бір кемеде жүрмеспін! — деп қатты-қатты сөздер айтты.

Мұнсыз да көрешегін көріп, тиісті сазайын тартып жүрген кісіге, әрине, әлгі сөздер оңай тиген жоқ, өңменімнен өтіп, түп-тұқияныма жеткендей болды, бірақ амалым бар ма, шыдадым, біраздан кейін ашуы басылды. Жаныма жақындап келді де:

— Шырағым, дүние көрем деп өз жаныңнан өзің безіп, өз ажалыңа өзің себепші болуға жүрген бала екенсің, тез үйіңе қайт! — деді. Сөзінің қортындысында айтқаны: — Ей, жігіт! Бері қара, айтқан сөзімді тыңда, егер үйіңе қайтпасаң, әкеңнің айтқаны болмай тұрып, қайда барсаң да бақытсыздыққа ұшырап, бәлеге душар болудан арылмайсың, осыны ұқ, шырағым, — деді.

Мұнан кейін көп сөйлесіп тұрғанымыз жоқ, айырылыстық, мен жүріп Лондонға кеттім, қайтып келгенім жоқ. Лондонға бара жатып та ойлаумен болдым, бірақ ойлап та ұшы-қиырына шыға алмадым, тұрмыстың қандай түрін таңдап, қайсысын қолайлауды тағы білмедім, үйге қайтудың да ебін таба алмадым.

«Өлімнен ұят күшті» деген сол емес пе, үйге қайтуға бетімнен бастым, барғанда не бетіммен барам, не деп барам? Әке-шеше былай тұрсын, жора-жолдас, ағайын-туғандарға қалай көрінем, бәрі де маған күледі ғой, сықақтайды ғой, балаға да, шағаға да мазақ болып жүргенім ғой, досқа күлкі, дұшпанға таба боламын ғой, қой, мұның реті келмес, не де болса маңдайдан көрейін деген қорытындыға келдім. Мен сол уақыттан бастап адам баласының, әсіресе жастықтағы жаратылысының соншалықты тыңғылықсыз екенін сезе бастадым: сондай жерлерде дұрыс пікірді қолданып іс істеудің орнына, адам баласы істеген күнәсынан ұялмайды, күнәсын мойнына алудан ұялады, ақылсыздықпен істеген қылмысынан жаза тайып, жаңылған қатесінен ұялмайды, ол қатені түзеп, келешекте дұрыс жолға түсуден ұялады.

Көпке дейін осы халде болдым, қайда барарымды, қайда тұрарымды, қандай тұрмысты таңдап, қайсысына қол артуды білмей әуре-сарсаңмен біраз уақыт өтті. Бірақ үйге қайтудан әлі үзілді-кесілді үміт үзгенім жоқ, бастан өткен ауыр халдер әлі де болса ұмытылған жоқ, көз алдымда елестейді, бірақ қасықтап кірген қалың қиял, мысқалдап шыға бастады, бойға сіңіп менің денемде қоныс тепкен қорқыныштар да бірте-бірте ұмытылайын деді, осылармен бірге үйге қайту ойы да әлсіреді, ұмытылды, ендігі ой жаңадан тағы да сапар шегу болды.

Еріксіз ата-анадан, ел-жұрттан бездіріп, әбден алдын ала ойланбаған, түбінің не болары белгісіз, дүниенің төрт бұрышын кезіп, өзіне бір тұрмыс табуға итерген жауыз күш көптен бері шегіне шыға алмай жүрген сандырақ қиялды басыма алып келіп орнатты, нықтап тұрып шегеледі. Осы күш мені нағыз барып тұрған бақытсыздыққа сүйреді. Африкаға немесе теңізшілердің тілімен айтқанда, Гвинеяға қарай кеткелі жат-

қан бір кемеге отырып, тағы да жолаушылап жүріп кеттім.

Менің бір бақытсыздығым, кемемен азды-көпті істес болсам да, жай теңізшілер қатарында жалданып жұмыс істемедім; егер істеген болсам теңізшілердің міндетін — құқықтарын білген болар ем, кемені қалай жүргізуді, қалай тұрғызуды үйренер едім, бертін келе штурман немесе капитанға орынбасар да болар едім, тіпті кім біледі, жетілсем капитан да болар ма едім, қайтер едім. Тағдыр солай қылса, амал бар ма, осының бәрін де істемедім, ең барып тұрған жаман жолды қалап алдым. Тап осы сапарда да солай болдым: қалта қалың, киім әдемі, байдың мырзасына ұқсадым да жүрдім, қара жұмысқа қол ұшын тигізгенім жоқ және еш нәрсені де үйренгенім жоқ.

Лондонға келген соң менің бақытыма тәуір адамдар тап болып, солармен таныс болдым, сол кездегі мен сықылды жолдан тайған азғын бозбалалар ондай жақсы қауымға кіре алмайды ғой. Оларға жын-шайтан үйір болып, соның тұзағына шырмалады да жүреді, бірақ мен ондай болғаным жоқ. Ең әуелі бір капитанмен таныстым, ол кісі сол мен келердің алдында Гвинеяның жағалауына барып қайтып келген кезі екен, осы сапары өзіне қолайлы болып, тағы да сол жаққа жүргелі жатыр екен. Әрі-бері сөйлесіп, сыр алысқаннан кейін дүниенің төрт бұрышын кезгім келетінін білгеннен кейін, мені тәуір көріп қалды. «Ондай ойың болса, менімен бірге жүр, еш қиындығы жоқ, дәнеңең де кетпейді, біраз жер көресің, менімен дәмдес боларсың әрі екеуіміз дос болармыз. Ақшаң болса, аздап тауар ала жүр, бар пайдасы өзіңдікі» дегенді айтты.

Мен ұсыныстарының бәрін де қабылдадым; екеуміз жан аямас дос болып алдық. Еріп сапарға шықтым. Капитанның айтуы бойынша шамалап тауар алдым, барған жерде ол тауарды өткізіп толып жатқан пайда қылдым, әрине, мұның бәрі әлгі досымның арам пейілі жоқ тазалығының арқасында болды. Мұның алдында елдегі бірсыпыра туысқандарыма хат жазып, қаржы сұрағанмын. Олар менің бұл өтінішімді әкем мен шешеме айтып, едәуір ақша жібертіпті, әлгі тауар сол ақшаға алынған еді.

Бұл сапарым өте оңды болды. Досымның ақпейілдігінің арқасында көп нәрседен хабардар болдым. Есеп-қисап, бақылау жүргізу, кеме журналын тіркеу істерімен таныстым. Қысқасы, теңізшілерге не білу керек, соның бәрімен де таныстым. Капитан бар білгенін менен аяған жоқ, үйретті, мен де үйренуге ерінбедім. Осы сапар әрі теңізші, әрі көпес болдым, апарған тауарларымды құм алтынға айырбастап, Лондонға қайтып келген соң, төрт-бес жүз ақша құрастырып алдым. «Дәндеген қарсақ құлағымен ін қазады» дегендей, енді болған үстіне бола берсе екен дейтінді шығардым, сол болған үстіне бола беру менің түбіме де жетті-ау.

Бұл сапарда толып жатқан қиыншылықтар да көрдім, безгек болып ауырып бірталай михнат шектім. Бұл безгек жай безгектей емес, ауа райына қарай болатын өзгеше безгек, себебі ол жақта күн адам айтқысыз ыстық болады, үйренбеген адамдар шыдай алмайды. Біздің сауда істеп барып қайтқан жеріміз — жер ортасының маңайы (Экватория). Мұндай безгекпен көбінесе суық жақтан келгендер ауырады, яғни Еуропа елінің адамдары. Ол жақтың безгегінің өзгешелігі сол, ол безгекпен ауырғандарға теңіз беті көкпеңбек, жап-жасыл дала құсап көрінеді, кей-кейде ауруларға теңіз далаға ұқсап көрінеді де, есін білмей суға түседі, сөйтіп өледі.

Сөйтіп мен Гвинеямен сауда жүргізетін көпес адам болдым. Лондонға келген соң капитан көп кешікпей дүниеден қайтты, енді баяғы жерге (Гвинеяға) өз бетіммен қайта бармақшы болдым және сол кемемен Лондоннан шығып жүріп те кеттім; енді кемені өлген капитанның орынбасары басқарды. Бұл нағыз барып тұрған қайырсыз сапар болды, ақшамның көбін сақтай тұрыңыз деп қайтыс болған капитанның әйеліне беріп, шамалысын қалтама салдым, жолда келе жатып тағы бір бәлеге ұшырадық.

Біздің кеме Канар аралдарына қарай, дәлірек айтқанда,

Канар аралдары мен Африка құрлығы аралығына бет алып келе жатыр еді. Бір күні таңсәріде қаннен-қаперсіз жүзіп келе жатқан кезімізде, түні бойы торыған болу керек, Салех жақтан келе жатқан түрік қарақшыларының кемесі барлық желкендерін көтеріп, біздің соңымызға түсті. Желкенді барынша көтеріп, біз ұзамай-ақ қуып жететін шамасын білгесін қорғану шарасына кірістік (бізде он екі зеңбірек, оларда он сегіз зеңбірек бар еді). Күндізгі үштің шамасында бізді қуып жетті, қателесті ме, білмеймін, я арттан, я алдан келудің орнына бүйірден келіп килікті. Сегіз зеңбіректі қатар қойып атып ек, шегініңкіреп барып, оқты олар да жаудырды, зеңбіректен басқа қол мылтықтары да көп екен, қарша боратып ата берді, өздері екі жүзге тарта бар. Дегенмен біз тобымызды жазбай тізе қосып қарсыласа бердік. Әзір өлген-жіткен, я жарақаттанған ешкіміміз жоқ. Сәл уақыт өткеннен кейін, теңіз қарақшыларының — пираттардың кемесі екінші жағымыздан келіп тиді, атыс күшейді, теңіз беті көк ала тұман болды. Екі жақтың да кемесі бір-біріне жанасып, төбелес бұрынғыдан да ұлғайды. Бір кезде пираттар жанамалап келіп, әр жерден ілмек темір тастап, біздің кемемізді өздеріне қарай жантайтып тартты да, алпыс шамалысы өлген-тірілгеніне қарамай секіріп ішке кірді. Келді де, басқаға алаңдамай кеменің арқан жібін қиып, ағаштарын кесе бастады. Біз де берісе қойғанымыз жоқ, алысып та, мылтықпен атып та жатырмыз, бомба да лақтырдық, кеменің алаңынан оларды екі рет түріп айдап шықтық. Кемеміз қирады, үш адамымыз өлді, сегіз адамымыз жараланды, біз жеңілдік. Бәрімізді ұстап тұтқынға алды, амалсыздан берілдік, жауға пенде болдық. Бәрімізді де Салехқа алып кетті. Салех — кеме тоқтайтын айлақ, ол жерлер маврларға қарайды.

Тұтқындағыларды қайда жібергенін кім білсін, ел асырып айдап кетті, мені сұлтанның сарайына апарды, әлгі қарақшылардың капитаны өзінің қасына алып қалды, себебі онда-мұнда жұмсауына мені ыңғайлы көрді.

Сөйтіп, қатыгез тағдыр көпестіктен құлдыққа айналдырды. Ішім шерге толды, еңсем салбырап төмен түсті, тұтқыннан босануға ақыл жетпеді, тек екі көзіме әлім жетіп, ботадай боздап жылаумен көп уақыт күнім өтті. «Шырағым-ай, қысылған жерде қол беріп, көмектесер адам болмас» деген әкемнің айтқаны еске түсті, енді маған жарық қайда, су түбіне кеттім ғой деуден басқа ой жоқ, жаннан түңілдім. Мұнан былайғы бастан кешкен халдерді, талай сыннан өткенімді әңгімемнің жалғасы көрсетер.

4-тарау
Тұтқын

Басқалардан айырып өз үйіне алып қалған соң, қайда барса да капитан тастамай алып жүреді ғой, бүгін бе, ертең бе, әйтеуір бір күні испандардың немесе португалдардың кемесіне душар болып қолына түседі ғой, сәті болса мен де сол кезде азат болармын деген маған ой түсті. Бірақ бұл ойым олай болып шықпады, теңізге шықса — үйінде қалдырып, құлдар істейтін қара жұмысқа салды, қайтып келсе — кемесін күзеттірді.

Қожамыздың ниетін байқаған соң, есіл-дертім қашуда болды, бірақ қалай қашудың есебін таба алмадым, әрине, ондай халде қашу оңай болып па, сөзіңді сөйлеп, маңдайыңнан сипар жан жоқ, ақылдасар ешкім жоқ, я болмаса мен сықылды тұтқында жүрген адам тағы жоқ.

Осымен екі жыл уақыт өтті. Үміт үзілді, сол қалыпта қожамыздың отымен кіріп, күлімен шығып жүре бердім. Неге екенін білмеймін, қожамыз көп уақыт үйінен шықпады, жолаушылап ешқайда бармады. Тек анда-санда, жетісіне бір рет, я екі рет бізді қасына алып, теңізден балық аулап қайтады. Барған сайын мені және бір мавр баланы ертіп кетеді, тастамайтынының бір себебі — екеуіміз де тыңғылықтымыз, айтқанының бәрін істеп, тап-тұйнақтай орындап отырамыз, екіншіден, менің балық ұстауым ұнайды, қармағым қапқыш, тастағаным көп босқа кетпейді, ал кей-кейде қасымызға өзінің бір жақын інісін қосып, әлгі баламен мені жібереді. Біз соның айтуымен жұмыс істейміз және ол мені қарауылдайды, қашып кетеді деп сенбейді.

Бір күні әлгі үшеуміз таңсәріден балық аулауға шықтық. Біз шығысымен-ақ теңіздің бетін қап-қара тұман басып, жаға біз бара жатқан жерден бір жарым мильдей бола тұрса да, одан көз жазып қалдық, сондықтан құр бағдармен бет алды құла дүз жүре бердік, сол күні күнімен, түнімен адастық. Таңертең қарасақ, жиектен алты мильдей теңіздің ортасына қарай кетіп қалыппыз. Көп михнат шегіп үйге келдік, кешеден бері ішетін тамақ болмай әбден ашықтық.

Бұл оқиғадан сабақ алған менің қожам: «Ендігәрі балық аулау үшін теңізге түскенде азық-түліксіз, құбылнамасыз шықпаймын», — деді. Баяғы біздің кемемізді талап алғанда ондағы бір баркасты (баркас — қайықтың бір түрі, үлкен қайық) өзіне алып қалған-ды, кеме шеберін шақырып алды да (ол шебер тұтқында жүрген ағылшын еді) оған баркастың ортасын ойып, екі кісі жатып ұйықтайтындай каюта жаса, арт жағына бір адамдық орын қалдыр, себебі ол адам қайықтың құйрығын ұстап отыратын болсын, алдыңғы жағына екі адамдық орын жаса, олар желкенді нығайтып отыратын болып, ал желкендердің кливері каютаның үстіне дөп келсін, каютаның ішінен азық-түлік салып қоятын шкаф жаса деп бұйрық берді. Айтқаны орындалды. Каюта өте ыңғайлы, іші жайлы, әрі кең болып жасалды, оның ішіне үш кісі жатып ұйықтауға болады және кішкене үстел, азық-түлік салатын кішкене шкаф та қоюға болады; осы шкафқа менің қожам нақ күріш, кофе және жолда бара жатқанда өзі ішетін бірнеше бөтелке ішімдіктер салып қоятын.

Осы баркаспен әлденеше рет балық аулауға шықтық, балық аулауға өте шебер болған едім, сондықтан қожам мені қасынан тастамай ылғи ертіп жүретін болды. Бір күні қожам екі-үш маврды ертіп балық аулайын немесе тек қыдырып қайтайын деді ме — білмеймін, жолаушы жүретін болды, азық-түлікті көп алды. Бәрін де күні бұрын баркасқа апарып жайластырып қойдық. Мені шақырып алып, үш мылтық, жеткілікті етіп оқ-дәрі алуға бұйырды, мақұл деп шығып кеттім, айтқанынша істедім. Келесі күні таңертеңнен бастап қонақтарды күттік, танымалы белгісін қағып, жалауын көтеріп, ішін тазалап жуып, жайластырып баркастың басында отырдық. Бірақ қожамыз қасында бөтен адам жоқ, жалғыз өзі келді де, қонақтарының бір тығыз жұмысы болып қалғанын, бүгін жүре алмайтынын айтты. Сонсоң: «Сен үшеуің балық аулап келіңдер, достарым бүгін кешкі тамақты менің үйімнен ішеді, ұстаған балықты маған әкеліңдер», — деді де, кетіп қалды. Мен басымды изеп қала бердім.

Тап сол арада баяғы азат болу жөніндегі қиялым қайта оянды. Менің енді кішкентай кемем бар, қожайын да кетті, мен де жүруге әзірлендім. Әрине, балық аулауға емес, ұзақ сапарға, қалай қарай жүруді өзім де білмеймін, оны ойлағаным да жоқ, жолдың алыс-жақыны, жақсы-жаманы да есеп емес, қайда кетсем де бәрібір — тек тұтқыннан босансам болғаны.

Салған жерден қулық жасап маврға келдім де, қожайынның тамағына тиюге болмайтынын, өзімізге азық-түлік алу керек екенін айттым. Мавр бұл айтқаныма көніп, бір үлкен себетпен кепкен нан, үш құмыра ауыз су алып келді. Қожайынның шарап салған жәшігінің қай жерде тұратынын білетінмін (ол бұл шарапты ағылшын кемелерінің бірінен алған, ағылшын кемесінен алғандығы бөтелкелерге жапсырылған қағаздардан көрініп тұр), мавр жағаға кеткен кезде шарапты баркасқа тасып әкелдім де, бұларды қожайын үшін күн ілгері дайындап қойған екен деп айтсын деп, шкафтың ішіне салдым. Бұдан басқа балта, балға, ара, арқан, жіп және балауыз алып келдім. Мен маврдың аңқаулығын пайдаланып:

— Моме, қайықта қожайынның мылтығы бар. Шамалы оқ-дәрі алсақ қайтеді? Құс атып жерміз, әрі көңіл көтереміз, қожайынның оқ-дәрісі кемеде болады, — дедім.

Ол «жарайды» деді де, жүгіріп барып бір қалта дәрі, бес-

алты қадақтай бытыра және бірталай жалғыз оқ алып келді. Бәрін жиып қайыққа салдық. Қожайынның каютадағы жәшігінің түбінде шамалы дәрі жатыр екен, оны аударып, бір үлкен бөтелкеге салдым.

Қажетті керек-жарақты әзірлеп алып, айлақтан балық аулауға шықтық. Айлақтың кіреберісіндегі қарауыл мұнарасында тұрғандар біздің кім екенімізді білді, бірақ кемемізге көңіл бөлген жоқ. Жағадан бір мильдей шыққан соң желкенді босатып, балық аулауға әзірлендік. Жел солтүстік пен шығыстың аралығынан тұрып, менің жоспарыма қолайлы болмады, егер оңтүстіктен соқса — менің пайдам, өйткені онда мен Испания жақтағы жиекке жақындауыма, ең болмаса Кадиске дейін барып, дұрыс жөн тартып кетуіме болатын еді. Бірақ қайдан соқса одан соқсын, әйтеуір осы арадан алыстап кетсем, ар жағын тағдырға тапсырдым, көре жатармын деген ой түсті.

Біраз уақыт ауласақ та, жартымды ештеңе ұстай алмадық. Мавр көрмесін деп мен әдейі қармақты судан шығармадым, тіпті ілінген балықты да тартпадым. Мен оған былай дедім: «Ау, бұл қалай болды, дым түсіре алмадық қой, үйге не деп барамыз, қожайын ұрсады ғой, ілгері барыңқырайық». Мавр менің қулығымды сезбегендіктен, «мақұл, барсақ, барайық» деді, ештеңе сезген жоқ, өйткені ол қайықтың тұмсығында отырған. Желкенді көтердім де, рульге барып отырдым, қайық тағы үш мильдей жүріп теңіздің ортасына қарай шыққан кезде, балық аулаған кісі болып, қайықты тоқтата қойдым да, рульді балаға бердім. Содан кейін бір нәрсе іздеген болып маврдың арт жағына келдім де, белінен қапсыра құшақтап көтеріп алып, суға атып ұрдым. Бір сүңгіп шықты да, қайыққа қарай қайта жүзді. «Мені тастама, дүниенің төрт бұрышын араласаң да қасыңнан қалмайын», — деп жалына бастады. Жүзгіштігі сондай, бөтелкенің тығынынша қалқиды; еріп қалмады, мені тез-ақ қуып жететін түрі бар, өйткені қайықты жылдам жүргізуге жел болмады. Қалмағасын каютадағы мылтықты алдым да қарсы кезеп:

— Егер осы арада қалатын болсаң, мен саған ешқандай жауыздық жасамаймын, өзің жүзгішсің, жел тынық, онан да жағаға қарай жүз, қазір-ақ барып жетесің. Егер сөзімді тыңдамай жақындасаң, атам да өлтірем, мен тұтқыннан босанып, басыма бостандық іздеп бара жатқан адаммын, —

дедім. Сол жерде ол бұрылып кейін қарай жүзді, аман-сау жеткен болар, өзі айтулы жүзгіштің бірі еді.

Теңізге баланы тастап, маврдың өзін алып-ақ кетуге шамам бар еді, бірақ оған сенуге болмады. Мавр едәуір жер ұзап кеткен соң бұрылып балаға қарадым (баланың аты Ксури еді).

— Ксу-ри! — дедім. — егер маған адал болсаң, сені адам етіп шығарам, егер опасыздық жасамаймын деп пайғамбар атынан ант бермесең, қазір сені де суға атам.

Бала маған тура қарап жымия күлді де, «сендікпін, қайда барсаң да, қасыңда болайын» деп ант берді. Баланың шын көңілмен айтқандығы бет-әлпетінен белгілі еді.

Мавр қарасын үзіп кеткенше бұрылмастан теңіздің ортасына қарай тіке тарттым, себебі Гибралтар бұғазына қарай кетті деп ойласын дедім (әрбір есі бүтін адам осылай ойлар еді). Шынында, басқа жаққа жөн тартудың тіпті реті жоқ. Реті жоқтығы оңтүстікке қарай бұрылып жағаға жақындау өте қауіпті, кауіптілігі сол — жаға бойы толған зәңгі, қолына түссең, өлтіреді, жыртқыш аңдар да өте көп болады.

Жағадан тым қашық кетпес үшін, ымырт жабылып, қас қарайған кезде бетті оңтүстікке қарай бұрдым, біздің бақытымызға жел шамалы еді, толқын болмады, өте жақсы жүзіп отырдық.

Келесі күні күндізгі сағат үш мезгілінде Марокко сұлтанының және де басқа сол жердегі билеушілердің шегінен жүз елу мильдей шығып кеттік; жан адам кездескен жоқ, әзір аман-сау жүріп келеміз.

5-тарау
Бірінші аялдама

Маврдың қолына қайтадан түсем бе деп жаман қорықтым, қолайлы желді пайдаланып, жағаға тоқтамастан бес күн ұдайы жүздік. Бес күннен кейін жел оңтүстікке ауды, артымыздан қуғыншы келсе, жететін уақыты болды, әзір ешкім көрінбейді, жететін шамадан асып кеттік. Енді не де болса демалайық деп жағаға келдік те, бір кішкене ағып жатқан өзеннің сағасына зәкірді түсіріп тоқтадық. Өзеннің кай жақтан ағып келіп жатқанын, қандай елдің бар екенін тіпті білгенім жоқ; жағада адам көрінбеді, адамды көргім де келмеді.

Ыдысымызға тұщы су құйып алайық деп кешке жақын өзеннің түбіне келдік, қараңғы түсе ар жағына жүзіп шығып, жер қарамақшы болдық. Бірақ кеш болып, қараңғы түсе бергенде аңдардың ақырған, үрген, ұлыған жаман ащы дауыстары естілді, уласып-шуласып, азан-қазан болды. Қасымдағы бала қорықканынан қайда тығыларын білмеді, тұла бойы дірілдеп, үні шықпай қалды.

— Ағажан, жағаға қазір бармайық, күндіз барармыз, —

деп маған жалынды.

— Жақсы, Ксури, бармасақ бармайық, бірақ күндіз барсақ, адамға кездесерміз, егер кездесе қойсақ, олар бізге арыстан мен жолбарыстан да қауіптірек болар, — дедім.

— Мейлі, кездесе берсін, келсе, мылтықпен атамыз, сонан соң өздері де жоламайды, қашады, — деп Ксури күлді (Ксури елінде жүргенде тұтқындағылардан аздап ағылшынша үйренген екен).

Баланың жүрегі орнына түсіп, көңілденіп күлгеніне қуанып, бір стақан қызыл шарап құйып бердім. Шынында оның айтқан ақылы теріс емес, орынды еді. Зәкірді түсіріп, жасырынып түнімен тұрдық, жасырынып дейтін себебім: таң атқанша көзіміз ілінбеді, қай жағымыздан бәле келіп қалады деп алаңдаумен болдық. Сөйтіп отырғанымызда судың жағасына үп-үлкен бір мақұлық келді. Келді де, кеуделеп суға кірді, жатып аунады, әрі-бері суды шалпылдатты, пырылдады, пысқырды. Бір кезде судан шығып, мойнын төмен салып ерсілі-қарсылы жүрді де, тұра қалып, адамның жанын түршіктіргендей ащы дауыспен өкірді.

Ксури жаман қорықты, шынында, мен де қорықтым. Бір кезде жаңағы аңдардың бірі суға күмп беріп түсті де, бізге қарай жүзе бастады. Нендей мақұлық екенін көзіміз көрмейді, түн қараңғы, тек пырылдап-қырқыраған дыбысын естіп тұрмыз.

— Бұл келе жатқан арыстан (шынында да, арыстан болуы керек), тез зәкірді көтерейік те, қашайық. Әйтпесе жазым болармыз, — деді Ксури.

— Қой зәкірді көтерудің қажеті жоқ, шүймесін шамалап тартайық та, жылжып кейін шегінейік, бізді қуар деймісің? — дедім.

Ксуриге мен айтып аузымды жұмғанша болмады, нендей аң екенін білмеймін, біреуі есік пен төрдей қасымызға келіп қалыпты. Шынымды айтайын, шамалы асығыстық еттім, бірақ жалма-жан каютадағы мылтықты алдым да басып салдым, кілт бұрылып кейін қайтты.

Мылтық атылған кезде жағадағы және оның ар жағында жүрген аңдардың улап-шулағаны, өкіргенін, ұлығанын, үргенін ауызбен айтуға мүмкін емес, көпке дейін басылмады. Соған қарағанда бұл жердегі аңдар мылтық даусын естімеген-ау деп ойладым. Шынында да, солай болуы керек.

Мен бұл түні қайықтан түсіп құрғаққа шығуды қойдым, таң атқан соң баруға тағы жүрегім дауаламады, себебі жабайының қолына түстің не немесе арыстан мен жолбарыстың тырнағына іліндің не — бәрібір өлім. Дегенмен құрғаққа шықпай амал жоқ, амал жоқтығы сол, алып келе жатқан ауыз суымыз бітті, бір тамшы қалған жоқ. Қайтсек те жағаға түсуге тура келді, бірақ түскенде қайда барып түсеміз, қалай түсеміз? Мәселе осында болды.

Ксури тұрып:

— Тәуекел, құмыраны бер де, мені жіберіңіз, су тауып келейін, — деді.

— Сен қайықта қалып, мен барсам қайтеді, тап сенің баруың міндет емес қой, — дегеніме:

— Менің баруым керек қой, себебі сенің басыбайлы адамыңмын ғой, — деген сықылды түсінік берді. — Жабайылар келсе мені жейді, сіз тірі қаласыз, — деді.

— Жоқ, Ксури, барсақ, екеуміз де барайық, жабайылар сені де жемейді, мені де жемейді, келсе құралымыз бар, атып өлтіреміз, — дедім.

Балаға қожайынның құтысынан бір жұтым шарап бердім; содан кейін жағаға таянып келдік те, суға қарғып түсіп, кешіп жағаға шықтық, екі құмыра және мылтықтан басқа еш нәрсе алғанымыз жоқ.

Мен жағадан онша көп ұзаған жоқпын. Себебі қайықты көзімнен таса қылғым келмеді, алыстап кетсем жабайылар келіп қайыққа бас сала ма деп тағы қорқам. Жиектен бір мильдей жерде жыра ма, сай ма, әйтеуір бір ойпаңдау жер көзімізге түсіп, су бар шығар, қарап келейін деп, қолына құмырасын алып Ксури соған кеткен. Бір кезде қарасам, Ксури маған қарай жүгіріп келеді, апыр-ай, бұл я аңнан қорқып келеді немесе артынан жабайылар қуып келе жатыр екен деген ой түсті, не де болса Ксуриді айырып алайын деп мен де қарсы жүгірдім. Жақындап қарасам, иығына салып әп-әйдік бір нәрсені көтеріп келеді. Қоян сықылды бір аң, аяғы ұп-ұзын. Екеуіміздің де қуанышымыз қойнымызға сыймады, Ксуридің тағы бір қуанышы — тұщы су тауып алған және адам көзіне түспеген. Су іздеп босқа әуреленіппіз, сол тоқтаған жеріміздің жанында да су жеткілікті екен, мұны артынан білдік. Бар ыдысты суға толтырдық. Қоянды сойып, той жасадық. Жан адам кездескен жоқ, енді ілгері қарай жүргелі отырмыз.

Бұрын жолаушылап жүргенімде, осы маңда бір рет болғанмын, сондықтан Канар аралы мен Жасыл мүйіс аралы құрғақтан онша қашық болмауы керек. Бірақ қанша жерде тұрғанымызды байқап білуге қолда керекті құрал жоқ және бұл аралдың қай жағымызда тұрғаны да белгісіз, анық білмеймін, ұмытып қалыппын, енді қалай қарай жөн тартудың

есебін таба алмай көп тұрдым. Ендігі бар сенгенім — егер осы бетіммен теңізді жағалап жүре берсем, әйтеуір бір елдің шетіне соғармын немесе ағылшын көпестерінің кемесіне кездесермін, сөйтіп құтылармын деген ой, өйткені ағылшын кемелері үйренген дағды бойынша бұл жерлерде жүре беретін.

Менің есебімше, осы тұрған жеріміз Марокко сұлтаны мен зәңгілердің шегінің қарсы алды болу керек, бұл жерлерде аңнан басқа ел болмайды, жапан дала, ертеректе зәңгілердің мекен еткен жері бо