Читать бесплатно онлайн книгу  Мұзтау. Қар қызы

автор Оралхан Бөкей

Аршалы ауылымен қазақтың жері тұйықталады. Одан ары бөтен ел, бөтен жұрт. Маған десе марғау асып келсең де, ат басын Аршалыға тірейсің. Қазақтың жері кең-байтақ, бірнеше ұсақ мемлекет сыйып кетеді деп көп естиді, бірақ Аршалыдан басқа ауыл көрмеген жігіт үшін бәрі тұманды, бәрі жұмбақ. Мұның бала кезінде Асан деген шал: «Е, біз бармаған жер, баспаған тау қалды ма, бір шеті Қарашоқы ассақ, қылаяғы Шұбарағашқа да ат арытып барып қайтқанбыз. Дәм тартса, болмайды екен, болмайды екен түге, — дейтін сол шал. — Құдай-ау, Қатонқарағайға жол түскенін айтсаңшы».

Асанның айтып отырғаны Аршалыдан небары 7–8 шақырымдық жол екенін ол шақта кім білген? Әркімнің өз тауы өзіне қандай биік болса, соншалықты аласа да екен-ау.

Аршалыда алпыс шақты үй бар. Егер елең-алаңнан тұрып қарасаңыз, тек арғы шеттегі аласа үйден ғана сиырдың сілекейіндей сыздықтап түтін шығарын сезер едіңіз. Қалған елу тоғыз шаңырақтың түңлігі жабулы, қаңырап, қаңсып тұр. Алыстан қараған адам осынау ауыл мәңгі ұйқыға кетіп, ал анау жалқы түтін сол алып ұйқының сақшысы шығар деп сезінер. Ол рас та, өтірігі — ауыл ұйқыда емес, көшіп кеткен орталықта; түтін шыққан мұржа Аршалының ғана емес, мұқым орман-тоғайдың күзетшісіне қалған.

Аршалыдан ары қазақтың жері жоқ дерлік. Бірақ қазақтар бар деп еститін. Ана жылдары ел басына күн туғанда талай ер-азаматтың бірсыпырасы бас сауғалап, тау аса босқан, малдысы атпен шапқанда, жалшысы босқа шапқан — зияны жоқ тақыр кедейлер де қиқу таянғанда жаяу-жалпылы быт-быт боп пышырап кетсе керек. Осы жұртынан айырылып, жұтаған ауылдың жарым-жартысы Алтайдың арғы бетінде-ау деген сықылды күпті ой Ақтанның басынан әсте шықпайтын. Кімнің қайда қаңғып жүргенін және кімнің сойылын соғып жүргенінде шаруасы не; тіпті туған әкесінің өлі-тірісін білмей сандалғанына сандаған жылдар өтті емес пе? Ес біліп, етек жапқалы — әкесінің ұлым деген сөзін бір рет естіп көрген жоқ, мүмкін, естімегені де жақсы ма еді… дандайсып кетер; мүмкін, естігені де жақсы еді-ау… өмір қадірін түсінер ме еді…

Аршалыға барар машина жолы жоқ. Ақбұлқақ деп аталатын өзенді қуалай, тау ішіне қуыстап кетер жалғызаяқ сүрлеуге түссеңіз, адастырмай, сол жетім ауылға жетелеп өзі-ақ алып барады. Қысты күні қалың қар басып, тірі жан қатынай алмайтын кезі де болады. Таудың қатыгез табиғатына шыдай алмады ма, ойбай, ұсақ ауыл бірігіп орталық болатын болыпты деген сыбыс естілуі мұң екен, тайлы-таяғы қалмай екі-ақ күнде көшіп кетті ғой. Жел айдаған қаңбақтай көшіп-қонып үйренген жәмиғаттан, егер тағы бір сыбыр шықса, тура Өскеменді тапап алар сыңай аңғарылған. Не деген ұшып-қонған пәтуасыз ел десеңізші.

Ақтан көшпеді. Күзетші керек деген соң бастықтан сұранды да, шешесімен Аршалыға қорықшылыққа қалды. Өрелге көшіп барғанда текті тірлігі пәлендей өзгере қоймайтындығын, тіпті өзгергеннің өзінде, ұшар биігі — Алтай аспаны, ішер суым — Ақбұлқақ, қонар тұғырым мынау шағыр қасқа ат деп білген. Сосын шешесі де басын шайқап, кетпеймін дегендей кейістік білдірді. Қысқасы, бүгінге дейін туған ауылдың дәмі Ақтанды қарға адым ұзатып көрген жоқ-ты.

* * *

Ол бүгін де ерте тұрды. Тауды қалың тұман басып жатыр екен. Қаумалап, үңірейіп-саңырайып тұрар жақпар тастар мен тілсіз телміретін орманды жым-жылас жұтып қойған. Күз тұманының қоюлығы сонша, созған қолың көрінбейді. Ауа тынысқа өте ауыр, сызды да салқын. Аспаннан, ағаштан ба, әйтеуір ұсақ тамшылар себездеп тұр. Ішкиімшең шыққан Ақтанның денесін әлгі шіркей тамшы алғашында қытықтағандай еді, артынша бойын суық ұстап, қатты тітіренді де ізінше, үйге қайта кірді. Шешесінің ыңқылдаған даусы естіледі. Ірге жағынан керіліп-созылып үлкен қара ала мысық тұрды. Темір пешке от жағып еді, ыс басқан ағаш үйге сәуле тарап, тіршіліктің нышанын аңғартты. Күн сайын осы мезетте қайталана-қайталана мезілеген жәйттер. Бұл үйдің мұржасынан шыққан түтінді бүгін болжай алмайсыз. Тұман буып тұр… Ақтан елік ішікке бүркеніп қайта қисайды. Ұйықтай алған жоқ. Сырт-сырт жанып жатқан отқа телміріп, тағы да, тағы да ойға батты. Кешегі, одан арғы күнгі, тіпті ана жылдардағы ой — бір-ақ ой. Күнде елең-алаңнан тұрады. Далаға шығып, күннің райын болжайды. Темір пешке от тамызады. Үстіне қара шөгенкеге су құйып қояды. Сосын елік ішігіне тас бүркеніп, қоздай жанған отқа қадалады. Ақтанның көзіне алауын қоса жаққан әлгі от ұшы-қиыры таусылмас қиялға жетелейтін; қоздай жанған оттан кейде қып-қызыл шоқ атылып, ішікті күйдіретін. Кейде қара ала мысық темір пештің нарттай боп қызған бүйіріне қыздырынамын деп үйтіліп қалар еді. Күйген ішік пен мысық жүнінің қоңырсыған иісі қолқасын қапқанша сезбейтін; жата беретін, қиялдай беретін. Адам жалғызсыраған сайын қиялшыл, әлденені сарыла сағынған сайын ойшыл болып кетер де. Анда-санда шешесінің қырылдаған не пысылдаған үні шығар. Егер ондай дыбыс білінбей қалса, еппен тұрып барып, кәрі жүрегінің соғысын тыңдар. Өзі туғалы шешесінің ләм дегенін естіген жоқ. Дүниедегі ең қиын нәрсе сөйлесіп, шер тарқатар адамның жоқтығы екен..

Ақтан тағы да әкесін ойлады. «Қайда екен, өлі ме, тірі ме?»

Мүмкін, әлдеқашан жер қойнына кірген шығар. Кірмесе, қайда жүр? Бір хабары болар еді-ау. Егер өлмесе, маңдайы жарқырап шыға келмес пе? Туған жеріне ит екеш ит те бір соғып қайтпай ма? Егер ол тірі болса, «артында жесір әйел, жетім баласы қалды ғой, кәріп-кәсірлерімді асырар адам жоқ, жүдеп-жадап қалады-ау» деп әлдеқашан салып ұрып жетіп келер еді. Өз ошағының отын өзі сөндіретін әке болушы ма еді?

Мүмкін, тірі, басқа ел, бөтен жұртты паналап жүрген шығар. Арғы бетке өтіп кеткендердің ішінде сенің әкең де бар деп естіген. Аласапыран жылдарда кімге кім пана боп, кімнің жаны кімге ашып еді. Бірақ Ақтанның әкесі Ұлы Отан соғысы аяқталған соң жоғалды ғой. Олай болуы мүмкін емес. Онда барғандардың оңғаны қайсы, мың-мың жылқысымен өтіп кеткендер ер-тоқымын арқалап қайта шұбырды емес пе? Солардың ішінде менің де әкем бар-ау деген үмітпен зарыға көп тосып, көп алаңдаған. Жоқ болды. Жер басып жүрсе… Әй, қайдам, қатын алып қаңғырып кеткендер көп қой.

Ақтанның әкесі жайлы білетіні аз. Ауыл адамдары мандытып еш нәрсе айтпады. Шешесі мылқау. Анық білетіні үш белгі ғана: еңгезердей биік, аяғында ашамайын түгел жауып тұратын саптама етігі болған, шықшытында алақандай қара қалысы бар. Ал енді, іздеу салып көр. Қолы жеткендер қара қағаз келгенін де іздеп барып, тым болмағанда моласын тауып жатыр. Аршалыдан ұзамаған адам жоқ табушы ма еді? Кейде оған әкесі осы жалғыз бөлмелі ағаш үйдің бір жеріне жасырынып қалғандай сезіліп, өз-өзінен елегізіп, қуыс-қуысқа үрейлене қарайтын. Кейде қора-қопсысын түгелдей шарлап, сезіктеніп қарап шығар еді. Шешесі күйеуіне қатты ренжігенге ұқсайды. Ол туралы айта бастаса болды, басын шайқаған күйі теріс қарап кететін.

Отты үстеп қойды, бағанағыдай емес, сығырайған терезеден болар-болмас жарық сыздықтап, әр заттың нобайы көріне бастады. Шешесі шұр-шұр етеді, ұйқылы-ояуы белгісіз. Тысқа шығып еді, тұман сейілейін депті. Қара шоқы айқындалып, бәрінен бұрын кеуделей көзге ұрып тұр. Себезгілеген нөсер тамшылары да сап болған. Бірақ ауа салқын. Тынысқа тар. Таңертең шық түспей бұта-қарағанды суға малшынтып тұратын. Үсті-басын әп-сәтте дым тартып, азанғы салқын леп бетіңді жуар. Өкпең демігіп, өз-өзіңді бойкүйез ауыр сезінесің де, қашып үйге қайта кіріп кеткің келеді. Тас бүркеніп жата бергің келеді, Ақтан олай да істеп көрген. Бірақ көгермейтінін білді. Күн тимей көлеңкеде өскен шөптей сарғайып қаларын білді. Тауда дүниеге келіп, сол таудың жұпар ауасымен тыныстаған, сол таудың көгіне аунап, көзін тырнап аша көргені тәкаппар тас, ойшыл орман болған ұланды — туған өлкесінің бірде қатал, бірде жайсаң мінезі мезі етіп көрген жоқ. Рас, ол жалығатын, ал жалқы сәт көрмей қалса, құлазып сағынатын. Міне, тағы да анау барған сайын сом бітімі тұмшалаған тұманнан аршылып, аршын төсін айқара ашып келе жатқан Ақшоқыға қарады. Ақшоқының түстігінен Қара шоқы қылтияды. Тұманның іргесі сөгілейін деген. Әне, іріген сүттей ірімтіктеліп, шудалана шұбатылып, ағаш-ағаштың арасына сіңіп барады. Күн әлі шыққан жоқ екен. Әйтсе де тау іші жап-жарық. Әлгі тұман өзімен бірге түн-түнекті қоса арқалап кеткендей. Ақшоқы тұстан жел есті, тұманды айдап салған сол да. Жел өті суық, қарашаның нағыз күшіне енген, Алтайдың жабырқау да салқын күзі еді. Ақтан суси жөнелген тұманды көзімен ұзатып салды да, атқораға беттеді. Атқора үй іргесіне жапсарлай салынған. Әншейінде есігін ашсаң ойбайлап, құлақ жаратын тоспа дым шалды, білем, бұл ретте сыңсып қана еріншектеу үн шығарды. Шағырқасқа мес жануар-тын, алдындағы пішенді жеп бітіп, жер тарпып тұр екен, иесін көрген соң оқыранып қоя берді. Жүгендеп қорадан алып шығып, қарғып жайдақ мінді де, түу етекте жатқан өзенге құлады. Шағырқасқаның үсті далиған кең, өзі шоқтықты биік болса да, Ақтанның екі аяғы салаңдап, жерге қарыс бойы тимей келеді. Ол өз тұстасының әйдігі еді.

Ақбұлқаққа аздап желік пайда болыпты.

Ұдайы үш күн жауған нөсердің шапағаты тисе керек. Езуі көпіршіп, тұлан тұта есіріп жатыр. Кеше ғана орта беліне дейін судан шығып, дөңкиген дүмбілез қара тас жоқ, тек үстінен ақжал толқындар ғана ар-ұр секіріп, билей өтеді. Ашамайланып кеткен терең шатты азан-қазан күй жайлаған. Телі тентек өзеннің долы сарынын тыңдап сілтідей тынып, мең-зең тұр. Өзінен басқа бұрсанып, шам шақырар тіршілік иесі жоқтығын сезген өзен бұлдана бұрсанып, шаптығады. «Арынымды азайтсам, мылқаусың, кереңсің, кең өзек» дегендей болады. Ақбұлқақ ақпаса, бұл өңірдің тіл-жақтан айырылатыны рас та. Сондықтан еркелігін мойнымен көтеріп, әрбір қылығына басын иер. Ақбұлқақ өр Алтайдың жалғыз ұлы секілді. Жалғыздарға тентектік қандай жарасады дейсің.

Шағырқасқа таң атқанша шөп жеп, әбден шөлдеп қалса керек, суды сыңғытып көп ішті. Өзенге бас қойған аттың мойнына лықсып кетпес үшін сауырына таман шегіне отырды Ақтан. Ұйқысы қанбаған, білем, есінеп-құсынап мазасы кетіп, мамыражай отыр. Қазір ешнәрсе ойлағысы жоқ, әншейін бүк түсіп, бүрісіп, тұлыпқа оранып жата бергісі келеді. Жата берейін десе, одан да жалықты. Ойға түсіп қайтсам деп бір ойлады. Шешесі жалғыз. Ыстық су қайнатып берер пенде жоқ, шырғалап, арқандалып қалғандай үйден ұзамағанына айдан асты. Шағырқасқа су ішіп болып, басқа ұрғандай селт етпестен мүлгіп тұр екен, иесі тебінгенде барып өрге қарай еріне аяңдады.

Түтін тек бір-ақ үйден шығады. Ол да қою, қаракөк көңілді түтін емес, қайбір жетіскенінен шыққан, жетім де бозаң, амалсыз түтін.

Шөгенкедегі су қайнап қалған екен. Мыжырайып бүйірі ішіне кірген жез самаурынға құйды да, шоқ салды. Дастархан жасады. Кешеден қалған еліктің еті мен қатып-семген қарманы әкелді. Дастархан басына бәрінен бұрын үсті-басы сарыала-сарыала күйік шалған мысық келді мияулап. Шешесін шайға шақырды. Шешесі дәретін алып, беті-қолын шайды. Еңкеңдеп жүріп, ағаш сандығын ашты да, тәспиығын алып құбылаға қарап, күбірлеп ұзақ отырды. Бұл оның намазы еді. Ал ол намазды жұрт құсап қаза қылмай бес уақ оқыған емес. Жатарда және ертеңгілік оразасын ашарда ғана ырымын жасайды. Басын әбден тозығы жеткен жайнамазға бір-ақ рет тигізетін де, тәсбиығын он қайтара санап, күбірлей беретін. Ақтан шешесінің үнсіз жыбырлаған ерніне қарап, телміреді-ай кеп; екеуі өстіп отырғанда шай әлдеқашан суып қалады. Шешесі тағы да көп оқыды намазын. Жыл өткен сайын бүкірейіп бара жатқан белін ие алмай, өн бойымен жайнамазға етпетімен құлады да, қайтып тұра алмай үйелеп қалды. Ақтан барып сүйеп тұрғызып еді, ұлының бетіне бағжия қарады да, дастарханды ымдап, шайды өзің іше бер деген ілтипат аңғартты. Сосын өзі әдепкі ұзақ сонар намазына қайта кірісті. Шешесі құлшылық етуін аяқтағанда баласы самаурынды қайта бір үстеп, шоқ салып қайнатып қойып еді.

Шайдан қалған жылы суға шешесі мен өзінің кір киімдерін жуып жайды. Бағанағыдай емес, дала ағараң тартып, күн көзі жасқана сығалағандай болған. Сілікпесі шыққан тау-тас моншаға түскендей бусанып жатыр. Орман әлі де ақыл-есін жия алмай сорғып тұр. Желдің беті ептеп қайтқандай ма? Үй-үйдің шатырынан да жеңіл бу көтеріліп, Аршалы бүгін өзгеше, қайтқан көңілдің шым-шым жібігеніндей тіршілікті күйге енген. Тіпті иен үйдің иелері қайта көшіп келген секілді. Бұрын да көз тоқтатып қарауға жүрексінетін Ақтан дәл қазір үй-үйге сауын айтып адақтап, есік-терезесін қағып, сүйінші сұрай аралап шыққысы келді. Өз көңілі де қунақ, құдды ежелден көксеген арман-тілегіне жетіп, ауған ауылды бір-ақ күнде қайта көшіріп алғандай болды. Саяқ өмірінде медет тұтып, мекіреніп келген қосауыз мылтығын алып, Шағырқасқаны ерттеп мінді де, сейілге шықты. Ауылдан жырақтаған сайын ішқұса Аршалының өткен тарих, өткелең өмірі біртін-біртін есіне түсіп, күні ертеңгі беймәлім болашағы алыс та болса жақыннан бұлың-бұлың бұлдырай бастаған. Есік-терезесін тақтаймен айқыш-ұйқыш крестеп тастаған ағаш үйлердің тағдыр тарихына ол әбден қанық. Ақыр аяғы суайт Асанның лашығына дейін өз шежіресі өзінде, текті там. Ол үйде торқалы той, топырақты өлім болған; ол үйде де жас сәби дүниеге келіп, азан шақырылып ат қойылған; ол үйде де ошақта маздап от жанған, будақ-будақ түтін шыққан. «Дүниедегі ең жаман зауал нәрсе, — деп ойлады ол, — өз отыңды ерте сөндіру екен; өз ошағыңа өзің су құю екен. Біреу-екеу болса кешірімді-ау, елу тоғыз түтіннің бір-ақ түнде сөнгенін қайтерсің?». Оқтын-оқтын желе жортып, ұрымтал соғып тұратын Аршалының ұры желі анау шеткі үйден сыздықтай шыққан түтін иісін іліп әкеп тұр… «Туған үйдің түтіні-ай, шіркін, әтірсің-ау», — деді Ақтан даусын шығара. Шағырқасқаға қамшыны басып-басып жіберіп, желе жөнелді. Бірақ Аршалы тағдыры жүрегіне қашалып жазылып қалған, кетер емес есінен.

…Бұл ауылда ылғи бір тілмар, шешен адам тұратын. Кеш болса ауыл сыртындағы көгалға жиналып алып, іңір қараңғысына дейін әңгіме-дүкен құрысатын. Сонда олардың ортасында жалғыз-ақ шал болушы еді. Ол — өтірікші Асан. Жігіттердің «Күлсең, кәріге күл» дегендей, ермек қылатыны — сол кісі, ескіден қалған жалғыз көз.

«Жаман адам құзғынша көп жасайды, білем» деп мойындайтын Асан.

— Осы Аршалыдағы ең мәжнүні мен едім, кешегі туған жас баламен жағаласып, әлі тірі жүрмін. Е, нелер боздақ өтпеді дейсің бұл дүниеден. Азуы алты қарыс азаматынан ерте күнде айырылып қалды да бір-бірін шапқа түртіп, ендігі қалған шал-шауқан, бала-шағаны айналдырды емес пе, анау су әкеле жатқан қатындар. Өсекші он әйелден өтірікші бір шал артық, балалар, тым болмағанда, әкелеріңнің қадір-қасиетін айтып беретін бір ауылға жаман болса да бір шал керек. Ал, мен бастадым өтірігімді». Асан шал ақкөңіл, адал адам еді. Рас, Аршалыда өзінен басқа кәрі шал жоқ. Егер тумақ бар болса, өлмек бар, күні ертең сол кісі бәйтеректей сұлап қалса, ақсақалсыз қалғалы тұр-ау бұл ауыл. Ақтан шалдар неге азайып кетті деген сауалдың төңірегін көп шиырлаған. Анық себебін таппаса да, Азамат соғысы мен Ұлы Отан соғысында шейіт болғандардың жалпы санын, жасын есептей келе, сол сор соғысқа саятын; ал одан бергі туғандар қартая қойған жоқ. Өңшең қақсал көктұқылдар. Сонда Асан өлсе, бұл ауылдан сақалы бар бір еркек табылмайды екен, сақалды еркекті қойып, ербең етер елсіз қалған сықпыты мынау талақ Аршалының. Бәрі-бәрі де өзгермелі өмір, аумалы замананың заңы да.

Сонау бір жылдары осы Аршалыны «Қатынды қала» деп атайтын. Алпыс үйдің азаматы тайлы-таяғы қалмай соғысқа аттанғанда осы Ақтанның әкесі мен Асан шал ғана бармай қалса керек. Кейін Ақтанның әкесін де алып кетті. Сол сайдың тасындай кіл боздақтардың тек бірі ғана есен-сау оралды. Ол тағы да Ақтанның әкесі еді. Қалғанынан қаралы қағаз келген. Сонымен, алпыс үйлі ауылдан елу тоғыз әйел жесір қалды. Бәрінің басы бірігіп, ерлерін азалай қалғанда мынау монданақтай жер шарын азан-қазан шуға бөлеп, озандаған дауыстары құдайға жетерліктей еді. Көбісі тұлыпқа боздаған боз інгендей қара қағаз ұстап, албатыға лағып та кетіп жүрді. Бір кереметі, осы ерлерінен ерте айырылған әйелдердің қай-қайсысынан да өз күйеулерін «алпамсадай арысым ең» деп сұңқылдай жоқтағанын естір едіңіз. Ақтан, әсіресе Зибаш деген әйелге таң қалушы еді. Жұрттың айтысына қарағанда оның күйеуі күйкентайдай ғана тәпене адам болса керек. Зибаш бір қолтығына қысып алып жүре беруші еді, деседі. Әркім өз тайлағын үкілемей ме, әсіресе осы Зибаш «алпамсадай арысым, арманда кеттің-ау» деп көп зарлады — шын жоқтады. Пайымдап келгенде, былайғы жұрттың Аршалыны «қатынды қала» дейтін жөні де бар. Үйден де, түзден де көретінің — бірөңкей ақ жаулықты әйелдер. Қай соғыстың да елге әкелер кесірі осы ғой. Нелер жігіттің бозтайлақтары Ақтанның түсіне де кірмеген, адамды қынадай қырған соғыстың құрбаны болғанын ойлағанда, екі жастың біріне жетпей қартайып, өз-өзінен жасып бара жатқандай, өзінен-өзі пәстеніп, шөгіп бара жатқандай күйде қалушы еді. Ол мұқым еркек атаулыны аяйтын, әрі өзінің де сол ұлы қауымның мүшесі екенін мақтан тұтар. Қисапсыз мол үміттің жетегінде кетіп, ертеңгі атар таң, батар күннен өз қажыр-қайратымен жасар, саңдақ бір ғажап ерлік күтетін. Соған тағатсыз талпынатын да, қиял-арманын өрбітер өріс тілейтін; жон арқасы құрыстап, жұдырықтай жүрегі өрекпігенде тау қопарып тастағысы келетін. Бірақ осыншалық мол қауқарын сарқып берер игілікті іс таба алмай шарқ ұратын жас. Сосын ұрынарға қара іздеп, зәулім қарағайлардың ұшар басына дейін мысықтай тырмысып шыға беруші еді. Қарағайдың қыл ұшына шығып ап, төрткүл дүниені тегіс шолатын, көз сата Батысқа, қауіптене Шығысқа қарайтын; ол әмсе әкесін іздейтін, майданға кеткен елу тоғыз әйелдің күйеуін іздейтін. Таппайтын. Баяғы жартас, баяғы қара жамылған орман, баяғы ауыл — сол ауыл жым-жырт, құлаққа ұрған танадай. Керең болып қалған секілдісің. Осынау шыққан биігі, шолған аймағына қанағаттанбаған Ақтан тағы да, тағы да көкке самғай бергісі келер-ақ, әттең, шыққан ағашы аласа ғой, ендеше, Қарашоқыдан әрі еш нәрсені болжай алмайсың. Түкке қанағаттанбаған ол салы суға кетіп, жерге қайта түсер еді. Қара жердің қопсып жатқан топырағын уыстап отырып, жүрегін өзі де біліп-сезе бермейтін белгісіз бір сезім шабақтап, ағыл-тегіл жылайтын.

«Әке, қайдасың, сен? Саптама етігің бар ма екен аяғыңда? Оң жақ шықшытыңдағы алақандай қалың ше? Бойың өте биік. Мен саған тартыппын».

Әбден қартайып, лақса болған Шағырқасқа орман арасындағы жалғызаяқ сүрлеумен сал бөксе аяңдап келеді. Осы суыртпақ соқпақты салған да өзі, таптаған да өзі. Бұл сүрлеумен неше рет жүргенін бір құдайдың өзі ғана білер. Бірақ осы жолды Шағырқасқа салды деп ешкім ойламайтын. Есіл еңбегінің бәрі-бәрі адамдар еншісіне айналып жатқанын әсте де сезінген емес. Жазған жануар кімдердің тар тақымына түсіп, кімдерді арқаламады дейсің? Жүріп өткен жолында көрмегені бар ма, әлі көретіні қаншама. Бір түнгі оттаған шөбін көп көріп, «мес, боққарын» деп, басы-көзге сабалап, ішке тепкілегені қаншама… Ана жылы бір борбайына зәрін жіберер күйгелек қу көзін де шұқып алды. Онымен қоймай, шағырланып қалған көзін жазамыз деп, көмір шайнап түкіріп әлекке салды. Содан бері Шағырқасқа деп ат қойып, айдар тақты. Өз ажалымен өлсе ғой. Итше ырылдасқан екі аяқтылар пышақ тығып алмаса жарады да. Бір жолмен ілгерінді-кейін қайта-қайта жүре бергеннің мән-сәні жоқ.

Шағырқасқа жануар болса да соны соқпақты аңсайтын. Сол құрғыр соны соқпақты өзі түгіл иесі де аңсайтынын қайдан білсін хайуан. Басқа барар жер, асар тауы қайсы?

Ақтанның алдынан бір топ марал дүркірей жөнелді. Шаңырақ мүйізді бұғылар басын қайқайтып алып, ағаштан-ағашқа секіріп жосып бара жатты. «Апыр-ай, қаншама жыл қолынан жемшөп беріп бірге жасасса да, үйір болмай-ақ қойды. Не деген тағылық десеңші. Бір ойдан сонысы да жақсы ғой. Адамға тым-тым ерте көндіккен жылқы малының көрген күні мынау» деп ойлады Ақтан. Шағырқасқаның сауырынан қамшысымен сипап қойды. Орман іші ылжыраңқы. Жалғызаяқ сүрлеуді қалың сары жапырақтар жауып қалған. Сары жапырақтар аттың тұяғымен жерге кіріп, көміліп қалып жатыр. Самырсынның мәңгі жасыл қылқандарына мөп-мөлдір тамшы іркіліпті. Қамшысымен ұмтылып барып қағып қалып еді, гауһар моншақтай сау етіп төгілді. Әлдеқайдан, Ақшоқы жақтан сыңсыған дауыс естіледі. Сол дауыс іле-шала Қарашоқы тұстан қайталанды. Ендігі сәтте дәл іргеден уілдеді. Бұл кернейін тартып жүргендер үйірге түсетін марал-бұғылар еді.

«Күйек аяқталып қалған екен».

Ақтанның есіне бала кезінде тұңғыш рет осы хайуандардың күйекке түскенін көргені оралды. Содан бері аттай зулап он жыл уақыт өтіпті. Балалар марал өте қызық шағылысады деген соң азық-түлігін алып, тауға аттанған. Күздің ызғары бар, орман іші адам шошырлық қорқынышты болса да ауылға қайтып бармады. Қарашоқының бауырында қалың марал жайылып жүр екен. Бір жағына шығып алды да, бай самырсынның түбіне арқалап келген бөстегін жайып, жантая кетті. Бұл күні ешнәрсе көре алмады. Тек оқта-текте сырнайлатып тұс-тұстан дыбыс білдірді. Сол үн түні бойы семген жоқ. Түні бойы Ақтан да көз шырымын алмаған. Тоңды. Елегізіп, тиін қаққан бұтақ сылдырын естісе болды, атып тұрып, әуреленді де жатты. Көзі енді ғана іліне берсе, байғыз шақырады, не болмаса дүр етіп ұлар ұшады. Таң қылаңдағанда ғана аздап мызғыған еді. Күздің күні Ақшоқыдан қылтия берген кезде ғана майдан басталды. Бұғы маралдардан жыра бөлініп шықты да, сап түзеп, қатар-қатар тұрды. Бір-біріне қарама-қарсы тұрған соң жаппай кернейлеп гуілге басты. Жаппай шегіншектеп, сосын әупірімдеп текетіресті. Сарт-сұрт соғылып жатқан бастың үнінен бүкіл орман жаңғырықты. Бұғылар түс ауғанша сүзісті. Көбісі әбден болдырып, саптан шығып қалды. Ең үздік жеңімпаздары тағы да жарым сағаттай соғысқан соң, тек бірі ғана барлығын жайратып, тырқырата қуып оқшауланды. Бұдан соң көкке қарап, қатты бір уілдеді де, керіліп-созылып сонадай жерде ошарылып тұрған ұрғашы маралға беттеді. Үйірлей иіріп алдына салып алды да, Қарашоқының шағылына қапталдай өріп кетті. Ақтан бұл күні үйіне қайтып, тек бір аптадан соң ғана Қарашоқыға қайта оралған-ды, Баяғы жерде құр сүлдері ғана қалған аруақ кейіпті жеңімпаз жануар жатыр екен. Келіп мүйізінен ұстаса да тырп етпеді. Тегі, тыртаңдай-тыртаңдай әбден шаршаса керек. Ол еститін: бұғы тек он шақты маралға ғана шыдайды. Сосын оны екінші жеңімпаз келіп бүйірден бір сүзіп бұраң еткізеді де, табынды өзі иемденеді, бұдан кейін үшіншісі, төртіншісі… Ақыр аяғында қайсыбірі де үйір науқанынан құр қалмайды. Сол рас екен. Ал Ақтан күні бүгінге дейін маралдың лақтағанын көрген жоқ. Олар өне бойы тірі пенденің көзіне шалынбай, бұта-қарағанның ортасына жасырын лақтайды.

Бұғылардың уілдеген кернейі үздік-создық тағы естілді. Алдан Тәңірқоймасының алып қара жақпары көрінді. Үлкендігі үйдей қара тас найзадай үшкіл шыңға шаншылып тұр. Үрлеп қалсаң құлап кетердей оқыста әрең тұрған тастың ғасырлар бойы табиғаттың небір опатына бел алдырып мизімеуі таң қалдырар еді. Анау үшкіртастың басына циркші таяғының ұшындағы табақтай шаншылып тұруында қандай ғана сиқыр, нендей ғажап жұмбақ бар. Бәрі тылсым, сосын, осы бітімі сойқан тастың дәл түбінде көз жеткісіз терең құз бар. Ең қызығы, жалғызаяқ сүрлеу осы Тәңірқоймасының дәл түбінен қасақана өтетін. Мұның өзі табиғат Жаратқанның өз пендесін қияметтің қия жолына салып, сынағаны сықылды еді.

Жалғызаяқ жолмен Тәңірқоймасының іргесінен өткенде Ақтанның жүрегін қандауырмен шабақтағандай өз-өзінен қысылып, демі шықпай қалатын. Ондай сәтте атына қамшыны басып-басып жіберіп, тұра шаба жөнелетін. Кейін осы қылығына өзі де таңғалып жүрді. Тастың не сиқыры бар, әлде елден естіген алыпқашты әңгіменің әсері ме, әлде Тәңірқоймасының шынымен-ақ зәреңді алып, тәубаңды есіңе түсірер қасиеті бар ма?

Ел айтатын, еңіреп айтатын: ел дегені — Асан шал. Аршалының жалғыз шежірешісі ауылдың қаражалақ бар баласын осы Тәңірқоймасының түбіне жинап алып, ымырт үйіріліп, қас қарайғанша әңгіме шертетін. Ақтанның есінде қалғаны Асан шалдың екі өтірігі еді. Оның бірі мынау:

«Баяғыда, ерте-ерте ертеде, ешкі жүні бөртеде осы жерді тайпалы ел, тайпалған жорға мінген ері бар алты мың қазақ мекен етіпті-мыс. Бейбіт өмір, берекелі тірлікке көшкен көшпенді жұрт маңғыстатып малын бағып, асыр салып аңын қуып, бақытты ғұмыр кешсе керек. Күндердің күні болғанда, Алтай жазғанның сай-саласы төрт түлікке лықа толғанда Жоңғар деген жау шығып, ордасын ойран, жерін сайран еткен екен. Кейін анталап келген албасты жауды тырқырата қуып тастағанда бұл жердің жұрты не ары, не бері кетпей, орнығып қалған екен. Кейін орыс көпестерімен арадағы жер дауы үшін болған жанжал, ақ пен қызылдың соғысы кезінде де еркегін берсе де елін, белін бермеген қайран Алтай қазақтары Ұлы Отан соғысы тұсында оңбай бір күйзеліп еді. Іргесін үш жұртпен түйістіріп жатқан осынау пұшпақтағы ұмытылған ұлысқа кім қамшы үйіргісі келмеді дейсің. Әйтеуір құдай сақтап, өкіметтің қанатына кіргеннен бермен көсегеміз көгерді ғой. Сол шатқалаң шақтарда ауа босып, Қазақстанның мол құмына көшіп кетсек, көлік жағы табылар еді, бірақ артын өрт, алдын оқ шарпыса да тырп етпей, тыртысып отырған қайран халқымның қайсарлығын айтсаңшы. Осы жердің әр тау, әр тасы жазылмаған шежіре, айтылмаған әңгіме, бар сырын, бар шынын ішке бүгіп, іштей тынып жатуы-ай жарықтықтың. Мына отырған көген көз — кейінгі ұрпақ сендердің орталарыңнан алқұлымдап дарын шыққандай болса, даңдайсып кетпей, асқар тауың мен арқар ұранды азаматыңның өткен-кеткенін паш етіңдер».

(Ақтанның әлі есінде, Асан шал насыбайын атып, біраз үндемей отырған. Сонан соң алып таудың қан биігіне сіңіп бара жатқан қып-қызыл күнге жүз беріп, ауыр ойға батты. Ал әлгі күннің алауы барған сайын сай-сала, ұра-жырадағы алтын арайын жинап-теріп биіктей берді, өрмелей берді… Аршалының балалары өтірікшінің әжім басқан түкті бет-аузына қараған күйі көздері тесірейіп қатып қалған. Бірақ ол асығар емес, булығып ұзақ жөтеліп, ырғалып-жырғалып нық отырды қара жерге. Сонда іргедегі орман арасын сыналап келіп ескен майда қоңыр самал әйтеуір бір жұпар иісті жеткізіп тұрған. Ол ненің иісі? Ақтан күні бүгінге дейін айыра алмаған. Енді ойласа, жел жақта малдас құрып отырған Асан шалдың аталық, қариялық табан ет, маңдай терінің кәрі иісі екен-ау.)

«…Ол да бір мазасы жоқ, мазағы көп дәурен еді. Ұмытпасам, жиырмасыншы жылдардың осы уағы болар. Ақ пен қызылдың шайқасы бітіп, бүкіл Ресейден босқан қашқындар осы Аршалы арқылы арғы бетке саулай өтіп, бітуге тақалған. Ал осы Алтайда болған қырғын соғысты айтып беру үшін үш ай уақыт керек. Ақгвардиялықтардың қарасы батқанымен, Балтабай бандының ұры қимылы енді-енді етігін шешіп, белін жаза берген елдің еңсесін көтертпей тұрған. Аудан орталығында құрылған қызыл жасақшыларға ұстатпай, бейбіт ауылдың мал-жанын қынадай қырып шыдатпады. Алтайдың қойнауы мен аңғары, ұры сайы мен ұларлы орманы арасынан елу шақты бандыны қойып, елу мың әскерді тауып алу қиямет-қайым-ау. Балтабайлар Аршалыны екі рет шапты. Ол кезде мен қылшылдаған жас жігітпін. Аршалыдағы бас көтерер еркек ақ пен қызылдың жағына кезек шығамыз деп жүріп-ақ оталып қалған. Мен ешқайсысына бүйрек бұрмай аңымды қуып, албаты жүрдім. Бірақ Балтабайдың қорлығы әбден өткен соң бүйрегімді амалсыз бір жағына бұруға тура келді. Көп қашқынның бірін басқа бір періп, тартып алған бесатарым бар-тын. Күндіз тауға сіңіп кетемін де, әбден ел орынға отырған апақ-сапақта салаң етіп үйге келемін. Бір күні бозторғай жаңа шырылдаған бозала таңды атырып, тағы да тауға беттеп бара жатсам, осы Тәңірқоймасының түбінде екі ат байлаулы тұрғанын көрдім. Тышқан аңдыған мысықтай баспалап жақындап едім. Анау бір бай самырсынның түбінде (ол кезде мен секілді жас балапан еді) мылтығын құшақтап, шалқасынан түсіп бір сары сақал ұйықтап жатыр. Ал самырсынға таңулы жап-жас қазақтың қызы отыр. Апыр-ай, екі көзі мөлдіреп еліктің лағындай жаудыраған қарағым екен. Шамасы, он бес, он алтыларда болу керек, тым уыздай. Тегі, әбден қалжырады, білем, талықсып ол да ұйықтап кетіпті. Жүзінде көлеңкелі мұң бар, бір тамшы жас домалап түсуге үлгермей, кірпігінің ұшында қатып қалған секілді. Дегенмен өзі аса сақ, құсұйқы, білем, менің бір басып, екі басып білдірмей жақындаған сыбдырыма селк етіп оянып кетті де, қазақ екеніме көзі жеткен соң, өзінің аузын өзі баса қойды. Сосын өте бір аяулы, өте бір жарасымды жалбарынышпен маған қарады. Ең ақырғы үміті де, құтқарушы ақтық пірі де мен екенімді сезді, білем, жазған. Ол қыз сендерге өтірік, маған шын, анау ала сиырдың бауырына таскенедей жабысып, төрт емшегін созғылап отырған қара кемпірім еді. Иә, сонымен, қыздың аққудай аршын төсін, аш бел, ақ білегін қиған қыл арқанды кездігіммен бір-бір тартып турап жібергенімде, аузына шыбын қонып, серейіп жатқан жирен сақал атып тұрды. Атып тұрып мылтығын іздеді, қаруы менің қолымда тұрғанын көрді де, анау Тәңірқоймасының үңгіріне сып беріп кіріп-ақ кеткені. Тоңқаңдап кіріп бара жатқанында бөксесін ала атып-ақ тастауға болар еді, бірақ өйтпедім, қайта бөксесін ала теуіп-теуіп тезірек нығарлап жібердім. Қызды ауылға апарып тастап, үш күн аңдыдым. Шықсашы, шіркін. Тіпті бір ай бойы көз жазбадым. Содан күзге айнала тірі адам жүрегі дауалап ішіне түсе алмаған Тәңірқоймасының үңгіріне өзім кірдім. Ей, Алла-ау десеңші, сондағы көрген қорлығым мен қорқынышымды еш ұрпақтың басына бермесін.

Ымырт жабылып қараңғы түсе Тәңірқоймасы да қарауытып, омпырайған зор бітімі түн қойнына жылыстап бара жатқан. Ол да мынау ызың-шу, айқай-сүреңнен мезі болғандай, түн тыныштығын күні бойы аңсап, зорға жеткендей кейіпте еді. Қаралы тас жаралы күйде қойнын паналаған пендеге бар сырын ашып бере алмаған секілді. Ашып берсе де, оны ұғар, зердеге түйер жан табылар ма? Шыбын жаным шырқырап, ақырғы демім таусылғанда ғана сусып түсіп едім үңгірге. Апыр-ай, осыншалық суық үңгірді көрсем, көзім шықсын. Жылжып, түпсіз бір шыңырауға шым батып бара жатқандай, әрі сол тұңғиық тұнжыр дүниеге жақындаған сайын жаным жай табатындай сезіндім өзімді. Япырмай, көрдей қараңғы үңгір осыншалық рахат, абат-самалға толы болады деп кім ойлаған… Бұған дейін киесі бар деп тірі пенде басын сұқпаған Тәңірқоймасы менің жылдар бойы сағына күткен кең сарайыма айналды. Тіршілік деп аталатын беймаза дүниеден өлім атты әрі жат, әрі жайлы мекенге сапар шеккенімде еліме, жеріме айтар сәлемімді жеткізе алар сенім де бойымнан тарқай қоймаған. Өлім мен өмірдің екі ортасында тайталасып тұрып, мынау Тәңірқоймасында бұдан жүздеген, мыңдаған жыл бұрын өзім іспетті, түпкілікті қатып-семіп қалған аруақтармен сырласқанымды айтсаңызшы. Енді мен, балалар, сендерге сол аруақпен қалай айтысқанымды айтып берейін. Ол өзі бір өте ұзақ әңгіме.

«Уа, әулие-әмбиелер мен сүйегін қына басқан аруақтар! Мен сендерге есендесе келгенім жоқ, селбесе келіп тұрмын. «Атаң да қара жер, анаң да қара жер» деген сөздің растығы — тумақ болса, өлмек те хақ екендігіне кепілдеме болса керек. Ерте ме, кеш пе, сендермен сырласатынымды біліп едім. Жазған-ай десеңізші, өз ажалымнан бұрын шейіт болдым-ау. Бірақ о дүниеге аттанатындардың тең жартысын тірілердің өзі ертерек қолына «документін» беріп жөнелтіп жіберетініне енді көзім жетті. Аз ба, көп пе, әйтеуір жұрт қатарлы өмір кештік. Оған өкінерім жоқ. Өкінерім, кеше ғана қыл бұраудан босатып алған жан жарымның жанына бір түней алмағаным. Өкінерім, кейінгі қалған жас бала балиғатқа толмай, қаралы өлім, қанды уақиғаны көрді, түбі тасбауыр болып өсе ме деп қорқамын; алдыңғы ағалардың қателігінің салқыны тие ме деп шошынам. Армансыз адам болмақ емес, жер жаһанды дүрліктірер жаугерлікті аңсаған күндерім — ғұмырымның алдамшы болса да, алданышы екен. Уақыт — қанжар, заман — оның қылпылдаған жүзі; бүгін бетін берсе, ертең артын береді. Өткеніме шорқақпын, ал ертеңімді әсте де ойлап көрген емеспін. Тарих атты дастанда мен қалмай, еңіреген елім қалса, одан артық мәртебе не… Кейде ойлаушы едім, япыр-ау, мынау Тәңірқоймасының ішінде не бар деп. Жұрт айтатын: қырық түйеге жүк болар қазына бар деп.

Тіріде дауаламаған жүрек өлерде көп сая тапқаны мынау. Ендігі байлықтың пайдасын қайтемін? Өлі арыстаннан тірі тышқан артық! «Ей, арғы дүние, суық та ыстық қойныңды аш — тағы бір мәжнүнің келіп тұр» — Тәңірқоймасының тастай қараңғы түбінен күңіренген зор дауыс шыққандай болды.

— Кімсің?

— Адаммын.

— Тегің?

— Қазақ!

— Ха-ха! Қазақ!

Әлгі үн қарқылдап, сайқымазақ күлкіге ұласып, жаңғырығып барып тынды. Менің тынысым тарылайын деді. Үңгірдің әр тұсынан қып-қызыл боп от жылтырағандай болды да, заматта жоғалды. Мұндай тірі қорлық көргенше біржола өліп тынайын деп тағы да о дүниеге баруға сұрандым. «Аш есігіңді, аруақтар!» Манағы күркіреген дауыс қайта шықты.

— Сен секілді күнәһар адамды о дүние қабылдамайды. Бұл үңгір — қасиетті аруақ, Ұлы атаның түнеген жері.

— Қасиетті әруақ, Ұлы атаң кім?

— О, малғұн, соны да білмейтін бе едің? Мынау тау-тасыңды ойрандай басып өткен Ұлы Қаһаннан хабарың жоқ екен ғой. Өз тарихтарыңды өздерің білмей, ұстағанның қолында, тістегеннің аузында кеткен бейшара ел, көздеріңнің еті өсіп кеткен-ау. Уа, баба, сенің қайқы қылышыңнан кәр, сөзіңнен нәр кеткені осы да. Тыңда, малын арының садағасына санаған қаңбақ жұрттың өкілі. Бұл ғаламға әділдік орнатқан — ұлы жиһангер Шыңғыс хан ғана. Мына Тәңірқоймасында баба түнеген тас, баба жеген еттің сүйегі бар. Бізді әулиелі мекенді күзетуге қалдырған. И басыңды, тағзым ет! Ұста, мына қыл арқаннан.

Менің төбемнен от боп өрілген жап-жарық арқан салбырады. Сол арқанның ұшынан ұстауым мұң екен, аяғымның астындағы тіреп тұрған тас солқ етіп түсті де, салбырап қалдым. Қолымды қоя берсем болды, түпсіз терең зынданға даңғыр-дұңғыр зуламақпын. Бірақ әлі де болса тіршіліктің дәм-тұзын қиғым келмеді. Отты арқаннан ұстап, салбыраған қалпы тұра бердім.

(Асан шал асықпай насыбайын атып, алдындағы балаларға күлімсірей қарады да, әңгімесін ары қарай жалғады.)

— Ал, тыңда, — деді әлгі өктем үн. — Мен аруақпын. Ұлы баба — Шыңғыс ханның Тәңірқоймасына қалдырған баһадүрімін. Сен біздің босағаға келіп жығылғанда бір сөз айттың. Қателескеніңді айттың. Ей, бейшара қазақ, қателеспеуің керек еді.

Біздің қасиетті бабамыз Шыңғыс хан жер жаһанды жаулап алса да еш қателескен емес. Дүниені дүр сілкіндірген бабамыз хақында не айтылмады, не жазылмады, алды-арты осы ма еді, жер құрымай оның шапағатты есімі мәңгі-бақи тарих парағынан өшпек емес. Өйткені ол Ұлы қаһанның өзі өсиет етіп қалдырған құдіретті сөзі бар: «Мыңқол — дүние жүзіндегі ең батыр, ең күшті, ең ақылды халық, оларға ешкім пара-пар келе алмайды». Мен шыдай алмадым. Тәңірқоймасының тәртібін бұзып, аузым қышып дау айттым.

— Уа, ардақты атасын күзеткен аруақ, дат деңіз, рас, Мыңқолдар күшті болған. Бірақ Шыңғыс хан біржақты айтқан сияқты, мәселен, әр халық өзін әрі ұлы, әрі күшті, әрі ақылды деп бағалап жар салғанда ғана ел-жұрт екенін танытпай ма жер-жаһанға? Ендеше, ел мен елді соғыстыратын әлгі «мен кереметпін» деген менмендік, басқа жұртты менсінбеушілік-ау деймін.

— Сөзге ділмар, іске олақ елдің өзі-ай, осы сөзді неге ұстанбадыңдар, жоқтарыңды асырып, барларыңды жасырғанша… Сөзді бөлме, бейбақ… Сенің һәм сенің жұртыңда, Ұлы жиһангердің немересі батыр Бату айтқан мына бір қағида жетпейді. Ізбасар өз баһадүрлеріне мынаны өсиет еткен: «Ұлы қолбасшы таңғажайып бір жұмбақты адам болуға тиіс; өзі көп сөйлемейтін, тірі жанға сыр бермейтін болуы керек; күшті болу үшін істеген ісің, жүріс-тұрысың, мінез-құлқың — бәрі де шешілмейтін жұмбақ, ашылмайтын құпия сыр болып тұруы керек; дүние өртеніп бара жатса да бір ұстанған бетіңнен таймауың керек; өмірі қателеспеуің керек және дұшпаныңды мейірімсіз құртып отыруың керек». Байқайсың ба, не деген ғажап ұлағат десеңші. Бұл немересіне Шыңғыс ханнан дарыған қасиет еді. Жиһангер алтын шынжырға байлаған тайшасын Батуға білмей, болашағын болжамай берді дейсің бе. Ал ол тайша Батудың мойнынан өлгенше түскен емес.

Ұлы Қаһан! Сендер ол туралы не білесіңдер? Жазу, сызуларың жоқ. Болған. Құртып жібердіңдер. Оны бабамнан көресіңдер. Жоқ, бұл кісі — таңғажайып жұмбақты адам. Сондықтан да ол туралы 700 жыл өтірік айтылды, енді жеті жүз жыл өтірік айтылады. Нағыз шындықты мен айтайын, сен тыңда: менің саған айтатын себебім, енді қайтып Тәңірқоймасы үңгірінен шықпақ емессің. Өйткені бір тәуліктен соң бақилық дүниеге сапар шегесің.

…Шыңғыс хан ғұмырында көңілі босап, көзін шылаған адам емес. Әйтсе де қабағы жадырап, мәз-мәйрам болып жарқырап күлген де жоқ. Көп сөйлеп, көпірмей, үндемей жүріп көп тындырғанды мақсұт тұтқан Ұлы Баба жорықта жүріп, тумысында жұмсақ, былпылдаған құс төсекке жатқан емес; ол үнемі қатты да қия, суықтау да сызды жерге тоқымын төсеніп, ерін жастық етіп жатар еді. Ұлы Бабам құс ұйқы болатын және жер тыңдап, күншілік жердегі дүбірді сезіп қоятын; ол қалың тобыр, біріккен қауымды суқаны сүймей, өне бойы құртып, өне бойы талқандап, бытыратып отыратын. Қалың халық мекендеген шаһарды тас-талқан етпейінше жаны жай таппайтын. Оның жаса — өсиетнамаларында: «бас біріксе, бас кесіледі, топ біріксе, торғайдай тоздырады, халық біріксе, ханға шабады. Шаһар салынса, елдіктен айырыласың, шығыс жұрты қойдай өріп, жылқыдай жусаған ғұмыр кешсе ғана байтақ жерге ие болып тұра алады», — деген сөздері бар. Ұлы Бабам өзіне қарсы келмеген аламандарды бейнахақ қырған жоқ, әсіресе найман, керей, құмандарға көп-көп кешірім жасайтын.

Менің есіме Алтай-қырат жоталарындағы сансыз обалар мен молалар түсті. Қырып-жоймаса, бұл кімнің мүрдеханалары деп сауал қояйын деп едім, жанымнан қапа болдым).

…Шыңғыс хан Бабамның арғы атасы — Балуан деген қият. Хорезм Шахтың іргесінде мекен еткен түрік нәсілді қият-қыпшақ тайпалары заманында қыз алысып, қыз беріскен жекжатты қоңсы елдер еді. Мұхамедтің зауалы бүлдірді ғой. Сол екі тайпа қият-қыпшақ бірнеше жылдар бойы Хорезм Шахтың үмбетінде болып, ауыр азап шекті, шектен асқан қорлық-зорлықта болды. Осы тел өскен екі елден екі бірдей батыр шығып, кейінгі ұрпақтарына ұлы жорық, өшпес ерліктің ңұсқасын тәлімдеп кеткен еді. Қият батыры Сайым ұлы Қараман мен қарақыпшақ Қобыланды үзеңгілескенде Газанаухандағы Қызылбастардың тас-талқанын шығарып, жер жастандырғанын бүкіл түрік ұлты ұранқайлап еске алады. Қият жеріндегі Шабаз қаласынан шыққан Әбу-Райхан Бируни деген ғұлама болған. Әрқайсысының жылнамаға қосқаны Ұлы Бабамен салыстырғанда жұлығынан да келмек емес. Қазіргі кезде Арқа жерінде Қият-Қыпшақ деген қатар өзен ағып жатса, ол да осы екі елдің ежелгі достығын паш етпей ме?! Ұлы Бабамның арғы атасы өте сері, саяттықпен шұғылданған аңқос әрі сал болса керек. Оның сол қолынан өмір бақи қаршығасы түспейді екен. Балуан бабамның қаршығасын Ұлы Қаһан өз туына алтынмен оқалатып салды да, жойқын жорықтарының піріндей мінәжат тұтты. Қаһан бабаларының ісін әсте қайталамай, тың жол, соны соқпақпен жүрсе де тәңірлі рухына сиынып, аруақтарынан аттаған емес еді. Атасы Балуанның ордасын Қараханиттер шауып жатқанда қаршыға салып, құс іліп жүргенін айтып бас шайқап, қайран қалып отыратын. Балуан жаугерлік, жиһангерлікпен ісі жоқ, момын әрі ақкөңіл адам болса керек. Ғұмырында еш пенденің бетіне ажырая қарамаған, момын Балуан тышқан мұрнын қанатпаған, кең пейіл дархан еді дейтін. Дархандығы сонша — әр жыл наурыз айында мұқым Қият-Қыпшақты жиып, елдің тыныштығы жолында тасаттық жасап, ас береді екен. Бұл күн қияттықтар үшін таңғажайып бір ұлан-асыр той, ақ түйенің қарны жарылған ақсарбасты ұлыстың ұлы күні болыпты. Балуан дүние өртеніп бара жатса да парық қылмайтын қоймырет адам болуымен қатар, елдің мамырстан тыныштығын бұзған оспадарлар шықса, табанда жазалап отыратын қатал да. Ол әрбір ұры-қары, алаяқ саудагерлерді түп-тұқиянымен құртып, олардан тартып алған дүниесінің бәрін кәріп-кәсірлерге үлестіріп отырған. Сыңайы Балуан әмірлік еткен жылдарда Қият елінде бір жетім-жесір болмаған әділ мамырстан заман орнаған деседі. Шабаз қаласындағы дүкендер, тіпті әр үйдің есігі құлып ілінбестен иен-тегін бейбіт, көл-көсір болып кемерінен асып, шалқып тасып жатқан деседі. Балуан қаршығаға әуес болуымен қатар, бағына көгершін асыраған және өзі ертеңді-кеш сол бейкүнә құстарға жем шашып, күбірлей сөйлесіп жүретін деседі. Балуанның Есім деген ұлы болыпты. Әкесі өлген соң Қиятты билеп қалған — сол Есекең. Есім әкесінен гөрі пысық, ұрымтал ұл болып өседі. Қият елінің тыныштығы да осы Есім өскен кезде бұзылса керек. Ол Хорезм Шахқа бағынғысы келмей, Үргеніштің іргесінен өз елін бөліп алып, өзін хан деп жариялайды. Бірақ үй ішінен үй тігіп, хандықтың іргесінен жаңа хан жырылып шығуы Хорезм Шахтың шымбайына батпайды дейсің бе. Кеше ғана өз қарекеті өзімен, жылқыдай жусап, жайрап жатқан момақан елдің бүйректен сирақ шығарып бүлінуі Хорезм Шахты қатты ашуландырады да, Есімге қарсы қарулы жасақтарын аттандырады. Есімхан батырды қияттықтар «Есеке» деп атаушы еді. Әмбе өзіне құдайдай құлшылық жасап, иіліп төсек, жатып жастық болып сыйлапты да. Оның алғашқы алған әйелі — араб (кейбіреулер Найман қызы деп те жүр). Одан Темірші деген ұл туған. Хорезм Шахпен арада өткен ұлы шайқаста дардай бала екен. Кейін әкесі Есімхан екеуі бірдей арабтардың қолына түседі де, әкесімен бірге зынданда отырып азап шеккен. Хорезм Шахтың түрмесінен бір түнде қашып шығып, сол кездегі атақты шаhарлар Тараз, Отырар, Баласағұн, Шам, Сығанақ халықтарынан сауға-көмек сұрап, түгелдей адақтап, жүздеген шақырым жолды керуенге ілесіп, дәруіш боп жаяу шарласа керек. Бірақ шаhарлардың қай-қайсысында да Мұхаммед пайғамбардың үмбетіндегі арабтар билеп-төстеп отырғандықтан, Хорезм хандығынан қашып шыққан әкелі-баланың тезірек көзін жою айласына көшеді. Есімхан өз ел, өз жерінен аласталады. Аластала-аластала Алаш атанады. Бұл жақтың мекен болмайтынын сезген соң үш жүз қолмен Көк теңіздің түстігіндегі иен де бейбіт жер — Ұлытауға тартады. Ұлытау сол кездегі көркем де қағаберіс жер төресі екен.

Ұлытау! Бабаларымыздың аруақты мекені, қазақ сахарасының кіндігі еді ғой. Ұлы Бабамның әкесі Есімхан айтады дейді: тегінде, менің сүйегімді туған жер Қият даласына емес, осы қасиетіңнен айналдым Ұлытауға қойыңдар. Сол Ұ