Читать бесплатно онлайн книгу Өлеңдер. Аудармалар. Поэмалар
ӨЛЕҢДЕР
1855–1881
* * *
Кім екен деп келіп ем түйе қуған,
Қатын ғой күлдәрімен белін буған.
Төркініңнің бергені жауыр айғыр,
Бауырыңды ұрайын бірге туған.
ШЫҒЫС АҚЫНДАРЫНША
Иузи – раушан [1], көзі – гәуһәр [2]
Лағилдек [3] бет үші әхмәр [4],
Тамағи қардан әм биһтар [5]
Қашың құдрәт [6] қоли шигә [7].
Өзәң гузәлләра [8] раһбар [9],
Сәңә ғашиқ болып кәмтар,
Сүләйман, Ямшит, Искәндәр
Ала алмас барша мүлкигә.
Мүбадә олса [10] ол бір кәз,
Тамаша қылса йузмә-йуз.
Кетіп қуат, йумылып көз,
Бойың сал-сал бола нигә? [11]
[6] Құдрәт (арабша) – күш.
[5]5 Биһтар (парсыша) – бетер.
[4] Әхмәр (арабша) – яқұт, рубин.
[3] Лағыл (арабша) – асыл тастың бір түрі.
[2] Гәуһәр (парсыша) – бриллиант.
[1]1 Рәушан (парсыша) – жарық, әдемілік.
[11] Нигә (татарша) – неге.
[10] Мүбадә олса (түрікше) – бола қалса.
[9] Раһбар (парсыша) – бастаушы.
[8] Гузәл (түрікше) – сұлу.
[7] Шигә (парсыша) – нәзік.
(«ӘЛІФБИ» ӨЛЕҢІ)
Әлиф дек ай йузіңе ғибрат [12] еттім,
Би – Бала’й [13] дәртіңа нисбәт [14] еттім.
Ти – Тілімнән шығарып түрлі әбиат [15],
Си – Сәнаи [16] мәдхіңа [17] хұрмәт еттім.
Жем – Жамалың [18] қандай ақ рузи [19] маған,
Ха – Халаллық таппадым, жаным, сәнан.
Хи – Халайық [20], мен емес, бәрі ынтизар,
Дәл – Дариға ғишық оты бермес аман.
Зәл – Зәлиллік [21] көргән соң сайрай бер, тіл,
Ре – Риза қылмағыңды яр өзің біл.
Зи – Зәһәрдай [22] күйдірді ғишқың қатты,
Сын – Сәләмәт қалмағым болды мүшкіл.
Шын – Шикәр ләп [23] есіме түскен сайын,
Сат – Сабырым қалмады мен не әйләйін.
Зат – Зайығ [24] өмірім өтті менің бекер,
Тай – Талаптан, әйтеуір, құр қалмайын.
Зай – Залым көп қылыш боп, жанға оқталды,
Ғайін – Ғақлымды басымнан тартып алды.
Ғайын – Ғариплік басыма түскеннен соң,
Фи – Файдаң тие ме деп, жаза салды.
Қаф – Қабыл болар ма екен жазған хатым?
Кәф – Кәмил [25] ақылың асыл, затым,
Ләм – Ләбіңнен [26] ем қылсаң мен дерттіге,
Мен – Меһріңнен [27] қалмас ед бар апатым [28].
Нон – Нала [29] қып, қайғыңмен күйдірдің көп,
Уау – Уайлана [30] ғишқың уайым жеп,
Һи – Һеш пайдаң тимесе өлді ойлаңыз,
Ләм-әлиф – Лә илаһа илалла [31] деп.
Я – Ярым, қалай болар жауап сөзің?
Мәт [32] – қасың, тәштит – кірпік, сәкін – көзің.
Үтір мен асты-үстілі жазуда бар,
Болуға асты-үстілі көнсең өзің!
[16] Сәнаи (арабша) – мақтаулы.
[15] Әбиат (арабша) – өлең (бәйт деген сөздің көпше түрі).
[14] Нисбат (арабша) – шама, мөлшер.
[13] Бала’й – ұлы, жоғары.
[12] Ғибрат (арабша) – үлгі.
[26] Ләбің (парсыша) – ернің (бұл жерде ерніңнен леп шығарсаң деген мәнде).
[25] Камил (арабша) – толық.
[24] Зайығ (арабша) – зая, құр, бос.
[23] Шикәр ләп (парсыша) – тәтті ерін.
[22] Зәһәр (арабша) – у.
[21] Зәлил (арабша) – қор, қорлық мағынасында.
[20] Халайық (арабша) – халық, ел, қауым, жұрт.
[19] Рузи (парсыша) – күн, күндей.
[18] Жамал (арабша) – көрік, әдемі.
[17] Мәдәх (арабша) – мақтау.
[32] Мәт, тәштит, секін, үтір дегеннің барлығы ескі араб жазуының дауысты, дауыссыз дыбыстарымен араб сөздерін дұрыс оқыту үшін қойылған белгілер.
[31] Лә илаһа илалла (арабша) – Алладан басқа Құдай жоқ.
[30] Уайлана (арабша) – уали – бақытсыздық, күйініш.
[29] Нала (парсыша) – зар, уайым, қайғы.
[28] Апат (арабша) – бәле, қаза, бұл жерде кемшілік мағынасында.
[27] Меһір (арабша) – мейір, ықылас.
ШӘРІПКЕ
Түңлікбайдың қатыны, атың Шәріп,
Байға жарып көрмеген сен бір кәріп.
Сен шыққан жол үстінде жалғыз түп ши,
Көрінген ит кетеді бір-бір сарып.
АБРАЛЫҒА
Мен жасымнан көп көрдім
Мұсылманды, кәпірді.
Абралыдай көрмедім
Намаз білмес пақырды.
Қира’әтін [33] оқытып
Көріп едім, шатылды.
Ниет қыла білмейді,
Не қылады нәпілді [34].
Намазшамның [35] артынан
Құржаң-құржаң етеді;
Жер ұшық [36] берген кісідей,
Тоңқаңдай ма, не етеді.
Нәпіл түгіл, намазы
Бәрі желге кетеді.
«Еннатайына кәлкәусар» [37]
Пошал дереу, күнәкар,
Аяғын ойлап отқаны,
«Әні-шаны күлаптар».
Осы оқумен намаздың
Қай жерінде сауап бар?
Тегін ойлап байқасаң,
Мұнда ми жоқ, құлақ бар.
[36] Ауырған адамды күн батар алдында күнбатысқа қаратып, жерге жатқызып, тұрғызып ұшықтау.
[35] Күн батысымен оқитын намаз.
[34] Міндетті бес уақыт намаз үстіне қосымша оқылатын намаз.
[33] Құрандағы арабша айтылуынша оқу.
[37] Бұзылып айтылған аят сөзі.
