Читать бесплатно онлайн книгу Абайдың жұмбағы
… То, что я знаю — мне дано, открыто …
Л. Н. Толстой
Пролог
(Ілтифат-хат)
— Мен ұлы Абай туралы роман жазып бітірдім …
— Сен не, жүрек жұтқансың ба? Әуезовтен кейін
қалай батып барасың оған?..
(Ауызекі әңгімеден)
Ақиқатпен арсыз ғана таласады, көкірек көзің жетіп тұрған нәрсеге бір сөзбен жауап беру де қиын екен. Хақтығы — бұл киелі ойымды жүзеге асыруға мен өмір бойы әзірленіп, соңғы он бес-жиырма жыл ішінде тынымсыз ізденумен болдым. Бұған дейін жазып келген бар шығармамда (жиыны — тоғыз роман) сол іздену іздері, Абай тілінің өрнегі мен оның өлеңдерінен үзінділер үнемі орын алып келді. Естімесем де үні, дауысы құлағымнан, көрмесем де бет-ажары көз алдымнан кетпей тұрып алатын еді. Қазақта «түйе жүріп өткен жерден жылқы, жылқы жүріп өткен жерден қой өтеді» деген сөз бар, яғни әр түліктің өзінің сүйіп жейтін шөбі, пешенесіне жазған арнайы несібесі болғаны. Мұхтар Әуезов — біздің ұғымымызда ғұламалығына қоса, жазушы деген жалпы түсініктен анағұрлым биігірек тұрған тұлға. Оның өзінен Абай дәстүрінің жалғасын, дариялар тоғысын көрдік. Сонысымен де әр сөзінде, тағылымында судай тұнық өмір сәулесі, ғибрат көзі мөлдір қағады.
Бірақ уақыт, заман бір орнында тұрмайды. Осыдан бір ғасыр бұрынғы түгіл, артта қалған жарты ғұмыр тірлігіңнің бедері көмескі тарта бастамай ма? Ұйқысынан жаңа оянған марғау қазақ даласында Ибраһим Құнанбайұлындай теңдесі жоқ кемеңгердің дүниеге келу і кездейсоқтық па, әлде заңдылық па? Табиғат сүтін сан ғасыр бойы арда еміп, бұлықсып ерке өскен қазақ халқы ноқталы басына ауыздықты темір жүген түсіп, басқа-көзге ұрса да тырп етпей көне беретін құлдыққа мойынсұнып қалды. Адам тағдыры мен тіршілік-болмыс тағдыры шешілерде ол еріксіз Тәңір назарына ілігеді. Сол тұста тарих сахнасына жаужүрек Спартактар, ел қамын жеген Едігелер шығады. Бұлар халық қаһармандары болса, олардың соңын ала аузын ашса дүр шашылатын ірі дарын иелері дүниеге келеді. Ұлы Данте, Рабле, Шекспир, Мольер, Жәлелиден Ұрыми, Сервантес, Стендаль, Гюго — баршасы ұлт тағдырының алдында «болу немесе бордай тозу» мәселесі кесе-көлденең тұрған кезде жасанып шығып отырған. Біздің қазақ топырағында Асан Қайғы, Шалкиіз, Бұқар жырау сықылды біртуар ақылгөйлер де ол кезеңде жапанда төбелерімен көк тіреп өтт і.
Қазақ халқы XIX ғасырдың бірінші жартысында Ресейге бодан болып екіайырық жол үстінде тұрғанда, дәл іргеден атылған Везувий жанартауы құсап қарағайға қарсы біткен бұтақ Кенесары шықты. Оның жанқиярлық ісінде халық қасіреті, күресуге дәрменсіздіктің ішке түскен шер-шемені тұр еді. Ел бастайтын көсемі мен сөз бастайтын шешеніне «не бүге, не шіге» деген сындарлы уақыт тап келді. Екінің бірі. Халық үшін тусаң — ол жолда ғазиз басың құрбан, алдыңнан күні бұрын қазулы ор шығады. Қара басыңды күйттесең, арамнан жиналатын мол олжаға килігесің. Бұл екі жолдың алғашқысын ойланбастан таңдаған жалғыз жампоз ер — Кенесары Қасымұлы. Көпке жалғыз өзі топырақ шашты. Ол тегін кетуі керек пе еді? Тегін кеткен жоқ. Кемеңгерлік, даналық бар замандарда ат тізесінен қан кешкен, ерлері өлімге бас тіккен зор құрбандықтардан соң түзіледі.
Енді қараңыз: жарық дүниеге Абай келген күні Сарыарқадан зар илеп Кенесары ауып бара жатты. Уақыт толғағы мен ана толғағы маң далаға бір күнде, бір сәтте қатар келгендей. Дала толғағы тап бүйірден қысып, Кенесарыға Алатау бөктерінде ажал сағатын соқтырса, ана толғағы әлемге Абайдай хас дананы әкелді. Кенесары мен Абай — бір қасиеттің екі басы. Ұлт тағдырын кескілескен айқаста құрбандық айқындаса, тіршілік майданында жаны жайсаң, жүрегі жұмсақ мейірбандық шешеді. Құрбандық туын Кенесарыдай етіп көтерген ер, мейірбандық мүсінін Абайдай етіп сомдаған дана қазақта бұрын-соңды болған емес. Ұлы Мұхаң, Мұхтар Әуезов мұны ескермесе, Абайға барар ұзақ жолының алғашқы қадамын «Хан Кенеден» бастар ма еді? Одан соң зар-заман әлегі оны: «Бір басқа бір көз де жетеді» деген тар қалыпқа салып, Абайдың жеке-дара өзін ғана көрсетуге еріксіз мәжбүр етті.
Енді әңгімемізді сәл таратыңқырап айтайық.
Мұхтар Әуезов «Абай жолы» эпопеясында ақын өмір сүрген дәуір мен оның айналасына, сөз жоқ, күн көзіндей күшті жарық түсірді. Ол жарық сәуленің қуаты әлі талай ғасыр белесінен асып, үздіксіз шұғыла шашып тұрары хақ. Бірақ «елу жылда — ел жаңа, жүз жылда — қазан» деген сөз бар, енді қайта айналып келмейтін Абайдың қатпары мол дәуірі санада ол роман бойынша өзгермей сақталғанымен, Абайдың өзі заман озған сайын сан түрге еніп, әр жайда құбылып көрініп, көп сөздеріне уақыт ыңғайымен басқа түсініктер енеді. Кейінгі бір әулетке оның өз айналасымен ғана алысып, надандық үшін күні-түні зарланып, күңіреніп өткені тым жайдақ, әсіреқызыл қабылдануы да ғажап емес. Өмірде нақты жасап өткен сан-саралы үнді Абайдай дана түгіл, ұлы суреткер Сервантес қаламынан жаралған әдеби кейіпкер Дон Кихоттың өзі әр ғасырда жаңа бейнемен шалынып, түрлі-түрлі өзгерістерге түсіп келе жатыр. Сервантес өз заманындағы жастарға қисық тәрбие беретін рыцарьлық романдарды күлкі еткісі келсе, бүгінгі оқушы оның жындықиял қаһарманының кіршіксіз таза жанына көбірек бас иеді. Идеология өзгергенде оның құбыжық көріністері өзінің шын бетпердесін ашып, даналық айнасына мезгілінен бұрын қарамық дақтар түсіріп жататыны да болады. Маркстік-лениндік «измдер» тұсында оған тырнақ көлеміндей кір жолатып, мін келтірдік пе? Оны шамамызша ақыл-санамен парасаттап, сезімге, шынайы құдайшылыққа мүлде жол берм едік. Данышпан А бай:
«Ақылмен ойлап білген сөз,
Бойыңа жұқпас, сырғанар.
Ынталы жүрек сезген сөз,
Бар тамырды қуалар», —
д еп осыған дейін алдын ала ескертіп, ойландырып кеткен секілді.
«Жалғыз ағаш орман емес» деп жатады, Абай өз заманынан басы асып туса да, жалғыз ба еді? Дүниежүзінде әдебиет пен мәдениет күрт өркендеген, босағасы алтын, сергек ғасырда жасады. Бірге жүрмесе де, кіндігі бірге жаралған Шоқанды, Достоевскийді көрді ол. Көрмеген күнде ықпалын, бойына жұғысты әсерін сезінді. Екі оқу жүйесін (Омбының Кадет корпусы мен Мәскеудің әскери училищесін) бітірген Халиолла да ол үшін таусылмас кеннің көзі, ағып жатқан қазына-бұлақ еді. Абай өмір сүрген дәуірге Гете, Бальзак, Стендаль, Флобер, Шиллер, Пушкин, Лермонтов, Толстой, Тургенев, Некрасов, Салтыков-Щедрин, Белинский, Добролюбов, Чехов — баршасы бір табан жақын тұрды. Өкпесі солармен бірге тыныстады. Бәйгеге қосылған осы үздік топтың қай-қайсысымен болсын Абай мәреге үзеңгі қағыстырып, кейде мойны озық шығып, алға түсіп кетіп те отырды.
Ирландық Джеймс Джойс «Улисс» атты қиын оқылатын кітабында Еуропа мәдениетінің панорамалық мүсінін жасауға күш салып бағады. Роман оқиғасы небәрі бір тәулік ішінде өтсе де, оған сонау Гомердің «Одиссеясынан» бастап, өзіне дейінгі бүкіл зиялы тірлік, саналы тағдыр жүйесінің бәрі еніп кеткен. Абай туралы жазылған бұл роман-хамсаға, негізінен, ақын жасап өткен алпыс жылға жуық ғұмыр бойына сыятын басты-басты оқиғалар, интеллект тынысы арқау болды. Оның әр бөлімі — «Толғақ», «Жұлдыз құрбандық», «Қызғаныш», «Хақиқат мекені», «Нұрсипат» деп аталып, олардың жеке-жеке кітап хақында дербес қабылдануы көзделді.
Идея ауада өмір сүреді. Ендеше, Абай қырда отырып сол ауамен еркін тыныстап өтті. Романда, мүмкіндігіне қарай, оның осы заман кислородына толы зор көкірегін көрсету керек болды. Іліктесі әлгілер болғанда, өз айналасында қатарласы, тұстасы әйгілі Саққұлақ шешен, полковник Мұса Шорманов, майталман күйші Тәттімбет, Шоқанның әкесі Шыңғыс сұлтан, медресе ұстаған Ахмет-Риза хазірет, данагөй Мәшһүр Жүсіп, тікелей ұстазы Михаэлис, зиялы пікірлестері Долгополов пен Северин Гросс, оқымысты, ақын туысы Шәкерім, дарынды шәкірт інілері Көкбай, Әріп, балалары Ақылбай, Әбіш, Мағауия, Кәкітай мен Әубәкір ақын, өзін өмірінің соңында күтіп-баққан сүйікті келіні Кәмәш, бұларға жалғас ізгі тілеулі Әлімхан, Айтқазы мен Әлихан Бөкейханов бітімдес замандастары, ғұлама оқығандар тобы бас құрайды. Әуезовтің даңғыл зердесінде бұлардың бәрі сайрап тұрғанымен, олардың бейнесін толық шығару былай тұрсын, есімдерінің өзін қаламына іліктірді ме?
Орыс патшаларының ішінде қазақ қауымының тіршілігіне жауыздықпен араласқан екі Николай болды. Оның аяғы 1916 жылғы зобалаңға, қалың аштық пен жаппай үркініс-босқынға ұласқаны тарихтан аян. Абайды қара жүректі қайғылы еткен жайлар осылар емей, ел ішінің дау-шары ғана емес қой. Кеңестік идеология оның жауын жалғыз Оразбай, досын жарлы-жақыбай, кедей табы етуді құп көрді. Абай «қалың елі, қазағын» өйтіп алаламаған. Бір кереметі — Абай өмірінің соңында өзіне қастық ойлаған жауларының барлығын досы етіп кеткен. Абайға бала кезінде жолықтырған бір Дулат ақын үшін абзал қаламгер қаншалық қанқұсты жапа шегіп еді?
Екінші түбегейлі сөз ететін мәселе: Әуезовтен кейін Абай туралы роман жазу қажет пе? Оның нұрсипатты тұлғасын қайтадан жасауға әрекеттеніп көру артық етпей ме? Мұхаң қолдан, ойдан екінші Абайды тудырған жоқ (ол мүмкін де емес), Абайдың әрі салса дәуірін, бері салса бір қабат өмірін көркемдікпен шебер бейнелеп берді. Бірақ Абайдың поэтикасының қуатты көзі, өзінің жұмбақтығы «толық ашылып-шешілді» деп ешкім де тұжырып айта алмас. Бір Абайда сан кісінің саралы өмірі тұр. Абайдың не бергені — біздің қолымызда. Өзінің өмірден не алғаны, қалай алғаны жұмбақ. Ол жұрт көрмегенді көрді, жұрт сезбегенді сезінді. Қалай көрді, қалай сезінді, түсінік-түйсігі қай дәрежеде қалыптасты? Не нәрселерге көбірек әсерленді? Абайдың достығы, мейірбанды жүрегі, махаббаты, сүйініш-күйініші — бәрі өзгеше. Жасығанда, жаны күйзелгенде ғана өлең жазады .
Хош, Абайдың өз басы жөнінде талас-пікір жоқ. Аты-жөндері кезінде аталмай қалған немесе тоталитарлық саясат желеуімен бұрмаланған, өмірде болған адамдардың обал-сауабы кімге жүктеледі? Дүниеде Бальзак туралы (Шекспирді айтпағанда) 200 роман жарық көрген екен. Біздің өзіміздің қолымызға Стефан Цвейгтің, Андре Моруа мен Натан Рыбактың тайқардай үш бірдей көркем туындысы тиді. Жарайды, ол Еуропа қаламгерлерінің еркелігі дейік, бізге де алтын шыққан жерді белден қазу терістік етер ме еді? Абай — жекеленген таланттың емес, ғасырлардың, мәңгіліктің меншігі. Әр дәуір, заман талабы оның ғарышты кезген өз уақытының мерейі үстем Абайын сомдай береріне шүбә келтіріп болмас.
Ең соңында, маған ұлы Абайдың өмірі мен заманына өз көзіммен үңілуге тұңғыш түрткі болған — Буниннің осыдан отыз үш жыл бұрын тоғыз томдығына еніп қайта жарық көрген «Толстойдың арылуы» («Освобождение Толстого») атты көлемді туындысы еді. Буниннің өзі ол кітабын Алдановтың «Толстойдың жұмбағы» атты пәлсапалық сыни еңбегімен айтыса отырып жазады. Алданов Толстойдың қаламынан шыққан бар сөзінің тура мағынасына, Бунин астарына көбірек зер салады. Абай да Толстой құсап бүкіл өмірін бойындағы пендешілігінен арылуға жұмсаған. Толстой өлімді көп жазса, Абай да оны өлеңіне жиі арқау етті. Ол алтын басты Кенесарының ғана емес, бақыр басты Қодардың да пешенесіне жазған қанды драмаға сол тұстағы әлеумет тағдырының тікелей қатысы барын бек жақсы түсінді. Осы түсінік Абайдың бойынан бұрын-соңды еш ақында болмаған поэтикалық жаңа қуат көзін ашты. Сол арқылы болашақ ұрпаққа өз даналығының пәлсапалық түйінін, ғасырдан-ғасырға ауысқан Абай жұмбағын ұсынды.
Іске сәт тілейік, қадірмен оқушым !
Бірінші кітап
ТОЛҒАҚ
(Кенесары, Құнанбай, Қодар)
… Жан баласы естімеген — сиреньдердің сиқырлы әуені қандай еді? Немесе жүрекжұтқан Ахиллдің әйелдер арасында жасырынып жүріп жамылған лақап атын құлағыңыздың шалғаны бар ма? Шешімі барынша шие, жауабының аузы құлыптаулы қиын-түйін, міне, осындай-ақ болар. Әйтсе де әлдебір қисынды жорамал жасауға мұнда да толық мүмкіндік бар …
Сэр Томас Браун
… Қу өмір қызығы жоқ қажытқан соң,
Толғанып қарауым сол баяғыға …
Мағжан
I
Маңдайшасына алтын ай орнатқан жібек шатыр аузында, шошақ арқалы биік тақ үстінде иығында бота жүнінен тоқылған сырмалы жеңіл шекпен, қара мақпал бешпетінің омырауы ашылып, тізесінің үстінде жатқан алдаспанын анда-санда бір сығымдап қойып Кенесары ханның өзі отыр. Алау жарығында қызылшырайлы өңі алтынның буына ұстағандай жылтырай балқып, құндыз жиекті көк бөркінің астынан білінген торсық шекесі жарқырап, шаршағандық белгісі ме, қимылсыз қадала қарайтын сәл қысыңқылау отты көзі ара-тұра жұмылып кетіп қояды.
Шатыр етегін ала жайылған қырмызы түкті түрікпен кілемнің үстінде қол бастайтын көсемі, атан түйе бітімді Ағыбай батыр мен құлағынан аса жығылатын айдары жалт-жұлт еткен меруерт моншақпен өрілген Наурызбай інісі жайғасып, орын алыпты. Кескін-келбеті сымбатты, дене мүсіні балғын жас жігіттің үстінде омырауын құндыздаған жеңіл күртеше, өзі көселеу Ағыбай ағасына еліктей ме, сақал-мұрты жып-жылмағай. Екеуінен төменіректе айналасына меруерт тізген кәмшат бөркінен тіп-тіке жалауша шығарған Бопай әпкесі, Кенесарының туған інісі Әбілғазы, қыпшақ Иман, арғын Жәуке, керей Қошқарбай, төртқара Бәйгелді, берді руынан шыққан Сүгірбай батырлар отыр. Әрқайсысының қасында бес қаруы мен ат-әбзелдерін сай етіп тұратын қызметші-төлеңгіт жігіттері бар.
Хан Кене ашулы. Бар кісінің ұйытқысы болып жүретін керей Қошқарбай әскери кеңеске сүтпісірім уақыттай кешігіп келді де, өзіне арналған орынға отырмай, төменірек төселген тайтерінің үстіне қонжия кетті. Талпиған танауының үстіндегі қарақотырланып біткен жарасының аузы қайта ашылып, өзі жаялықтай бет-аузының шұбары қалыңдап, қатты түтігіп алыпты.
Қасындағылардың бірі оны шаптан түртті ме, отырар-отырмастан:
— Бұ не? Тағы не? Су шықты ма астыңнан? — деді дүңк ете қалып.
Бұлай қырын келуінің мәнісі — Қошқарбай Кенесарының Арқадан аумақ болған ниетіне қарсы. Әлгі сөзіне басы хан Кене болып, ешқайсысы жауап қата қоймаған соң:
— Алдымызда қылышын кезеп қыс тұр. Дәл іргеден орыс-орман бекініп, қала салып жатқаны анау. Аңдысқаның осы ма? Айдаса —жаудың, ысқырса желдің малы құсап беталды құла түзге жөңкіліп кете барамыз ба? — деді дағдыдан тыс шешенсіп, жарылардай боп отырып.
Хан Кене оның бұл сөзін де басынан асырып жіберді. Әдейі сынамаққа, жіңішкерген жерден ұстамаққа бекінген.
Онысына қызбалау Иман батыр шыдамай кетіп:
— Әй, сен, бөліне жырылғанды қашан қоясың осы? Біз той тойлап жүрміз бе? Тоңсақ тон киерміз. Ер азығы мен бөрі азығы — жолда. Қайырылып кеп қайта соққы бермейміз бе егескен дұшпанға! — деп қарсы ақырды.
Тығыны атылмай отырған Қошқарбайға да керегі осы түрткі еді.
— Сен қайырылып соққанша, мұнда қарап жатады деген. Осы кеткенің кеткен. Басың — дауда, малыңның жауда қалғаны.
— Уа, сен жұқарып отыр екен деп, біз де бірге қалтырауымыз керек пе? Доғар енді араға сына қағуыңды!
Екі батыр екі шеттен бір-біріне айбат шегісе, орындарынан атып-атып тұра беріскендерінде Кенесары қолын жоғары көтеріп:
— Қайт, қайтыңдар! — деп жекіп, тойтарып тастады.
Әскери кеңестің бұлай басталуы ырымға жаман еді. Ұрыс-керіс, әлгі секілді қызба көтерілістер бұрын да болып жататын, тек мына жолғы қаржасуларының астары бөлек; әскербасылары емес, батырлар бұра тартып отыр. Бұл доғал немелер көрбала сықылды, өздерінің «кір жуып, кіндік кескен» жерлерінен басқаны місе тұтпайды. Қазақтың осы көрбалалығы — басын дауға, елін жауға қалдырып жүргені. Орыс халқының орманға айналғаны — өлігінің өзімен жүрген-тұрған жеріне шыбық болып қадалып, жайқалып тамыр жайып барады. Желкенді кемемен жер шарын кезіп, құрық тастаған жағалауын мекен етіп біткен аққылшық жұрты ше?
Осы қазір Орда кеңесіне қатысқан әскер басшыларының көзі төңірегін қимыл-қыбырсыз бағып отырған хан Кенеде емес, қалт еткен қауіпке жиырылып-созылып жолбарысша атыла кетуге дайын отырған, ешбір жаудан беті қайтып көрмеген батыр інісі Наурызбайда. Жасынан «Ер Науан» атанған ол қатардағы қарабілек, жау түсіргіш көп батырлардың бірі емес, жайшылықта жайраң мінезді, кейде қойдан қоңыр момақан, орданың күміс көмей әншісі әрі бармағы жорғалаған күйші — көңіл ашары. Қаһарына мінгенде оны хан ағасының өзі бірден ақырып тыйып тастамай, ерке баладай өбектетіп, алдап-сулап зорға тоқтатады. Кене ағасына оның кейде шатынай, кейде нұрлана күлімсіреп қарайтын қиғаштау көзі ғана ұқсайды; шатырдың қақ төрінде тұратын сары жібек ту жарық дүниеге онсыз шығып, онсыз қайтып аман-есен кіріп көрген емес, Кенесарының басындағы бағы мен маңдайындағы бес елі соры да — осы ер Науан. Ол қанды айқасқа кіргенде оң қолын бұлғын жағалы шекпенінен жалаңаштап шығарып алып, қарағай сапты найзасын алды-артына кезек жайқап, топ жарып жалғыз өзі сыналап кете барады. Жауды қол бастаған Ағыбай батыр қашырса, жау жазатайым ол қолдың ішінде Науан жоғын біліп қалса, қайта шабуылдап басына бастайды. Сондықтан қанды қырғын үстінде де әлдебір себеппен Науан жоғын білдірмес үшін бір адам үнемі сол құсап киініп, сол құсап ұрандап жүріп мерт болады. Қан майданда неше жеңіс болса, сонша Науан ерлігі, сонша Науан өлімі бар… Әттең-әттең, тал-теректі ат үстіндегі екпінімен қиратып, орнасымен жұлып әкететін, найзасымен жерде жатқан түйенің құмалағын қапысыз шаншып алатын дауылпаз Науанның Кенехан бастаған осынау ұлы іске тигізетін қырсығы да аз емес, теріс сиген қырық есекке жүк болғандай. Әкесі Қасым төре орыс патшалығынан Ғұбайдолла хан үшін ат құйрығын кесіссе, Науан оны тізгін үзген тентектігімен елден кетіріп барады. Жау жағасын жыртқаны мен ел табасына қалдырғаны ақ түйенің қоржынындай тепе-тең түсіп жатады. Сонда да нардың жүгін көтеретін Науансыз қарағайға қарсы біткен бұтақ — Кенеханның өзі жоқ. Ат жалын тартып мінгелі ел аузында екеуінің есімі «Кенесары — Наурызбай» деп қатар аталып келеді.
Орда басында әскери кеңестің дәл бүгін шұғыл құрылуына тағы осы Науанның ақылдаспай іс қылған доғал ерлігі мұрындық болған. Орыстың қазақ жеріне қамал соғып, қала салып жатқаны бір бүгін бе? Енді олардың тоғай торып, өзен бойын жағалауды қойып, Сарыарқаның сар даласынан екі бірдей бекініс салғалы жатқанын естісімен өз қарауындағы сайыпқыран жүздікпен аттанып барып, айдалада қосын тіккелі жатқан құрылыс отрядының тас-талқанын шығарып, жандарал шеніндегі бір әпесерін ат үстінде шашынан сүйрелеп жүріп бауыздап кетіпті.
Ол іс болмаған күнде Сарыарқа төсінде тағы бір қыс жайбарақат қыстап шығып, аламан шапқынсыз көшіп-қонып жүре беретін еді ғой. Алланың жазуынсыз ештеңе жоқ бірақ. Харам ниет үшін қан төгілуі керек. Екі иығында отырған екі періштесі ақылын сабасына түсіріп, өз қолымен жазаламақ болған Науаны алдына кеп бас иіп тағзым еткенде:
— Әй, қарағым-ай, мен енді не айла қылайын! — деп шалғылы қою мұрты жыбыр ете бір күрсініп алды да, тұрып кетуге ыңғай білдірген інісін тоқтатып, қасынан орын нұсқап: — Бері, жақындау кеп отыршы. Саған айтатын көптен көңілде жүрген бір сөзім бар, — деді.
Наурызбай екі қолын кеудесіне айқастырып:
— Құлдық, хан-ием! — деді орнынан тұра беріп.
Кенехан суық кескінін тыртыстыра, басын кекжите көтеріп күлді.
«Асатпай жатып құлдық, бұ не деген сұмдық!» Бабаң [1] жарықтықтың сөзі еді ғой. Бұл жерде мен «хан-иең» емес, жаны күйіп отырған жалбыр тон ағаңмын.
Ондай мәймөңке сөзге шалдуар іні жылы су тиген көнтерідей құрыса қалады. Шолақ жеңді темір тор киген жауырыны күжірейе көтеріліп:
— Бір елдің басы болып отырып ағайын үшін жасып сөйлемеңіз… Мен сізге іні болғандықтан емес, ірі болғандықтан еріп жүрмін! — деді.
Кенесары ол сөзді де елемей, басынан асырып жіберді.
— Сен, қарағым Науанжан, өз қатарыңнан асып туған жарық жұлдызсың. Мені соңыма ерген халықтың басы еткен де — бойыма сен құсаған болат мойыномыртқа біткендіктен. Мадақ сөзсіз айтқанда, екеуміз де қара күш иесі екенбіз. Бір топ итті бір жолбарыс басқарса, түгел жолбарыс ететін Қасым баласы осы отырған екеумізге ғана біткен.
— Ол аз ба, Кенаға? «Қара жердің кіндігі болса айналдырамыз» деп кіріспеп пе едік бұл іске?
— Міне, өзің дұрыс еске салдың, — деді Кенесары саптама етігінің қонышынан жауһар мүйізді шақшасын суырып ала беріп. — Қара жердің кіндігі қанша арамтер болсаң да қара күшке айналмайды екен. Ақылың мен қайратыңды екі жақтап ұстайтын білім керек. Содан ақсадық қой біз алдымен.
Наурызбай төмен қарап, алақанымен кілем түктерін сипалап кетті.
— Ол үшін орысқа бодан болу керек пе еді? Сол ма еді айтқыңыз келіп отырғаны?
— Жоқ!.. — деді насыбайын атып үлгерген хан Кене шабыт шақыратындағы дауысымен саңқ етіп. — Білім деп мен кәпір қауымының ала қағазындағы иттің сигегі құсаған жолдардан шығатын былжырақты айтпаймын. Құдайдың құдіретімен көктен түскен төрт кітап бар екен. Сол төрт кітаптың ішіне кірмеген сөз артық та, кейін кіргені болса жаңа-лық емес. Мен халықтың өзі тудыратын, іргелі еңсесін көтеретін даналық-ты айтамын. Осы уақытқа дейін, бақсам, содан мақұрым қалып келіппіз.
— Бұған дейін оның болмай келгені қалай? Атаның күші, ананың сүті харамға сайғаны ма? — деді күбіркелеуді білмейтін Науан төтесінен бір-ақ қайырып.
— Ә, міне, тағы да жақсы айттың, — деді хан ерніне жиналған насыбай суын түрулі тұрған керегеден сыздықтата атқытып жіберіп. — «Хандық бір Шыңғыстан басталып, бір Шыңғыспен бітті» деп көкитіндер шығыпты осында. Патшаның қарғы баулы итіне бұйырған не қылған хандық ол? Хандық құрысымен қарашы бірге жоғалып жатса, ақырзаман баяғыда-ақ орнар еді. Халық қасиетін жоймас үшін дана тууы керек.
— Сіз ше, аға? — деп қалды Науан.
Кенесары сары күрең сақалын уыстап отырып, жеңіл күрсінді.
— Мен дана емеспін, қарғам! Айналайын халқымның ақ киізге көтеріп сайлаған соңғы ханымын. Басым кетсе де таймадым осы ұстаған жолымнан. Бабалар кешірсін, бұған дейін халқымның дана тумағаны — ел басқарған игі жақсыларының әйеншек болып келгені. Қарашы өзің жан-жағыңа. Дана туған елдердің баршасы әуелі от пен судан өтіп, бір өліп, бір тіріліп, жағасы сан жыртылып жүріп жетілген. Әйеншектік қой қайда болсын ілгері басқан аяқты кері кетіретін. Өзіне тиіскен жаудың қабырғасын қақыратып сөкпеген әйеншек елден ешқашан дана тумақ емес. Даналық — Тәңірдің пендесінің біріне көктен түсірер ерекше сыйы.
— Енді соны «қашпаған қашардың уызынан дәметкендей» күтумен күнімізді өткеруіміз керек пе? — деді Науан дүңк етіп.
— Неге күтесің? Күтпейсің. Біз халықтың жаужүрек ұлдарын қайрап салып, өзінен зорға, қызыл танау қиянатқа қарсы шығардық. Ат тізесінен қан кешіріп, аянбай ұрыс салдық. Әлі де осы жолда басымыз құрбан. Жылы үйде, жұмсақ төсек үстінде жатып өлмей, алдағы күндердің ары үшін селт етпей, дыбыс шығармай мертігеміз мертігер болсақ. Осының өзі-ақ қазақтың бір аяулы анасын даналыққа жүкті еткен шығар деген берік ойдамын, қарағым…
Бірақ байқайды, аусарлау батыр інісінің құлағына бұл айтқандарының бір қылтанағы да енбеген секілді. Ыждағат қойса бәрін ұғатын зерек көңілі бір жолғы қан майдан айқастан артықты ойлаудан аспай жатады. Сондықтан «селт етер ме?» деген ниетпен аз үнсіз отырыстан соң төтесінен бір-ақ тартқан.
— «Ашу — дұшпан, ақыл — дос, ақылыңа ақыл қос» демей ме атаң қазақ. Мені мүдіртіп, шер-құсалы етіп қойған ағаларың Саржан мен Есенгелдінің кегі еді, ол қайтқан секілді. Қайтпай қойған — кек те емес, басқа кеп. Еліңнің жетімдігі. Жетім елден кісі қолынан ас ішіп, аяқ босатар тілемсектер ғана шығады. Құл-құтан борсық секілді, ұрған сайын семіреді екен. Өлігін көрсеткісі келмейтін кей надан өзін ит жақсысына теңеп әуре болады. Иттің аты ит, менің түбегейлі көздегенім ол емес.
— Енді не? — деп қалды селқос тыңдап отырған Науан.
— Өнер-білім қонған жұрттар грек деп айтады. Мен ғараб деймін, өте ерте замандарда Соқыр Омар, Аплатон сықылды ақылы жаннан асқан данагөйлер болған. Оларды сондай данагөй еткен — басы алынып, қара орманы өртенген халқының онша-мұншаға басылмайтын қасірет-күйігі. Бір зор ашыныс, халық көзінен ағызатын қанды жас керек. Ұрмай-соқпай, өзімен-өзін қалдырып. Соны ойланып, бұл ағаң тәуекел етіп, бір сұмдық іске бекініп отыр.
— Ол қандай іс?
— Саған қазір ашып айтқанмен, ол бәрібір көкейіңе қонбайды. Өзіңді мезгілінен бұрын жасытады, — деді Кене ағасы бойын билеген шер-құсасын сездірмес үшін жоғары қарап. — Тек сен мен «қайт» деген уақытта қайтасың, ол қазулы тұрған орға менімен бірге барып түспейсің.
— Аға-еке, мен оныңызға қазір бауыздап тастасаңыз да көнбеймін. Сіз өлген жерде өліп, сіз тірілген жерде бірге тірілемін.
— Ол болмайды… Тілегімді осы бастан бермесең, Ағыбай екеуіңді әскерден бөліп, осы арада қалдырып кетемін…
Бүгінгі ұлы сәскеде басталған әскери кеңестің түн ортасы ауғанша бітпей қойғаны — онда қаралған үш мәселенің де өліспей-беріспейтін қызу жақтастары болғандықтан. Бірінші мәселе бойынша сөз алған Сейітқали мен Жоламан орыс патшасымен соғысты тоқтатпай жүргізе беруді айтып, көп қарысты. Ол екеуін қолдаған бар Кіші жүз тобы Қап тауында қанды шайқас жүргізіп жатқан Шамильге барып қосылуды жақтайды. «Ондағы ел де, негізінен, өзіміз. Қыпшақ атаның баласы ер ноғайлы жұрты» деп қызына сөйлейді қапсағай жауырынды Жоламан батыр.
Екінші мәселе бойынша «Сарыарқадан кетпейік. Өлсек сүйегіміз елде қалады. Осы арада бір зор майдан ашып, кейінгі ұрпаққа аңыз боп жоғалайық» деп Атығай-Қарауыл шаптан тіреп, олар жатып алды. Ең соңғы, үшінші мәселені бар аттаныс көштің ноқта ағасы Ағыбай батырдың аузымен Кенеханның өзі айтқызып еді. Ол бойынша, Шуды бетке ала отырып, биыл қыс Алатаудың шың-құздарына барып бекіну ләзім. «Бүгін өгіздің басына туған күн ертең бұзаудың басына да туады. Ұлы жүз екі жақты қысымға шыдамай, дүрк беріп Қытай ауып кетпесін деп тілесеңдер, күні ертең Аллаға тапсырып, солай қарай ат басын бұрамыз» деп бітірген ол.
Көпшіліктің ықтиярына салса, ырғаса келе, алдағы екі мәселенің бірі өтіп кеткелі тұр. Ат арытып айдалаға қаңғырғанша, туған жердің топырағын жастанып өлу қай азаматтың арманы емес. Жол жағынан да Алатаудан Қап тауы бері жатыр, өкпе тұстан шығады. Оның үстіне бұлар бел көрген Шамильдің өзінің қазақ даласына сырғып өтіп кетпек ойы бар көрінеді. Іздегенге — сұраған, бір ұлт төңірегінде шектеліп қалмай, бүкіл дін-мұсылман баласы боп ғазауат соғысын ашса, екі басты самұрықтың мойны қалтырап, аяғы тәлтіректеп қалмасына кім кепілдік етеді?
Осы тұсқа келгенде бәрі бірауыздан дүркіресіп, ұрандаса шулап кетіп еді.
— Елді алды, Еділді алды. Енді аянар не қалды?
— Сарыарқадан жол салып, қыл тамақтан ормақшы ғой. Біз-дағы орай шабайық, жол-жөнекей тонай шабайық.
— Жат жерде жаңа жүріс бастағанша, осында жастығымызды ала жастанайық. Аттан, аттан!
— Аға сұлтандық жойылмай, аласапырандық тыйылмас бұл даладан. Қақырата қабырғасын сөкпей, құр кетпеспіз Сарыарқадан!
— Енді қашқан да, қуған да — бір. Өлсек — шейіт, жеңсек — қазымыз. Аттан, бауырлар, аттан…
Бұл кезде ортадағы алау оты жанып бітуге айналып, жаздың қысқа таңы да шығыс көкжиектен бозарып білініп қалып еді. Екі қолымен шалқалай жер тіреп, төңірегін иегімен барлай шолып жатқан Наурызбай кенет орнынан қарғып тұрып, қабыланша атылып барып, қақ ортада ат үстінде сүмірейіп отырған, басында ешкінің желінқабы құсаған жамылғысы бар біреуді сүйрелеп әкеп, топ еткізіп құлата салды.
— О, тоба!
— Бұл не? — деп шу ете қалысты алдыңғы сапта тұрған әскер басылары.
— Атаңа нәлет, жансыз… — деді Науан жарқ еткізіп алмас сапысын суырып алып.
— Не дейді? Жансызы несі?
— Құдай қарғаған біреу ғой.
— Аташ қой. Ізшіл Атабай!
— Ау, қалай жансыз болады ол?
— Кәпір неме жолдан қосылып еді. Не дерің бар ма?
— Күләпарасы несі басындағы? Танытпайын дегені ме?
— Аяққа оралған албастының өзі болып шықты ма ақыры… — деп тұс-тұстан қойылып жатқан сұрақтар қарша жауып кетті.
Аташ Ұлытаудан кеп қосылған, Бағаналы елінің бас биі Сандыбайдың ізшілдігімен аты шыққан өнерлі жігіттерінің бірі еді. Барлау кезінде бар қосынның алдында осы Аташ-Атабай жүретін. Науан оған тегін сұғын қадап тұрған жоқ, өзі де кешірімі жоқ келеңсіз бір іс жасап алғанын сол арада-ақ тез мойындады.
— Жансыздың жазасы — өлім!
— Тірідей отқа қақталсын… — деп әркім бір ұсыныс айтып шуласып кетіп еді, Кенесары қасында сүйеулі түрған шар балдақты асатаяғын тоқ-тоқ еткізіп:
— Оң қолын шынтағынан кесіңдер де, қоя беріңдер. Оның жазасы — сол! — деп шешімі мен бұйрығын бір-ақ қосып айтқан соң, өзі орнынан тұрып, қатулана ілгері басып барды да: — Көрдіңдер ғой, әне, қара желдің қай жағыңнан келіп соққанын? Бұл бұл ма! Көрер тауқыметің әлі алда. Сақ сынар да, сатыларсың да талай. Өнері асқан ұлың мынадай өлексе болып шықса, қол бастаған батырыңның қашқынға айналмасын қайдан білдіңдер? Енді де Қап тауы асып, Шәмілге барып қосыласың ба? Жоқ, әлде «өлсек — шейітпіз» деп осы арада бір зор майдан ашып, бір-бір жастығымызды ала жастанып, туған жердің топырағында сүйек саудыратамыз ба? Сол ғана ма еді әуелде ұстанған мақсат? Қырылып бітіп, жойылу ма еді? Қане, өздерің шешіңдер, мен бәріне де көнген жан. Бірақ естеріңде болсын! — деді ол асатаяғын аспандата жоғары көтеріп алып. — Жар астынан жансыз шыққаны — жау отырғаны қойныңда. Әскердің қақ жартысының ішіне шірік кіргені. Ол ауқымда өз туысым да бар, патшаның шен-шекпеніне сатылған өңшең төбет соғысып ала алмаған соң, осындай айла-шарғыға көшкені ғой. Мен енді, нар тәуекел, жалғаны жоқ Жаратқан Иеме сиынып, бетімді теріс бағытқа түзедім. Сейілгенің сейіл, рұқсат, қойылғаның ертеңнен бастап менің қасымнан табыласыңдар…
Ана шеттен бақ еткен жансыздың дауысы да шықты, мына шеттен орындарынан дүр қозғалған аттылы-жаяулы көпшілік:
— Біз сенімен біргеміз, алдияр хан!
— Сен өлген жерде өліп, сен тірілген жерде тірілеміз!
— Жолыңа басымыз құрбан, алдияр тақсыр, — деп күн шыққанша басылмай, атой сап жамырасып тұрып алды.
Мұның алдында сарбаздар үш күндік жол азығын қамдап, қосақ аттарын қолынан жемдеп, найза-қылыштарын дамылсыз шыңдап, ұштаумен болған. Енді хан жарлығы жария етілсе де, әзірге жырыла бөлектенген ешқайсысы жоқ. Ертеңінде Кенехан иығына орыс полковнигінің шашақты эполетін таққан ақ кіреуке сауытын киіп, ақ боз атқа мініп шықты. Алдыңғы саптағы әскерлерінің омырауына да, алдын ала берілген бұйрық бойынша, үш қатарлы етіп қызыл бау байланған-ды. Бұл — өліспей-беріспейтін кескілескен қанды жорыққа әзірлік белгісі. Бар әскер жүздік-жүздігімен бөлініп, мінген аттары мен сауыт-саймандарының түсіне қарай рет-ретімен сапқа тұрып болған соң, Кенесары оларды жалғыз белгі әмірімен тегіс жаяулатты да, сол тұрған жерлерінде тізе бүктіріп намазға жықты.
…Өзі тіп-тік боп анадай жерге оқшау жүріп барып, алдына жасыл жайнамаз жайып, тұңғыш рет сәждеге бас ұрып еді.
Одан соң екі қолын жоғарылата ілгері жайып:
— Уа, кір жуып, кіндік кескен туған елім! Сарыарқа сары белім! Абылай атам ту тіккен, алты алашқа кең жазира қоныс болған алтын босағам… Керме иықтым кеңестен, керторы атым жүрістен қалып барады. Жасанған жаудан емес, жағадан алған өз иттерімнен жеңіліп, мен кетіп барамын. Қош-қош, енді айналып келгенше. Жеңсек — қазы, өлсек — шейітпіз. Шашылған күлің мен жапырылған шалғының кейінгі өсіп-өнетін ұрпағыма көрінсін. Боз інгенім ботасынан, боздауық бура жетесінен қалып бара жатса да, үйелменім аман болсын! Абылайдай атағы жер жаратын ұл тусын Сарыарқамда. Сол бастасын халқымды салқар ұлы көшке. Есіңде сақта осы сөзімді, қайран ел-жұртым, қазағым! Мен келмеске кетпеспін біржола. Тірі болсам өзім, өлсем аруағым қайтып кеп оралар. Қош-қош енді… — деп өзі бүгіліп отыра кетіп, жерден бір уыс топырақ алып, қалтасынан шығып тұрған сары жібек орамалының шетіне түйді де, одан соң жан адамға қайырылмастан қасына кеп мойнын төмен салып тұрған ерттеулі ақбоз атына ырғып мініп, бар әскердің алдына түсіп, тез ағындап жөнеле берді.
* * *
Ол таңда жансызға жалғанда кешуі жоқ Кенеханның Аташты неғып өлім жазасына бұйырмағаны түсініксіз қалды. Сатылмай тұрғанында көрсеткен саф таза өнеріне рақымы түскені ме, бір мүшесінен ажыратып еліне аман-сау қайтарғаны қалың әскерге күдік ойлатпай қоймаған.
Аташ болса, кешегі Тайжанның өлімін көзімен көрді. Ол-дағы абұйырсыз үлкен сатқындықтың құрбаны еді ғой. Оның алдында Ақмола бекінісінің әлсіз тұстарын, гарнизон әскерінің санын алақанға қолмен қойғандай ғып сайратып салып берген — осы Аташ. Өзі көзге тым қораш, сүмелек итше құйрығын бұтына қысып жүріп-ақ жұрттың найзасын — намысқа, қылышын кекке мала біледі. Ол Тайжанның қорлық өлімін көріп айтып келмегенде, сатқындық жасаған Шорманның Мұсасы екенін Кенехан я білер, я білмес еді. Сондықтан өзіне қызметі толық өткендіктен қасық қанын қиды. Қару жұмсайтын оң қолының шабылғаны елінің, әсіресе ана… көзің ойылғыр Сандыбай бидің бетіне шіркеу болады. Сол ғой оны әуелде харам ниетпен жұмсап отырған. Ол да барлық жансыз атаулыға тән қылық танытып, екі жаққа бірдей жүрді.
Хан енді осындайда жасайтын әдетімен:
— Халқын, елін сатқан мүртеттің бәрі арманы кесіліп, тірлігі боқ басында қалсын! — деп ішінен бетін сипап дұға қылды.
Кісі өлтіруге бар бұйрығын шімірікпей беретін, өз қолымен де талай міскіннің жанын жаһаннамға жіберген Кенехан (осы тұста ішінен мысқылмен езу тартып қойды) тумысында досы түгіл, дұшпанына жамандық ойлап көрген емес. Кішкентай күнінде марқұм шешесі:
— Жұдырықтай болған құлыным-ау, сен ешкімді қарғама. Сен қарғаған адам қайтып санатқа қосылмай кетеді, — деп айта беруші еді.
Кенесары туғанда қол басындай-ақ өте кішкентай болғасын оның атын: «Мынау қадалған жерінен қан алатын сары кене ғой нағыз. Бұл да сондай сары кене болсын!» деп Кенесары есімін Шоқай би қойған екен. Сол аузы уәлі бидің айтқаны келіп, жасынан сауыт бұзар сарала жебедей алғыр да бетті болып өсті. Өзі біліп жамандыққа баспады, бірақ жұрт жамандық көріп шошынған, ел мүддесі үшін болатын қандай ауыр бейнеттен болсын қашпады. Дүние-байлық, шен-шекпен, жастықтың өмірді алдамшы ететін аз күндік желігі оны ешқашан қызықтырған емес. Біреудің жанына батқан кәкір оған екі есе бататын, тек оны қайсарлықпен сездірмеуге тырысатын еді. Өзінің тел өскен туыстары не болса соған күйіп-пісіп, шыбынсыз жаз күндері ұрынарға қара таппай жүргенде ол атына мініп, басы ауған жаққа безіп кетіп қала беретін. Туған жерге, иісі қазақ қауымына деген сүйіспеншілік қайдан пайда болды онда? Әйтеуір тек жүріп өлмейтінін, тағдырдың өзіне сыйлаған жаздың қысқа таңындай шолақ ғұмырын әлдебір зор іске бағыштарын іштей жақсы сезінетін. Ол үшін де оның бойында өзгеден оқшау етіп қалыптастырған екі мінез бар. Онысы — уәдеге опа беретіні мен алдынан ор қазып қойса да кері шегінбейтіні. Жауға шапқанда «ажал күтіп тұр-ау» деп сескенбей, әскер алдына арқан бойы ілгері түсіп, қоян-қолтық араласып кеткенше алдына арқан бойы қара шығармай қоятын еді.
Осы жолы да: «Артымнан ісімді қуар ер шықпай жүрер, ажалым сыртта жүргенде жетсін» деген асыл мұратын жүрек түкпіріне мықтап түйіп алған-ды. Оның әлі Хиуа мен Қоқанда кеткен кегі, жазылмай қойған жан жарасы бар, бойында күш-қуаты тұрғанда солармен тағы бір айызы қана шайқасып қалу — арманы. Оған енді Наурызбайдың жақын арадағы бүлік-бұтиқаны қосылып, еріксіз осындай қауырт шешім қабылдаған-ды.
Оң қолы шынтағынан шабылып талықсып жатқан Аташтың қасына күн арқан бойы көтерілгенше жан адам жоламай қойып еді, есі кіріп көзін ашқанда, қаны тоқтаған мұқыл шынтағын қайта таңып беріп отырған өзі құсаған жалқы жігіт, құрдасы Саркөкті көрді.
— Са… Са… — деді ол тілі күрмеліп, сөйлеуге мұршасы келмей жатып.
— Жаның қалғанын олжа көр, бауырым! — деді анау алып тұлғасымен күжірейіп, үстіне төне түсіп отырып. — Бір ажалдан құтылып кеттің. Енді жүз жасайсың.
— Не… Не-ге?.. — деді Аташ соның өзін қиналып, үш бөліп зорға естіртіп. «Неге тірімін?» дегісі келгені ішінде қалды.
Саркөк онысын да айтқызбай түсініп:
— Бұл сенің емес, өзінің қолының шабылғаны. Сен арқылы артқы жұртты жазалағаны. Соны біл, — деп жұбатты тірліктен баз кешіп жатқан құрдасын.
Аташ тістене ыңырсып, басын шайқады. Қолмен атқарған ісін ол мойнымен көтереді, сондықтан біржола басымен құтылғаны көш ілгері еді мынау пәлелі жаладан. Енді оған елге барған күнде де атар таң, шығар күн жоқ; «Сандыбай би айтты екен» деп қайтып санатқа кіргізбес. Бұл білетін Саркөк Кенесары жасағына қосылғанша тоқымы кеппес ұры еді, Аташ өзі қара адырдан жортып өткен қарсақты ініне апарып түсіретін айтулы ізшіл, екеуі осында кеп бас қосқалы алтын табақтан ас ішіп, арқа-бастары кеңіп келе жатқан; бекініс салуға келген құрылыс отрядының ішінен оқыстан шабуыл жасаған Наурызбайдың көзіне түсіп қалып, бүлдіріп алған өзі. Ол жолы теріс айнала берген Аташты анық шырамыта алмаса да, нәті қазақ болғасын найзамен қағып жығып, құлатып кеткен. Сонда көріп еді ол Науан батырдың күндей күркіреп, жалғыз өзі мылтықты көп адамды олайғысын олай, бұлайғысын бұлай қылышпен шауып, найзамен түйреп, жайратып жүре бергенін. Жер танабын бес саусағындай айыратын Аташты отряд адамдары өздеріне ақыл-кеңес берген Сандыбай бидің нұсқауымен қапысын тауып ұрлап әкетіп, әскер бекінісіне лайық екі орынды да желкесіне көк сүңгіні кезеп отырып таптырып еді, бар жазығы — осы.
Бірақ қалмады ғой, қанша алдарқатсын ол кәпір қауымының ортасында. Есін жиған, еңсесін түзеген бір күні ғазиз басын өлімге тігіп қайтып келді.
— Мен саған сұмырай көрінбеймін бе, құрдас? — деген ол жұмулы жатқан көзін қайта ашып алып. — Өлтіре алмасаң, бетіме неге түкіріп кетпейсің?
Саркөк оның тершіп жатқан маңдайынан сипады.
— Мен үшін сен сол бұрынғы Аташсың. Түк те өзгерген жоқсың.
— Рас па? Ішіңнен боққа былғап тұрған жоқсың ба?
— Менің сенен қай жерім артық? — деді Саркөк жан-жағына ұрлана көз тастап отырып. — Сені жансыз атандырса, мен ертең қашқынның кебін кигелі отырмын.
— Сен бе? Кетесің бе бұлардан?
— Иә… Тек ел көзіне көрініп емес, жасырынып. Қашқын атанып.
Аташ басын көтергісі келіп, әлі жетпей қайтадан сылқ етіп құлап түсті.
— Сен емес қой қашқын. Сен азат жансың, — деп жатыр ол кезерген ернін әлсіз жаланып. — Ана… өздері ғой қашқын, алды-арттарына қарамай зытып бара жатқан…
«Апыр-ай, жөн сөз екен ғой осы айтып жатқаны» деп қалған Саркөк те ішінен.
— Онда жарайды, сен қала тұр, — деді ол шарт жүгініп отырған күйінен қарғып түрегеліп. — Тірліктен дәмең болса, шыда. Мен қазір бір айналып келіп, қайта соғамын…
Ай — толған күні, жігіт — болған күні. Аташты ол май үстінен сынаптай сырғанып аққан кезінде көріп еді. Өзінен зормен де, тобығынан келмейтін можантопайлармен де иық теңестіріп қатар жүре беретін. Ендігі жатысы анау. Намысы бар ерге, шынында, олай қор болып жатқанынан өлгені артық қой. Қамшы үйірер, қатын аялар оң қолынан айырылған соң да ендігі қалған ғұмырының қызық-шыжығынан біржола күдер үзіп жатыр. Кенесары мұздай темір құрсанған жасауылымен бар әскерден озып, мана кіші бесінде-ақ аттанып кеткен. Ойына алған мақсатын орындау кезінде көп аял қылмай, артында ұмыт қалған таудай ісі болса да, қайтып оған қайырылмай, тіке тартып кете беретін — ежелгі әдеті. Оның өзі болмағасын ба, әлі құламаған қостар мен жығылмаған үйлерде ешқандай сән-салтанат қалмапты. Есік алды — жайрап жатқан құрал-сайман, желінген еттің сүйек-саяғы. Шоғыр-шоғыр топ құраған адамдар арасынан ұрыс-керіс, боқтық аралас сөздер жиі шығады.
Найзасына сүйеніп, қалтаң қағып тұрған кекселеу өңді сарбаз:
— Кетті ғой, әне, бел асып. Беліне белбеу жарасып. Осы біздің ұшарын жел, қонарын сай білетін қаңбақ құрлы болмағанымыз ба? — деп күпіне сөйлейді.
Оған қасындағы өзі құралпы, арқасына таңып алған қалқаны қырық жамау сарбаз:
— Ол жай кеткен жоқ, ерік-билігіңді өзіңе беріп кеткен жоқ па? Ер, мейлің, соңынан, ерме, мейлің! — деп күңкілдеп, жұбату айтып тұр.
— Ей, Ордаш, «Арқа жайлы болса, арқар ауып несі бар?» дегенді білмеуші ме ең сен? Кенесары сыймаған кең даладан сені мен маған жайлы орын табыла қояр деп тұрмысың? — дейді онысына анау дүрсе қоя беріп.
Біреулер «аттың жалы, түйенің қомында» жерошақта былқытып ет асып, өздері киімшең, соны айнала малдас құрып отырып алып, әңгіме-дүкен құрады:
— Алла Тағала бізге осы жүрісімізді нәсіп етті. Мұндай ғұмырды басынан кешкен де бар, кешпеген де бар. Сабырлық етейік те…
— Сабырлық ет-етпе, осы жолғы басың — құрбан. Мал малданамын, жан жанданамын деп дәме қылмай-ақ қой бұдан соң…
— Өзім кіндіктен жалғыз едім. Әкей тоқсанда отыр. Мен олай-бұлай боп кетсем, ағайынның баласы өлсе, оның басын қарайтуға жарар ма екен?
— «Өзіңнен тумай ұл болмас, құлағын кеспей құл болмас» деген. «Құдай өзі жар болсын» дегеннен басқа не айтамыз саған?
Бұдан соң баланың жақсы болса сүйіктігі, жаман болса күйіктігі, бәрінен де ел ырысының шайқалмауын әңгімелеп кетісті. «Мал таппайтын еркек жоқ, құрарын айт. Бала таппайтын қатын жоқ, тұрарын айт» деген, толғақ бір ғана әйел затына келе ме екен? Заманның өзі ақсаңдап, аузы-мұрнынан шығып толғатып тұрған жоқ па? Көп үрдістен соң ықылымда бір дана туады. «Құдай — біреу, Құран — шын, Пайғамбар — хақ» болса, бұл да — сондай анық ақиқат.
— Әйел жалғыз көтермейді баланы. Ерімен бірге толғатады, — деп отыр әлгі сөзді бастаған сайрауық сарбаз. — Ердің көкірегі жүкті болмай, әйел дана тумайды. Әншейін боқсауыт бала туады. Құр қара көбейту үшін болмаса, оның керегі не?
Саркөк өзі де жалқы жігіт еді, мыналардың сөзіне қарап бет алған ісінен айнып қала жаздап келеді. Шүкірана қылатыны — бәрінің де еңселері көтеріңкі; елі-жұртынан ауып, қанаттары қайырылып бара жатқан сыңайда емес. Әлі де: «Осы жолда — басымыз құрбан. Хан Кене қайда бастаса, біз сондамыз» деп гуілдеседі.
Анық білетіні — қол бастамаса да, арттағы ауыр міндеттің бәрі қазір өзі жолығуға бара жатқан Ағыбай батырдың мойнына жүктелген. Әскер ішінде ауру-сырқауы, жаралысы, жырылып қалып қойғысы келетін жеке-жеке топтар бар, солардың бәрін рет-ретімен жайғастыру керек. Жалғыз-ақ солардың кейбіреулері арқылы елге жолдайтын арнайы сәлемі де болады. Сондай сәлемінің бірін ол анау күндері-ақ «көріскенше күн жақсы болсын» деп Шыңғыстауда отырған Өскенбайдың Құнанбайына жолдаған.
Екі иығына екі кісі мінгендей, өзін қоршаған жұрттан кесек сойы асып тұратын апайтөс ағасын сонадайдан көзі шалды. Меңсіз қаракөк айғыры шатыр сыртында ерттеулі, тоғыз бунақты, жез сырғалы найзасы босағада тікесінен тік сүйеулі түр.
— Келдің бе? Анық бекідің бе? — деді ол жер қылаң жорғасын тайпалтып жетіп кеп тұрған Саркөкке. — Жүр, ішке кіріп отырайық. Сен екеуің жаңағы бұйрықты орындап қайтыңдар, — деп қасында әлекедей жаланып тұрған екі мүритін дереу сыртқа жөнелтіп салды.
Ішке кіргесін де ол негізгі мәселеге бірден көшкен жоқ, әр жайдың басын бір шалып отырып, ақырында:
— Құнанжан түпкіш қой. Бірер жыл соғысты доғарып, Қытайды паналай тұруымызды қалайды. Ол жақтағы ағайындардың тықыршып күтіп отырғандарын да білеміз, — деп бір қойды. Саркөкке керегі ол сөздер емес, мырзаға алып баратын нақты сәлемі. — Кенекең — қабырғасы сөгілген қара орманы үшін өз басын өлімге тіккен адам. Біз-дағы сол жолдамыз. Екіншіден, ол Абылай атасының: «Қытайдан іргеңді аулақ сал, одан ешқашан қайыр-жақсылық күтпейсің» деп қалдырып кеткен өсиетін бұза алмады.
— Осы жетеді… Ұғындым бәрін… — деді Саркөк салбырап кеткен басын қайта көтеріп алып.
Ағыбай сөзін аяқтап болмапты.
— Біз күші басым орыспен неге алыстық? Бас амандау үшін емес қой. Отындық ағаштан оқтық мүсін шығады, қарындасқа ой салайық, артқы күндерге бір қайсар дәме қалсын деп. Сосын… — Ағыбай оның қолына жылқының ту қылынан өрілген, ұзындығы жарты құлаштай түрік байрағы — буыншық ұстатты. — Мынау, қарағым, Хан Кененің өз аманаты. Осы буыншық тарқатылып біткенше біз-дағы әрекет-тірлігіміздің бір жағына шығып болатын шығармыз…
— Бәрі есімде, Аға-ке! Бір сөзіңізді шашау шығармай жеткіземін.
— Онда сен қазірден бастап аттанып кет. Ол елге көзге түспес үшін елең-алаңда, дұрысы, таң қараңғысында жетіп құлайсың…
— Құп болады, аға!
II
Ай бағана қорғалаған. Самалдай есіп тұрған жел де сап тынған. Күңгірт аспан төрінде жусаған мал құсап жамырай жайылған баданадай-баданадай жұлдыздар тіке жоғарылап, көз ұшында қылмыңдап бұлдырап, сіркелене қалыпты; енді аз уақытта олар да су бетінде жыпырлаған мөлдір ұсақ көпіршіктей біртіндеп шағылып, түн тұңғиығының арғы тереңіне зым-зия батып, жоғалып кеткелі тұр.
Әлгінде ғана сібірлеп білінген там-тұм жарық бар еді, шығыс көкжиек бойымен тұтаса көтерілген жалпақ қара жамылғы тесік сәулелі түн аспанын тұс-тұсынан тастай қымтап, айнала төңіректі көзге түртсе көргісіз етіп меңіреу қараңғылық меңдеп ала қойыпты.
Таң қараңғысы дегеніміз осы. Күн шығар алдында екі таң арасына қарайып түсетін шолақ кезең. Оның өзі де бар уақытта емес, жылдың төрт мезгілінде кезек күтіп айналып келіп отыратын бір тылсым табиғат құбылысындай. Соның бірі — күркіреп шыққан көктем күнінде созылып барып жан беретін қыс аяғы, Құралайдың амалына көрінеді. Қазір жаз ортасы ауған — шуағына сұлы семіретін деген сарша тамыз уағы. Бұл күндерге келген таң қараңғысы тым қою әрі желсіз, қыбырсыз әрі құлаққа ұрған танадай жым-жырт. Өте бір сындарлы кезең боп есте қалатыны — ұрыға жол, серіге жора түседі. Құмалақ солай тартылып жатады. Бұл күні әйел толғағы да қатты. Оның есесіне дүниеге балпанақтай миы толық, біртуар перзент келеді.
Осы екі бірдей сын, екі ұлы кезең бүгінгі сарша тамызды орталай келген таң қараңғысында Шыңғыстаудағы Тобықты елінің атқамінер азаматы Құнанбайдың басына кеп үйіріліп тұр еді.
Алыстан күткен хабары — жон-терісі қалың Ресеймен қанша жыл қылжаласып шабысып кеп, бүгінде екіайырық жол үстінде тұрған Кенесары хандығының соңғы ау-жайы. Әзірге білетіні — қамысты көлдің қанжар тісті жолбарысын батпақты орманның теріс азу қабаны қуалап жүріп титығына жетіп, қақырата жеңбесе де, қансыратып алуға айналған. Қолқаға қолды салған соң, өкпе кеудеге сыя ма? Қайда барады, кімді арқа тұтады енді өзі? Тобықты Жеті Момыннан жырылып бөлек қалса да, Кенесарыны Ұлытауда ақ киізге көтеріп, хан сайлағандардың ішінде қазақтың белді билерімен үзеңгі қағыстыра жүріп өз әкесі Өскенбай да болды, бірақ түгел соңына ермеді. Ауыл-аймағы іргесін көтермей, ат майын да бермей, Кенесарыға сәтті жорықтар кезінде жеке-жеке топтар болып қосылып жүріп, Тобықты айналасы «санда бар да, санатта жоқ» есепте болған соң, бір олжа бөлісте қатты ерегесіп, барымтадан түскен Ақмоншақ ат үшін кетіскен.
Құнанбай қараңғыда мойнын сырт еткізіп бұрып қойып, демін ішінен кеңірек алып күрсінді. Биыл көктем басындағы аласапыранда Ақшоқыға қырық шақты сайыпқыран нөкері, жетегінде бүкірейген қоңырша дөнені бар — Кенесарының батыр әпкесі Бопай ханша келіп-кеткен. Сауыт-саймансыз, тұла бойын құндыздатып желбегей киініп алыпты. Жай жүрген жоқ. Былтыр күз оңаша отырған хан ставкасын орыстың қарулы отряды қоршап алғанда, Құнанбай: «Мұсылман елінің дәстүрінде намаз оқылып жатқанда мылтық атпайды» деп, Кенесарыны оқтан қорғап қалған болатын. Ханның еркек мүсінді, жортуыл басы әпкесі соған ризашылық білдірмек үстіне, Ақмоншақ ат үшін шырық бұзған Тобықты туысын көре кеткісі келеді. Айтысында, ол — өзінің Борсақтан шыққан теріс азу ағайыны Қодар. Атасы топқа кірмегеннің аламанда не ақысы бар еді? Оны сүйреп әкелсе, айнала сөз тарап кеткелі тұр. Құнанбай айлаға көшіп, ханшаның құрметіне жасаған той кезінде бәйгесіне қысырақтың үйірін байлап, алтынқабақ атқызатын болды. Естігені бар, алтынқабақ десе Бопай өзге керегін толайым естен шығарып жібереді.
— Оған ат қайда? — деп кергіді ханша бар болғаны.
Бопай ер үстінде отырып садақ тартқанда оған ілуде бір аттың ғана белі шыдайды екен.
Барлық күш, салмақ әуелі қос үзеңгіге, одан беломыртқаға түседі. Құнанбай әкеп көлденең тартқан екі аттың бірі етпетінен құлап, екіншісі өзі мініп жүретін ұзын құлаторысы еді, ол-дағы Бопай шірене садақ тартқанда екі тізесін бүгіп шөкелей кетті.
— Әкеліңдерші өзімнің қоңыршамды! — деп айғай салды Бопай қиық көздері қанталай ұшқын атып кетіп.
Алтынқабақты бүкірбел қоңыршасына отырып атып түсірген ханша алдына салған қысырақтың үйірін де алмастан, той артын күтуге қарамай, жөнеп кетіп еді. Содан хабар-ошар жоқ. Өз туысы Уәли ұрпағын қысқа күнде қырық шауып қанқақсатып жүретін Бопайдың осы берекесіз жүрісін жақсылыққа жорымаған Құнанбай. Енді, міне, өздері тайлы-таяғы қалмай, дүр көтеріліп Арқадан ауып бара жатыр. Талас кезінде бас сүйегі жарылып, әлдеқашан майып болған Ақмоншақ ат үшін емес шығар ханшаның бұлай оқыс айналыс жасап жүргені. Иісалмас Қодарды әлденеге ілік еткілері келеді. Құйрыққа қалжуыр байлау ғой.
Құнанбай аз жылдар ішінде бар Тобықтыны билеп, тастүйін ғып ұстап отыр. Оның Кенесарыны патша отрядымен бірге қуысып жүргені де — сырты. Іші, жүрегі — қанша қырыс жортып жүрсе де сол тентек төре жағында. Бүгін осы таң қараңғысынан қалмай, астыртын байланысқан хабаршысы жетіп құлауы керек.
Екінші күйісін бұзып тұрған жай — кіші бәйбішесі Ұлжанның кешеден бері оқыс келіп тұрған толғағы. Осының алдында туған қызды да бір аяғы жерде, бір аяғы көрде тұрып, қатты қиналып босанып еді. Өткен жолғы барысында өзі бұған әлдене айтып арызданғысы келгендей, жүзін төмен алып қиғаштай қарай беріп еді. Жайшылықта кең көрінгенімен кірісі қатты, оңайшылықпен ашыла қоймайды. Қайта айналып бір соғармын деп жүріп, уақыты болмай, даладан аттанып кете барған.
Сүйекті, ірі денелі, жігіт ағасы жасындағы Құнанбай бұл күнде етейіп, тым іріленіп кеткендіктен, малдас құрып тік отырғанда не шешініп жатқанда болмаса, бар уақытта арқасына неше қабаттап жастық тіреп, бір жамбастап жатқанды тәуір көреді. Қазір де ол күндіз сырттан кісі қабылдайтын алты қанатты ақ боз үйінде шешінбестен бір жамбастап қисайып жатқан. Ашық тұрған түндіктен жұлдыздар саумалап ыдырай бастаған соң ауырлап жұмыла түскен қабағын қолымен сипап: «Күн шығар мезгіл де болып қалған екен-ау!» — деп ішінен дұға қайырғандай күбірлеп алды да, қараңғыда екі қолын бірдей жоғары көтеріп:
— Ей, раббым, кеңшілігің мол жаппар ием! Осы уақытқа дейін жасап келген пендешілігім болса, кеш… — дей бергенінде тыстан жүгіре басқан аяқ дыбысы білініп, іле:
— Тәте, келді. Осында ертіп әкелейін бе? — деді қараңғы үй ішіне жартылай басын сұққан Ізғұтты.
— Кірсін… Ақырын… — Құнанбай өзі ұйыған денесін жазу үшін жатқан жерінен атқып түрегелді. — Бірақ жарық етуші болма!
Келген — Ырғызбай ішіне ертеден сіңісті боп кеткен өз адамы, Тобықтыға нағашы жұрты жағынан алыстан қосылатын бір туыс Смайылбектің Саркөгі. Құнанбай онымен өткен жаз Қараөткел бойында кезіккенде Кенесарыдан қара үзіп кетіп, өзіне жігіт болғысы келген ниетін білдірген. Ол топқа Саркөк Шұбыртпалы Ағыбай батырға атқосшы болып жүріп қосылып, сан жорыққа қатысып, өзі де көзсіз ерлігімен қайрат көрсете бастаған соң, Кенесарының қолынан күміспен әшекейленген ер-тұрман алып, онбасылыққа дейін көтерілген. Енді соның бәрін тастай, Құнанбайдың жіберген адамымен сөз байласып, «ит — тойған, ер — туған жеріне» деп Қорасанға қой, шыбын жанға мал айтып, тәуекелге бел байлап жеткен беті.
— Жүз көрісуге асықпайық. Артыңда қуғыншы бар ма? — деді Құнанбай қысқа қайырысқан амандық-есендіктен соң. — Біржола басты беріп келгенің бе?
— Біржола… — Кеудесі сырылдайды ғой, жарадан ба екен? — «Біз осымен кеттік, қалың елім, қазағым жылы орнын суытпасын. Сенің жолыңа дұғай-дұғай сәлем. Амандықпен көрісейік» деп Ағе-кем ақ батасын беріп, рұқсат етті. — Шұбыртпалы Ағыбай батырды айтқаны. — Кенесары өзі қатты ашулы. Алатау асып, барша дін-мұсылман қауымын көтеріп, ұлы ғазауат жариялайтын ойы бар.
— Алатау асса қиыс кетеді ғой. Жайшылықта шекесінен қарай-
тын шейіт қарындасың ол солқаққа көне қояр ма екен? — деді Құнанбай Саркөкті білегінен қапсыра ұстаған күйі өзімен бірге отырғыза беріп.
— Көнеді, көнбегенде қайда барады? Ол жақтарда орыстың үлкен жауы — аққылшық жұрты торып жүрген көрінеді ғой. Саны да көп, отпен атылатын қаруында да есеп жоқ. Түбі жаһанды орыс пен осы аққылшық жұрты тең бөліп алуға ұмтылады екен. Аққылшық қолтығында құмырсқадай құжынаған Үнді, Ауған мен Иран, оның бер жағында жағын шайнап Қашғар мұсылманшылығы отыр. Бәрінің де ортақ жауы — не тойымы, не қойымы жоқ, төрт құбыласын бірдей түгел жалмап келе жатқан орыс патшалығы.
Саркөктің батырға біткен сом тұлғасы әлгінде қатар түрегеп түрғанда өзімен деңгейлес сияқты еді, отыра кеткендерінде екі иығы қомданып, бұдан әлдеқайда шығандап тұрды. Дауысы да жай сөйлегенінің өзінде үй ішінде күңгірлеп, шаңырақ бойлап кетті. Бұл жігіт — әуелгі берген серті де сол, құлаған қосын көтеріп, түтін түтетіп, қалған ғұмырын шаруа бағып, тыныш тірлікпен өткергісі келеді.
— Ханымыз ат үстінде артына қайырылмаушы еді. Тым алысқа тартқан екен, — деп бір қойды Құнанбай. — Қытай еді ғой — оның қорғаны. Алатаудың асуы жоқ, жүріске айналыс. Абылай атасының бітіспес дұшпаны — сақау қырғыз отыр оның бір бөктерінде. Ақтабан шұбырындыда алқа көшін қайырған, қалмақтан бетер қаскөй жауы сол ғой оның.
— Оны біледі Кенағам. Бұл күнде төренің өзі — екі жік. Қырғыз оның орыспен ауыз жаласқан Уәли, Шыңғыс айналасымен ғана кектеседі. Олар қазір Кенекеңмен бір соғыс одағында. Алла Тағалам нәсіп етсе…
— Жә, болды! — деді Құнанбай аңсыз зекіп қалып. — Жуанқол ағаң не сәлем айтты? Нендей бұйрығы болды?
— Батырдың сәлемі: «Біздің қуынған ісіміз — қазақтың елдігін, бірлігін сақтау. Ол — төреге де, қараға да теңдей, ортақ артылған жұмыс. Ат үстінде жүрген құрбандар алыстан арбаласса, ел ішінде отырған ағайын жақыннан дорбалассын. Кім болсын, енді бізге еріп сөгіле көшкенмен, абырой таппас. Бұдан былайғы жерде жауын жағалай жүріп, іштен шалады. Оң жамбасқа келсе, неден болсын тайынбасын. Халқының жүдеп, қара шаңырағының күйреп ортасына түспеуін ойласын» деді.
Құнанбайдың өзінің күткені де осы сөз еді. «Жақсыда кек, жаманда тек жоқ», Кенекең найзадан түскен жараны найзамен жазатын ер еді. Қайта айналар есігін қатты серіпкенде табысқысы келгені — орыстан да өткен озбыр жұрт аққылшық па? Атының өзінде шошқаның түгі тұрған, ақты-бозды ағыза жүріп жарты әлемді жұтса да жемсауына жұқ болмайтын анық мақұлық солар емес пе? Қазір іштей тәубе етіп отырғаны — бет алған бағыты дұрыс. Құдай алдында күнәлі, аруаққа шет болмайды. Кенесары заманы өткен хандықты, ескі дәуренді көксейді. Таң атпайын десе де күн қоя ма, әне, сәулеленіп қайта белгі беріп келеді. Бауыздалған малдың соңғы тұяқ серіпкені — жан ышқынысы; қайран ел соны көріп отырып, соры қайнап босқа қырыла беруі керек пе?
— Сосын, — деді Саркөк қараңғыда қолына түйіншектелген қылшықты жылбыратқан бірдеңені ұстата салып. — Мынау — сізге батырдың өзінің тапсырған аманаты. «Көріскенше күн жақсы, қашан шешілгенше бойтұмардай сақтасын!» деп беріп жіберді.
— Бұл не?
— Буыншық… Түріктің туы… Кенекеңнің артына сенім артқан жұртына қалдырған жалғыз белгісі — осы…
— Ізғұтты-ай! Қайдасың? — деді Құнанбай дауысын шығарыңқырамай, тысқа мойнын созып.
— Мен бармын, тәте!
— Жарық етші, кішкене…
Ізғұтты үйге етегімен қалқалап білтелі тас шам алып кіре бергенде көргені — үш жерінен түйіншектелген жылқының ту құйрығы. Оның төменірек тұстағы бір түйіншегі әлден қопсып, шешіліп кеткелі тұр екен.
— Бұны не істедім сонда? Қыл дегені не?
— Ғазауат туы — осы, мырза! Қайда жүрсеңіз де Кенекеңнің ақ жолына тілеуші болыңыз.
— Ал тілеуші екем. Одан арғыда не күтеміз?
— Бақ қашса да тек қоймайды. Әрдайым бойыңызда ұстап, түйіншектің өзі тарқатылып шешіліп отыруын қадағалайсыз…
* * *
Бесін ауған шақ. Шұғылалы мөлдір ауадан таңдайға жаңа түскен майдың сары уыз дәмі білінеді. Қыр арқа бойы бытырай жайылған төрт түлік малдан жыртылып-айырылғандай. Ауыл сыртымен тай жарыстырып, екі ақ көйлек бала салдырып бара жатыр. Оның біреуі тез-ақ шырамытылды — дөйаға Жортардың немересі. Қуанышы — жастығы, жаға бостығы. Мезгіл де соған үйлес деген, жайлы қоныс, жанға сая шыбынсыз жаз күндері тұр.
Жалғыз-ақ Қасқабұлақта отырған ауылдың мазасыз күй кешіп тұрғанына бүгін, міне, екінші тәулік. Ортадағы алты қанат ақ үйдің маңы абыр-сабыр жүгіріс; жақындау барғанда оның іргесі жартылай түрулі керегесінен біркелкі үнмен сарнаған әлсіз әйел дауысы шығады.
Үлкен қара жолдың бойындағы ақтақырда осы ауылдың бір топ ойын баласы жүр. Алды — он бір-он екі, арты — алты-жетілер шамасында. Бір сызық бойына жыпырлата тігілген көп асықтың қақ ортасына қан-жосаға боялған біреуін тоңқайтып тікесінен тік қойыпты. Сақаны сол тоңқайтып қойған қан-жосаға тигізсең, көндегі бар асықты сыпырып аласың, тигізе алмасаң не құлатып кетсең, орнына соншама жаңадан асық тігесің.
Бұл ойын «омпа» аталады. Балалардың ішінде омпаны оңды-солды қақшып түсіріп, шыдатпай жүрген бір адырақ көз тәпелтек сары бар. Ол — Көтібақ Досайдың (жалған аты Шоқа) ұлы Жиренше. Балалар оны бірде «көз мерген», енді бірде «қол мерген» деп кезек бермей шуласып мақтасатыны — ол қолындағы ішіне қорғасын құйған қызыл құлжа сақасын қалаған асығына көздеп те, көздемей де бірден шарт еткізіп тигізіп, анадай жерге ұшырып жібереді.
Бұлардың ойынын сырттай бақылап, қызықтасып тұрған ересек балалар:
— Пәтшағар, мына Шоқаның қуаяғы омпадан бүгін де есе бермейін деді.
— Әлден мынандай. Бұл бетімен қайда барады-ей, сай өрлеп?
— Қайда барушы еді, тәйірі? Әкесі құсап бір кебісті бір кебіске сұғындырып, елді алатайдай бүлдіріп отырар.
— Өз бауырың емес пе, жамандыққа қалай оп-оңай қия саласыңдар? Жасында қолы шыққанның өскенде тілі шығады. Атына лайық, Жиренше шешен бабасына тартса, сенің де мерейің емес пе? — десіп өзара керкілдесіп, қызылшеке болып әлек.
Осы сөздерді бір құлағымен шала жүрген тәпелтек сары таза қоқиланып кетіп:
— Тәкетай, осы жолғы омпамды саған байладым, — дейді енді қалтасын, омырауын ұтыс асығына сықап толтырып болған соң дағдылы жомарттығына көшіп.
Тәкетайы — асық ойынына араласа алмай тұрған, балалардың ішіндегі бәрінен кішісі Тәкежан, қазіргі толғақ қысып босана алмай жатқан Ұлжанның тұла бойы тұңғышы.
— Ей, сен, шорабас… есірме! Өзің ұтып болсаң, тұр былай. Бізге кезек бер… — деді бар асығынан ұтылып, жарылардай боп күйініп тұрған ағасы Мамырхан.
Одан гөрі ересектеу, әлден сөзшең, қит етсе жұдырық ала жүгіруге бейім тұратын Құттыбай алға белсеніп шыға келіп:
— Тырық неме, өзін әлден ел қамын жеген Едіге көреді-ей! — деп оны бір аяғын алға қойып, сақасын кезеп тұрған жерінен итеріп кеп қалды.
Мамырхан оны қостағаны, әлде інісін іліп-шалғаны белгісіз:
— Жарайды, тиме! Тәкетай үшін атса атсын. Ұлжан апам тынышталар ма екен? — деді.
Асық ойынына қатыса алмай, бір жағынан шешесін ойлап қамкөңіл тұрған Тәкежан өзін мүсіркеп айтқан мына кекесінді естуі-ақ мұң екен, екі көзін жұдырықтай бақырып ала жөнелді.
Жол бойындағы қараша үйдің көлеңкелі іргесінде әрі өткен, бері өткенді әңгіме қып ауылдың бір топ үлкендері отырған. Олар екі өкпесін қолына алып, үкідей ұшып жүгіріп келе жатқан көзі жасты Тәкежанды көріп:
— Қайтсін-ай, бұл балаға да қиын! Кімге бауыр бассын? Ойынмен алданып жүр. Басқаның бал бергені өз анасының су бергені емес пе?
— Түу, несін айтасың? Әкесі өзін қаршадайынан тоқал шешесі Таңшолпанның бауырына салып, тасбауыр етіп қойды. Бала өзін тапқан анасын ұмытушы ма еді, тәйірі! — десіп, есіркеп-мүсіркей қалды.
Есік алдындағы бөгегісі келген қатындарға болмай, ішке жұлқына кіріп кеткен Тәкежанның көзі, алдымен, екі жақ керегеге шұбалтып керіп қойған жуан арқанға түсті. Босанатын екіқабат әйелдердің соған артылып тұратынын ол мана Мамырхандардан естіп біліп алған. Үй ішінде жастықтарды қағып-сілкіп түрегеп жүрген кәрі әжесін көрді. Өз шешесі, көтеріп салған ба, төрдегі биік сүйек төсектің үстінде көзі жұмулы күйі жатыр.
— О, жарығым… ботам… Қарның ашты ма? Неге жыладың? — деді кәрі әже оны жүгіріп кірген бетте бауырына басып.
— Апам неғып жатыр? — деді әлден кісікиік тоңмойындау немересі дүңк ете қалып.
— О, құлынтайым сол, саған да шеше керек, басқаға не жорық? — Кәрі әже оны айналып-толғанып, бетінен, маңдайынан сүйіп: — Ақырын, оятып аласың. Әлгінде ғана қисайды, — деп қалтасынан қағазға ораған кәмпит алып беріп жатыр еді, Ұлжан көзін ашып алып:
— Апа, бұл кім келген? Тәкежан ба? Манадан қайда жүрдің? — деп кезерген ернін әлсіз қимылдатып, қасына шақырып алды.
— Далада ойнадым. Неге бұлай жатырсың?
— Сен өзің қыста қатты ауырмап па едің? Жазылған соң қайтадан түрегеп кеттің, — деді Ұлжан баласын еңкейтіп, маңдайынан иіскеп жатып. — Айдалада… соңыңнан қара ермей жүріп қалған жоқсың ба?
— Ол не қара, апа?
— Мен саған іні әкелемін, балам. Өзің айтатының қайда: «Неге менің бірге туған інім жоқ» деп.
Иә, айтса айтқан шығар. Мынадай қиналыспен, жан түршіктіре келетін інінің оған мүлде қажеті жоқ. Іні деген ер бала ма? Өзінен кейін туған жалбыр тұлымшақты қызбен үш жасына дейін емшекке таласып, оған арналған бар бейілге өлердей қызғаныш білдіріп, ол бейшара былтыр күз оқыстан ауырып шетінеп кеткенше қыр соңынан өшігіп қалмай қойып еді, енді одан гөрі де тілек-талабы күштірек «іні» деген бірдеңесінің келе жатқан сұмдық хабары жетіп тұр. Ол келсе, мұны қайтадан анау сасық кемпір-шалдың үйіне апарып қояды. Сосын биыл көктем басында өзінің еншісіне тиген, маңдайынан ағып түскен жұлдызшасы бар қоңыр құнанның тізгініне де шырылдап бірге жармаса кетер ол «іні» деген бәлесі.
Есік алдына көңілсіз шығып, жүдеу өңмен бүрісіп тұрған оны анадай жерде балпаңдай басып келе жатқан Майбасар ағасы көріп қалып:
— Өй, Быттыбай, саған не болған сораңды ағызып? — деді өзін мазақ атымен атап, қылжақ күлкісіне сала бастап. — Аналардың біреуі ме саған тиісіп жүрген?
— Жоқ, мен өзім…
— Неге өтірік айтасың? Мен әлгінде Құттыбайдың құлағын бұрап, енесі өлген бұзаудай азынатып қойдым, әне! Атамда-ботамда жоқ ынжықтық қайдан біткен осы саған?
— Сен өзің ынжықсың…
— Қарай гөр бұны! Жатынға тартқан жаман неме. Таңапаңнан қашып келе беремісің әйтпесе?
Бұл ағасы жүрген жерінің бәрінде өзін шешеге қарсы қоя жүруді әдетке айналдырып алған. Өткенде бір жолы келгенде әкесіне де жамандап жатқанын құлағы шалып қалған. Соның бәрін осы қазір жиіркене еске алып тұрып, анадай жерге қашыңқырап барып:
— Кет әрі, ботқабет! Менің шешем сенің егініңе түсті ме? — деді.
Майбасар қаршадай баланың аузынан өзі өмірі күтпеген, қақ басына сойылмен салып қалғандай жаман ауыр сөз естіді. Сыртынан жұрттың бәріне ат қойып, айдар тағып мысқылдап жүретін жеңгесі не ана миы ашыған кәрі қақпас солай атай ма екен? Ол да емес, атауда тұрған не бар? Басқа мәселе оның тұла бойын түршіктіріп қойған.
— Қарай гөр бұны! Тоқтай тұр бәлем, әкең келсін, — деді ол жүзі кәрлене, аяғымен жер теуіп қалып.
* * *
Сөз біткесін Ізғұтты Саркөкті өзіне арналып тігілген бөлек үйге алып кеткен. Жан баласының көзіне түскен жоқ, құда қаласа, ағайын-ауқымының ортасына тастай батып, судай сіңіп жүре береді.
Құнанбай күн көтерілгенше мызғып алғысы кеп сол отырған орнында қисая кетіп еді, көзі ұйқыға бара бере өмірі есінен кетпестей бір ғажайып түс көрді. Қай заман екені белгісіз, көкжиек айналасы телегей-теңіз сумен астасқан, өзі ақ шомшы артқан түйелі керуенді бастап алыс бір жақтардан оралып келе жатыр екен дейді. Аспан айналып жерге түскендей күйіп тұр, бәрінің де қаңырығы кеуіп, шөлдеп, тізелері ұзақ жүрістен бүгіліп, көз ұшында сағымша бұлдыраған суға жете алмай, әлі құруға айналған. Қол созым жерде — ұжмақтың төрі. Өздерінің ілгері басқан аяқтары кері кетіп, жалындаған тозақ отын кешіп келеді. Анадай жерде, жалаңаш құз басында сақалы беліне түскен бір ақ шашты, жұдырықтай қара шал тұр. Сол кенет аспан астын толтырған зор дауысымен күр-р ете қалып:
— Ей, керуен басы, түйелеріңді тоқтат! Мойныңды бұр да, менің сөзіме құлақ сал, — деді.
Бұл артына қарап белгі беріп үлгергенше, түйелер де шөкелеп жата-жата қалыпты.
— Әміріңізге құлдық, ата! Сіз өзіңіз кім боласыз?
— Мен — Қаратауда, қу төбенің басында қалған Әнет бабаңмын!
— О, жан баба, кешір! — дейді бұл шоқтай қызған құмға тізерлей отыра қалып. — Танып тұрсыз ба? Мен сіздің Айдостан тарайтын ет-бауыр жұрағатыңызбын.
Ақ сақалды қария қолындағы асатаяғын бір сілтеп қалып еді, әлгінде шөгіп жатып қалған түйелер қайтадан дүр сілкініп түрегеп кетті.
— Ә, сен Құнанжанбысың? Сен таққа отырып, хан болғалы жүрген қарағымсың ғой! Ат жалын тартып міндің бе? Тең құрбыңмен жүрдің бе?
— Аллаға шүкір! Батыр — бір оқтық, бай — бір жұттық. Хандық та қайранға соғар бір кеме емес пе? — деп сүйреңдеп барып тіліне шоқ түскендей бөгеліп қалды. — Қатарымнан қалған жерім жоқ, жан баба!
— Қарның тұрған жерде қатпаршағың тұрмасын, балам. Жазылған жазыңда жаралы болсаң, қақаған қысыңның қайырымын нәсіп етсін. Күн шығар алдында, таң қараңғысында… Ібраһим пайғамбарымның…
Өзі ұйықтап жатса да көріп жатқаны түсі екенін сезініп: «Таң қараңғысында ма? Осы бүгін, қазір жеткен Саркөкті, өз нәсілі де емес, бөтенді мезгегені ме?» деп бір уақ тіксініп қалып, жан дәрмен:
— Ібраһим пайғамбарымның ба? Ол ненің болжалы, баба? — деді дауысын қаттырақ шығарып жіберіп.
— Бүгін емес, ерте-ең… Ер-те-е-ең…
Сол сөз аспан астын толтырып біраз жаңғырықтырып тұрды да, ақ сақалды қария қолындағы асасын әуелі жерге бір түйіп, сосын көкке шаншылта нұсқап, көзді ашып-жұмғанша ғайып болып жоғала беріп еді, оның орнында қап-қара боп түксиіп Қодар тұра қалыпты. Түр-түсі адам шошырлық, төбесімен көк тіреп, қолдарын тарбитып, өзін буындырғалы келе жатыр. Жынын шашқан, құтырған бура құсап, былдырлап сөйлеп келеді. Бірақ не айтқанын ұғына алатын емес. «Бұл ит қайдан жүр? Неге киелі бабаның орнынан көрініп тұр?» деп ұйықтап жатып шошына ойланғанын біледі.
Ояна кетіп еді, жүрегі аттай тулап, өзі қара терге түсіп, тұла бойы селкілдеп, қалш-қалш етіп жатыр екен. Үй-іші бозаң тартып, аз-кем жарықтанып қалыпты. Басы зілдей боп ауыр тартып тұрса да, ендігі ұйқыны Құдайға тапсырып, атып түрегелді. Есік алдында өзін қарайлап, тықыршып жатпай жүрген Ізғұттыны дыбыстап шақырып алып:
— Менің құлажал торымды ерттей қойшы, — деді де, ол келгенше босағада дайын тұрған иір мойын құманмен бет-аузын шайынып, құлажалды күміс ер-тұрманымен әбзелдеп жетектеп әкелген Ізғұттыға үзеңгіге аяғын салып жатып: — Шайды осы үйге жасаттыр, бір көк қошқар сойылсын. Әлгі… Шайқы-бұрқы қайда? Соны тауып әкеп батасын ал да, соя бер. Мен қазір қотанды бір айналып келемін, — деп оң қолдағы тау бөктерін жалбылай желе-шоқытып кете барды.
Шайқы-бұрқы дегені, өзінің аты — Дәуітбай қажы, Меккеге екі барып қайтса да қажылығынан дуаналығы басым, қысы-жазы үстінен жабағы тонды жарғақ шекпені түспейтін, Ырғызбай ішіне ертеден сіңісті боп кеткен Есболат-Шоқа, бүгін таңда түсіне кірген Әнет бабаның шашыранды бір ұрпағы; жұрт оның Дәуітбай есімін қалдырып Шайқы атандырып жіберген, құмалақшы әрі түс жорығыш, аздаған «көріпкелі» де бар көмей сәуегей, елге зияны жоқ, келін-кепшікке сыйымды, біртоға қадірлі кісі. Ізғұтты оның Жалбының адырындағы қараша үйіне жүрек жұтып жалғыз бара алмайтын болған соң қасына туған бауырындай боп кеткен Құдайбердіні ерткен. Өз дегені болмаса, кісі ықтиярымен жүре бермейтін дуана Шайқы мырза ағасынан соң бала да болса осы Құдайбердіге ғана тоқтайды.
— Тәтем де қызық, — деген ашаң өңді, шүңірек көздеу Құдайберді мұны естігенде миығынан күліп алып. — Сонау жоннан таң атпай көк қошқар алдырып, оны Шайқы атама баталатып сойдырғалы жатқаны тасаттық берейін дегені ме? Әлде жаңа бір тәуекел іске бел буғаны ма екен?
— Әй, Құдашжан-ай, жайшылықта бәрін біліп-түсініп тұрып, осындайда керең бола қалатының-ай! — деген Ізғұтты оны еркелетіп, арқаға қаққылап қойып. — Ыбрайым пайғамбар жалғыз баласын Құдай жолына құрбандыққа шалғалы жатқанда Алла Тағаламның адалдығына көзі жеткен соң, рақымы түсіп, аспаннан көк қошқар құлатқаны қайда? «Ымды білмеген дымды білмейді» десем ғой, жақсы інім, осы қазір көңіліңе келеді.
Құдайберді биыл он алтыдан он жетіге шығады, мінезінің салмақтылығына қарап ешкім де оны баласынбай, үлкен кеңестеріне бірге ала отырады. Қазір ол аға сөзін көңіліне алғанын білдіріп қалып:
— Сонда қай баласы үшін? Не жөнге арнап құрмалдық шалады? — деп оның басынан асыра бір сөз айтып жіберді.
Ізғұтты жауап қатпай, аңырып тұрып барып, бұрылып кетті.
Таң алдында көрген ғажайып түсінің әсерінен әлі толық айыға қоймаған тәтелері Құнанбай қазір әлдеқашан заманы өтіп кеткен бұлдыр бір елес, ертегі күндер құшағында келе жатыр. «Апыр-ай, қалай бәрі рас, сайма-сай дәл әрі соншалық айқын, бедері мол түс? Қараңғы үй ішінде өзінің Саркөкпен болған әңгімесінің тура жалғасы да секілді», «Сен таққа отырып, хан болғалы жүрген қарағымсың ғой» деп дәл төбесінен түсіргендей еткен жоқ па?
Ол көрінген Әнет баба — жалғыз Тобықтының емес, мұқым қазақтың елбасы ағасы, он сегіз мың ғалам оқуын бойына сіңірген ғұлама; 1723 жылы қазақты қалмақ шапқанда «Ақтабан шұбырындыда» тоқсан бес жасында үдере қашқан көшке ере алмай, төбе басында төңкеріліп тірі күйінде жалғыз қалып қойған. Алып жүруге шама келмегесін бе, әлде кейінгі тұқым-жұрағатының аман-есендігін ойлап, өзін әдейі құрбан етті ме екен? Құнанбай ойы осы соңғы келеге көбірек сая береді. Бүтіндей басын бермесе, береке-бірлік шықпасын білген ғой әулие баба. Оның көзінен бұл-бұл ұшқан ұрпағының Кеңгір, Торғай, Ырғыз өзендерін жағалай өрлеп барып, көп сүргіннен соң осы Шыңғыстауға кеп орнығып, қырда Керей, өрде Найманмен шұрайлы жер, жайлы қоныс үшін қырқысып, екі арада Еңлік пен Кебектей жазықсыз қос мұңлықтың қаны төгілгенін қайдан білсін? Әнет баба сондағы қазақтың шаңырағын ортасынан түсірген Жоңғар жорығының басы еді, бүгін танда түске кіріп аян бергені тағы сондай қырғын, алапат бірдеңеге көрінбесін. Жоқ, ол аруақты баба: «Бүгін емес, ертең… таң қараңғысында… Ібраһим пайғамбарымның…» деп әлдебір жораны шегелеп тұрып айтты. Есіне күні кеше Қасқабұлақта отырған ауылда болып қайтқаны түсе кетті. Уақытына жетпей толғатып қалған Ұлжанның сонда өзіне оңашада арызданғысы кеп, төменшіктеп қарай бергені тегін кетпегей.
Құнанбай құлажал аттың тізгінін еркін қоя беріп, қатты аяңымен алшаң бастырып келе жатып, осының алдында қараңғы үй ішінде Саркөкпен болған әңгімені есіне алды. Хандық дәуірі өтіп келмеске кетсе, тақ жағалаған төре де, бақ жағалаған қара да бір. Әнет бабаның: «Сен хан болғалы жүрген қарағым екенсің» дегені — өз ойы, ол түс арқауына кірмейді. Сөз тарап кетсе, оған қулық жалғанбай тұрмайды, сондықтан жорушыға да мәлім болмауы керек. Кенесары одан екі-ақ көйлек бұрын тоздырған, бағы асқаны тақ жағалап туғаны ғой. Арғы атасы Ырғызбайдың Абылайдың оң тізесін ала отырған кездері де болыпты. Қасым баласын ол өз өмірінде бір-ақ рет, онда да ақ киізге көтеріп құпиялап хан сайламай тұрғанында, ат үстінде қиыс кетіп бара жатып сыртынан аңдап қалған. Бұған дейін ол көріп жүрген төре атаулы шетінен қырыс қабақ, доң айбат, кісіге бүкіл денесімен қасқырша бұрылып қарайтын бірмойын да ашушаң келетін, мынау төренің екі беті жалқындай қызыл, мүсін келбеті сымға тартқан күмістей аса нәзік те, шамырқанса-ақ шар болаттай серпінді көрінген. Былтыр жаз Кенесарының басын оқтан арашалап қалғаны, Саркөктің айтысында, оның құлағына да тиіпті. Ендеше, үш жерінен түйілген буыншық беріп жібергені — өзіне артқан мол сенімнің белгісі. Соған орай түсіне және Әнет бабасы кіреді. «Бүгін емес, ертең, таң қараңғысында» деп Ыбырайым пайғамбарымның атын атап аян бергені рас па? Әлде өзінің неше күннен бері қажып-талған миының ішінде шала ұйқылы жатқанда сәулеленген әншейін сурет, елес көрінісі ме? Осының алдында ол: «Аруақ, Құдай, бар болсаң Әнет бабамның ғұмырын бер де, қасіретін берме. Ұрпағым өсіп-өнсін, елге үлгі-өнеге таратайын. Албаты қорқатыным — артқы шегі бір күнде кесілмесін» деп сәждеге бас ұрып, көзінен жасы парлап ағып, тілек еткен.
Шыңғыстың бұрынғы аты — Найманкүре, қалмақша сегіз өзен дегенді білдіреді. Үлкенді-кішілі ол бұлақ-бастаулар биігі анау көрініп тұрған Ханды айналып, Ашысуға кеп құяды. Бір шеті Қарқаралы жазығынан басталып Ақшатауға дейін ұшқасып-мінгескен шың-құздары — осы елдің ырысы мен қорғаны, қыстау-қоралар — мекені. Сол қолда көкжиекке қонақтаған үйірім бұлттар құсап бауыр таулар — Қыдыр, Шұнай, Көкен көгеріп шалынады. Оң қолда күн көзін қалқалап бөктер таулар — Орда, Арқат, Бұрқат «менмұндалап» тұр. Ол екеуінің арасына сұлап түсіп, сұйылып барып бітетін Арқалық, көңіл сыртындағы Көксеңгір, Балашақпақ, Бақанас пен Байқошқар — күндіз ойынан, түнде түсінен кетпей қойған жайлау таулар.
Жер өспейді, ел өседі. Осы уақытқа дейін ауылы аралас, қойы қоралас жатқан Тобықты баласы мұнша жерді қауымдасып иеленгенімен, елдігін бәрібір толық танытып болған жоқ. Ағайынның басын құраған Биатасы Кеңгірбайдың дәурені басқа еді, ол қазақтың өз билігі өзінде тұрған, хандық құрған қадым заманы болатын. Бері салса рулық, ескі көне дәстүр үстемдік етті. Ас ортақ, ат ортақ кезде аралас-құралас тұра беруге болады. Енді араға жік кірді. Бір атаның баласын беске бөліп, ауыл-ауылға таратып, араздық отын өршітіп қойып отырған орыс өкіметінің саясаты. Бұдан соң бір жұтым су мен бір түп көде үшін қырқысып, таласып өмір сүрмей көр. Оны жасатпас үшін көңіл көзі жетіп тұрған осы өңірлерді жүрегінде әділет өлшемі бар бір ғана адам иеленуі керек. Сол адам — бәріне басшы, игі тілекші. Бірақ қалай жасайды оны? Неден бастауы керек?
Көңіл түкпірінде көптен ұялаған осы сұмдығы көктем басында Ақшоқыға ханша Бопай келіп кеткеннен бері қайта бас көтеріп еді. Терезесін тең ұстаған адамның ғана ауылына тал түсте сыбай-салтаң жетіп барып, алтынқабақ атады ондай қаншық. Төре тұқымынікі — «алдыртқан-албырт», қолындағысынан айырылып қалғасын төбелес салған баланың ойыны сықылды нәрсе. Құнанбай олай етпейді. Жұлынға түседі. Тек түсіне кірген Әнет бабасының: «Сен таққа отырып, хан болғалы жүрген қарағымсың ғой!» — дегені теріске кетпегей. «Қазақтың соңғы ханымын» деп есіріп, жарғақ құлағы жастыққа тимей жүрген Кенесарының Арқадан ауып бара жатқаны ырымға жақсы. Оның кеткені — бар билікті әлден мұның қолына қалдырғаны. Енді бұдан былай өзінің алдына шығып, кесе-көлденең тұратын Құдайдың құлы болмайды. Егер…
Құнанбай әлдекім шапанының қапталынан тартқан сықылды болғасын шыр айналып, тіксіне бөгеле берді. Жалғыз көзі сол жақ қиырда, дөң басында мұнартып қалып бара жатқан Биатасының бейітіне түсіп еді. «Мені ұмыттың ба, зинһар? Қайт райыңнан!» деп сәл қарлығыңқырап шығатын өктем дауысы да жеткен сықылды болды құлағына.
Құнанбай бет-аузын сипап, ішінен күбірлеп дүға қайырды. Аруақ та болса именетін жалғыз адам — осы Биатасы. Бірақ Құдай өзі кешірсін, дәл қазір ойына алғаны — мүлде басқа тілек. Бейіт тұрған сонау биікше төбеден басталатын Боқтының көлі мен Мамай Жидебай отырған жазық кең алқап. Қыстауы — ықтасыны мол Мұсақұл, күзеуі — қысы-жазы бірдей қарайып жататын Өртең, төрт құбыласынан бірдей тау сілемдері қоршап тұрған анық хан ордасы. Мамайдың үміт артпаған үмбетінен тарайтын шата Жидебай жалғыз өзі иеленуі керек пе екен ол өңірлерді? «Пісік астың күйігі жаман», Құнанбай биыл жаз әдейі зорлық еткендей осы Жидебай қорығының үстінен өтіп, уақытша болса да Хан Шыңғыстың баурайына кеп орнығып алып еді. Ондағысы — Кенесарыдан келетін жансызын күтіп алатын бұдан артық ұрымтал орын таппаған. Екінші есебі — бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып отырған Бөбең мен Кішекең (Жігітек) ортасына сыңар жебе құсап осылай бір сыналап кеп ену.
Оның қазір ойына алып келе жатқаны — бүгін таңда түсіне кірген Қодар туысы. Борсақ айналасының Жидебаймен әлдеқалай ілік-шатысы бар. Мошқалдау, кісі сөзіне оңайшылықпен жауап қатпайтын доғал тұмсық Жидебай қысы-жазы жалғыз үй отыратын Қодар көршісін ғана төңіректейді. Ол «тұр» десе тұрады, «жат» десе жатады. Құнанбай тау бөктерін жалбылай, еңіске түсе бере торы атты сар желдіріп келе жатты да, алдынан лағын ертіп қашқан киікті көріп тізгінін тартып, атының басын тежей берді. Ұйқы тығылып перделенген жалғыз көзі киік енесінің емшегінен сүт саулап бара жатқанын көрді. Лағын емізіп тұрғанда әлденеден секем алып тұра қашты ма екен? Қалың қау арасының сыбдыр еткеніне елегізіп тоқырай беріп еді, далбаң етіп, қиралаңдай алып қара құс көтерілді. Қыран болса тұмсығын ашып тілін салақтатпай, бірден жарқ еткен сегіз найзасы көзге шалынар еді. Мынаның тарбиған қотыр саусақтары тым жиіркенішті. Өзі, пәтшағар, жақын жерде ұясы болды ма, қау арасынан не іздеді екен? Ат тұяғының дүсірінен дегбірі қашып, бірден көтеріліп кете алмай, қау үстімен қалбаң қағып әзер ұшып барады.
— Байғұс-ай, лақты киікке түсе алмасаң да, оны шошытарлық қауқарыңның барына не берейін? — деп мүсіркей езу тартып келе жатып, сол қапталынан орғыта секіріп жалт берген көкжал бөріні көзі шалып қалды.
— Ах, жауыз неме, сен екенсің ғой айнала бөріктіріп қойған! — деді ол бар дауысымен ақырып қалып.
Қазір оны тасырлатып қуа жөнелуге бойында қару не өзінде ықылас жоқ, анау ит соны сезінгесін де именбей, бүлкек қағып, жалқау жортып барады. Ықыласы түскенде, көргені жаңа ма, астында жарау ат, Құнанбай оны қуа жетіп жалаңаш қолымен де соғып алатын еді, дәл қазір тілек үстінде келе жатып аруақты түз тағысының қанын бекер мойнына жүктегісі келмей, оқыс бұрылып, Хан Шыңғыстың бауырындағы Кеңқорыққа тартып кетті.
Ойына алғаны — бүгін түсіне кірген, Кеңқорықта елде-күнде жоқ өнер шығарып, малына қыстық шөп әзірлеп жатқан Қодар еді. Ол бір жылдары әдейі Семейге барып, орыстың мұжықтарынан белорақпен шөп шабуды үйреніп қайтыпты. Жердің түгін малдың тісіне тимей тұрып, алдын ала жалмап отауға кірісуі жақсылықтың белгісі емес. Сол үшін екі рет кісі жіберіп, «жаман ырымға бастайсың» деп жұрт алдында шақырып алып ықтырғысы келіп еді, Қодар екі жолында да шақыртқан адамдарын боқтап-боқтап, қуып сала берген.
Енді, міне, жуан торы атының үстінде өңкиіп, қанын ішіне тарта сұрланып өзі келе жатыр. Бергі қабақтағы қалың қауды қабырғалап өте бере ішкиімінен басқасын шешіп тастап, қолындағы жарқ-жұрқ еткен бірдеңесін ерсілі-қарсылы құлаштай сермеп жүрген еңгезердей зор денелі туысқанын көрді. Қодар — осы. Ол-дағы өзіне қарай тура салып келе жатқан Құнанбайды қиядан шалып, қолындағысын анадай жерге лақтырып тастай беріп, белін жазып тұра қалды. Бұл күндері елуді иектеп қалса да әлі жас жігіттей, өн бойының бұлшықеттері жылтырай тырсия сыртқа теуіп түр.
Қодар оны әрі жақын қандасы, әрі елдің бетке ұстар азаматы көріп, әрдайым сыйлап, жұртқа жасайтын кертің-бұртың мінезін оған жасамайтын. Сонда да бар уақытта сыр алдырмай, сескене жүреді. Құнанбай жақындай бере дауыстап сәлем беріп, іле:
— «Ұрлық қылсам өлем, шөп жесем қақалам» деуші едің. Сондағы тапқан кәсібің осы ма? — деді.
— Мал азығы — жан азығы. Тіршілік етпесе бола ма, мырза?
Қодар соны айтты да, еңкейіп жерге тастаған белорағын көтеріп алды. Жүзі күнге шағылысқан, қарағай балдақты қайқы қылыштан бір аусайшы. Құнанбай жүрегінің дір ете қалғанын сездірмеуге тырысып:
— Ағайынның азары болса да безері жоқ. Бір шақыртам, келмейсің. Екі шақыртам, келмейсің. Мұндай көтті саған кім берді? — деді құлажал атын омыраулата жақын бастырып келіп.
Қодардың түксиген суық өңі заматта жылып, бұл күтпеген бір төменшік қызық кейіпке ауысты.
— Мырза інім, мен бір басы айналып, үйде отырып қалған ері өлген әйел сықылды адаммын. Қай әмеңгер көз салады, кім не дейді деп елеңдеп отырған. Баланың түрі анау, — деді арт жақта шөмеле үйіп жүрген жалғыз ұлын нұсқап. — Дімкәс, аурушаң. Елдің әкімі де, ағайын болар жақыны да өзіңсің. Енді өзің маған не айтасың, соған тоқтаймын.
Құнанбай оның бұл күнде қатынсыз, ержетіп қалған аурушаң баласымен жалғыз тұратынын білетін. Қажиын деген бе, өмірі өзімен бұлай мәймөңке тілде сөйлесіп көрген емес еді, қалай-қалай құйқылжытады? Жан адамға иілмей келген өркөкірек басын енді байы өлген қатынға теңеп, өзіне көз салған жұрттың бәрін «әмеңгері» етіп қойғаны — артында батпандай зіл жатқаны. Әрі-беріден соң Кенесарымен астыртын байланысы барын сезіп, соны зымияндықпен құлаққағыс етіп тұрғаны да секілді.
— Ақсақал, ендеше, шақыртқаным үшін айыпқа бұйырмассың, — деді Құнанбай демін ішіне алып тұрып. — Мен жердің түгін жұлмалағанға қарсымын. Ырымға жаман деп білемін оны. Аяқты малдың азығын жинап әуре болғанша, жер тырмалап егін сал. Әйтпесе бұл орыннан көшесің. Бітім — сол. Мына харакетіңді әрі әкет дегелі тұрмын.
Қодардың жаңағының бәрін жәдігөйлікпен істеп тұрғаны лезде қарайып, жылдам бұзылып бара жатқан сиықсыз кеспірінен-ақ мәлім болған. Қолындағы қылыштай өткір белорағы жарқылдай шыркөбелек айналып кетіп, өзі де бір орнында тұра алмай, жұлқына ілгері ұмтылып барып:
— Уәй, сен менімен бітімге келуді ойлапсың ғой, — деді тер шылаған қызыл өңешін жырта ақырып қалып. — Менде кеткен кісі ақысы бар ма еді әуелі? Неге соңымнан қалмайсың? Адам аулағанынды қойып, енді Құдайдың жерін қоруға шыққаның ба? Жөніңді айтшы, қане?
— Айтсам, сен мүртетсің. Ел ішіне індет таратасың.
— Ауруыңның түрі мен сияқты болып көрінген екем ғой көзіңе?
— Дәл айтып тұрсың. Бір қарын майды бір құмалақ шірітеді.
Жұлқынып сөйлеп тұрған Қодар әнтек жасып, бәсеңсіп қалды.
— Е-е-е, қаруымның барында қайрат қылсам да мен жаман едім. Енді қатынның тірлігін істеп қара көбейткен екем, соны да көре алмапсың. Ал сен өзің еркек болып немді бітіріп жүрсің? Жаға жыртып, жау түсіріп, арттырып па ең бағанды?
— Жау — менің өзімнің ішімде. Сені аламын алдымен.
— Ә, солай деуге көштің бе енді? Бірақ маған әлімжеттік жасағаныңмен, артың бос қой. Бөрінің артындай боп шулағалы тұр ғой…
Соны айтқан Қодар кілт айналып, мұның алқымын ісіріп тұрған жауабын күтпей, белорағын құлаштай сермеп, қарсы алдындағы тізеден асатын көгорай шалғынды сырылдата жалп-жалп түсіріп кете барды.
Құнанбай: «Мынаның сілтесі қалай? Құрамай қаптырады ғой тура» деп іркіліп қалып еді. Сонда да кері бұрыла беріп:
— Менікі ағайынның өктеуі еді. Сен жаулыққа бастадың. Осыныңды ұмытпаспын, — деп алып, шоқыта жөнелді.
Былай шыға бере оның айтқан сөздерін қайта еске алып, ызалана басын шайқады. Қылдан тайса болды ғой. Жаулық шықса өз ішінен, ағайын арасынан. Алшынбайдың өткенде содан сақтандырып сәлем жолдауы тегін емес. Ендігі жерде осындағы тұтас Тобықтыны ел қылған Кеңгірбай бидің салған жолымен жүре алмайды. Ол жол ескірді, жаңа үрдіс табу керек.
…Есік алдында екі иінінен дем алып үлкен ақ самаурын қайнап тұр. Жерошақ қасында мал сойылыпты, қаны ұйып жатыр. Шайқының келгенін сыртқы босағаға сүйеп қалдырып кеткен бұтақты жуан ақ таяғынан таныды. Түсінде көрген Әнет бабасының асасы да осы жуан ақ таяққа ұқсаушы еді. Ішке ол әдеттен тыс қолын кеудесіне қойып, дауыстай сәлем беріп кірді. Дағарадай ақ сәлдесі қисайыңқы, жарғақ шапаны бір иығынан сыпырылып, өзі осы қазір тұрып кететін адамша жүрелей отырған Шайқы аузын жыбырлатқаны болмаса, мырза інісінің сәлемін алған жоқ, қолдан жапсырғандай жасанды жирен сақал-мұрты жыбырлай қозғалып, екі көзі ақшаң ете қалды. Оның қасында бәйбішесі Күнкеден туған, бар баласының басы, жұқалаң ноғай пішіндес Құдайберді отыр.
Бұл кіріп жайғасып отыра бергенде аса тұрықты, бүйрек бет ақсары өңді бәйбішесі Күнке көрінді. Ернін жымқырып, өзін қатаң ұстауға дағдыланған әдетімен жалт беріп, теріс қарап отыра кетті. Оның артынан іле буын бұрқырата самаурын көтеріп Ізғұтты кірді де, ол дастарханның бір шетіне кеп отыра бергенде көзі ақшаңдап, ұшатын құстай қомданып отырған Шайқы:
— Бұ не, қарақтар? Менің құлағым тосаң естіген сөз бар ма, немене? — деді.
— Шай ала отырыңыз. Дәмнен ауыз тиіңіз, — деді Құнанбай Шайқыға кәрлен тәрелкеге турап салынған суыған етті нұсқап.
Шайқы онысына айылын да жиған жоқ.
— Оразамды ашар-ашпастан бата тілетіп, жоннан өзіме арнап мал алдырып сойдырғаныңа әмісе құсым түсіп отыр. Бүгін тіпті өзім де басқамын. Қане, бір адам құсап малдас құрып отырайыншы, — деп жүрелеген қалпынан жас адамша атқып тұрып, қайта гүрс ете қалды.
Бұған қырын қарап шай құйып беріп отырған Күнке де, ана екі бозбала жігіт те дауыс шығара күліп жіберді.
Құнанбай ол жеңілтек күлкіні жаратпай қалып, жалғыз көзімен айнала қыртыстай бір қарап өтті.
— Е, бір сөйтпейсіз бе? Алла Тағалам пендесінің бар ісіне толық ықтияр беріп қойған ғой. Соның үшін де құл мен қожа майданда, жас пен кәрі білімде, бай мен кедей бейілде, жақсы мен жаман өлімде ғана теңеледі. Мен осы жүргенде біреуден бақ асырып, байлық жарыстырайын деген ниетте емеспін. Жақсы мен жаман санатына өлгенде ғана қосылмай, көзім тірісінде әке жолын қуып, елге үлгі-өнеге таратып кетсем бе деймін. Өзім жасап үлгермесем, оны мына отырған кейінгі ұрпағым, өрен-жараным жалғастырып әкетер деген де ойдамын.
Үй-іші жандарына аузы сараң Құнанбайдың бүйтіп шешіліп сөйлеп отырғаны осы; бірлі-жарым ұшып жүрген масаның ызыңы естілгендей тыныштық орнай қалды. Шайқы түгіл, одан зоры келіп отырса да, бала-шағаның алдында бұлай таусыла ағынан жарылмайтын еріне Күнке аузы ашыла таңырқай қарап қалыпты.
— Құнанжан, мен жасырақ күнімде сенің арғы атаң Ырғызбайды көрдім. Арқасында шудаланған жалы бар, есік көзінде кескен дөңбек құсап теңкиіп жататын анық хас батырдың өзі еді. Жылқының неше жылғы қатып қалған сірі тулағын қос қолымен ұстап, дар еткізіп қақ айырғанын көргендер болған, — деп бұл отырғандардың бірде-біреуі естіп-білмеген тың әңгіме қозғады. — Өсекең тұңғышы болғандықтан ба, қалыбы басқалау. Әлгінде салт жүріп келе жатқанында байқап қалдым, бар бітім-туысыңмен Ырғызбай атаңа өзің келесің.
— Мінезім де ме? — деді жайшылықта араға сөз қыстырмайтын үй иесі мына лұғатқа еріксіз елтіп кетіп.
— Жоқ, мінезің — әкеңнен. Ырғызбай салдырлаған ақкөңіл кісі еді. Даңғырлап, қаңғырлап сөйлейтін. Үнемі дүбірлетіп ат үстінде жүріп, үйге кірместен, шаруасын дауыстап сыртта жүріп тындырып кете беретін.
Ол сөзді олай ғып айтпаса, тыңнан туындаған көз болып атылмаса Шайқы бола ма? Құнанбай бұрын естімеген ата қалыбын көз алдына әкелгенде күмілжіп, әнтек жасыңқырап отырып қалып еді, Шайқы жарғақ шапанын оң жақ иығына тартып, жамыла түсіп:
— Жә, болды, ендеше! Түсіңе кіргеннен бастайын ба? Әлде қазір көріп келгеніңді таратып айтып берейін бе? — деді.
Құнанбай ішінен дем шығарып, мырс етіп салқын жымиды.
— Түсіме не кіргенін өзім айтып берермін. Қазір көріп келгенімді болжап беріңіз онда.
Шайқының үйде отырып түздегінің шетін бір істерін жауырынымен сезетіні бұл күнде екінің біріне аян. Ауыл шетіне енген жолаушының, жоғалған малдың түсін, санын құмалақ сап айыра береді. Ал мына жолғысы — төтен. Ел ішінің ау-жайын түйіп, парқын айыра жобалап айтып беру бар да, айдалада жапа-жалғыз жүріп келген адамның не көргенін сөйлеп, алақанына салып беру мүлде басқа ғой.
— Пәлі, не дейді мына пәруәрдігер? Екі харам мен бір адал ғой саған Құдай айдап кезіктірген? Бірін көріп аяушылығың ұстады да, ана екеуіне кіжіндің. Сосын тағы…
— Не «тағы?»
— Әлденеден қатты сескеніп қайтыпсың. Осы рас қой? — Құнанбай үндей қоймағасын: — Мен ештеңе тілемеймін, мақсат-мұратым да жоқ алдыма қойған. Өзгенің тілегі мен мақсаты түседі көкіректегі айнама. Сенің әлдебіреулерге кіжініп айтқан сөздерің тұр құлағымның түбінде, — деп жүрелей түсіп, қайта бір гүрс етіп отыра кетті.
— О, қасиетті әулием, бәрін де қолмен қойғандай еттіңіз-ау! Енді бүгін таңда көрген түсімді жорып беріңіз…
Құнанбайдың ол көрген түсі — бірі баласы болса, бірі інісі — ана отырған екі жас өндірге тура бір ғажайып ертегі құсап танылды. Шайқы шапанының бос жатқан жеңінен сан түрлі асыл тастардан тізілген ауыр таспиығын шығарып, бет-аузы, ерні түгел қозғалып, ұзақ жыбырлап отырып:
— Құдай — бір, пайғамбар — хақ! Әулие-әнбиелер жар болсын, осы отырған бәрімізге бірдей, — деп әрі қарай манадан бері сөйлеп отырған дауысына мүлде ұқсамайтын бөтен бір мақаммен шұбыртып ала жөнелді. — Әнет бабаңыздың бейнесінде көрінген аруақ — Қыдыр-ғалейіссалам! Оның берген аяны — жасыңыз керуен көшіндей ұзақ, дұшпаныңның тартқаны ғұмыр бойы азап болмақшы. «Қарның тұрған жерде қатпаршағың тұрмасын» дегені — күнәһар харам ойлардан өзіңді біржола азат ет, қақаған қыс айының қайырымдылығын содан соң ғана нәсіп етеді. Жазыңның жаралы болатыны — бүкіл өмірің ат үстінде, айқаспен өтеді. Бұдан жарты күншілік жерде жас босанғалы жатқан аяғы ауыр келін бала бар ма еді? — деді ол екі жағына кезек аңтарыла қарап өтіп. Сосын жауап күтпестен: — Аз отырып жайланған соң кешке қалмай аттанып кеткенің ләзім. Қыдыр-ғалейіссаламның Ыбырайым пайғамбарымды ауызға алғаны — ертең не бәлки таң қараңғысында ма екен, дүниеге аяздай әділ, Аплатондай білімді, жүрегі жұмсақ құл — осы айналаңның біріне тартпаған шын мейірбанды перзент келеді. Әлгі екі харам мен бір адал да сол туманың орайына көрінген шығар. Әумин делік, қане, осы отырған қауым!
Ауыл сыртынан қиқулата дүбірлетіп қашаған қуған жылқышы бала шауып өтті.
— Иә, Хақ! Жаратқан Ием… фатуа… — деп Шайқы екі қолын аспандата көтеріп жайған күйі шұбыртып, түсініксіз бір сөздерді айтып жатты.
III
Саркөк сар желіп отырып, Шыңғыстаудың етегіне құлағанда Аташ қолынан көп бейнет шегіп, әлі Сарыкеңгірдің бойын көбелеп келе жатқан-ды. Көз алдынан қарала ағашқа байлаулы тұрған Азынабайдың Тайжаны кетпей тұрып алып еді. Татар молласы мен екі солдат және көрін қаздыру үшін жалдап алып барған өзі бар. Аташ Сейтенді жер аударып, Тайжанды ату жазасына кескен Омбы сотының ішінде де бірге болды. Әй, ерім-ақ еді-ау екеуі де! Қаһар төккен патша жандармынан түк қайысқан жоқ, ағалы-інілі екеуі де: «Өзімізді айыпты санамаймыз. Кенесарыға ерсек — еліміз, жеріміз таланған соң ызаға шыдамай ердік. Қолдарыңнан бір келсе, екі қылыңдар!» деп қасқайып тұрып алды. Осы сот тергеуінде сақал-мұрты өсіп кеткен Шорманның Мұсасы да бірге отырды. Азынабай балаларының үстінен «донос» жазып, екеуінің Ақмола бекінісін алуға қатысқанын әйгілеп берген сол екен, жұртқа «дұшпанкөзі» еткенімен, орыс соты оған ешқандай жаза қолданбады. Тайжан: «Ах, залым!» деп астындағы орындығын жұлып алып тұра ұмтылып еді, желкесінен төніп тұрған стражниктер үстіне қона-қона кетті.
Кенесары әскері Ақмола бекінісін үш жақтан қоршап алып, бірден шабуылдаудың амалын таппай қойғанда Тайжан жерқылаң атымен елеусіз көрінбей барып, қақпа түбіндегі зіркіл қағып тұрған зеңбіректі арқанмен сүйретіп ала жөнелген. Сол-ақ екен, дайын тұрған сарбаздар тұс-тұстан «Абылайлап» лап қойып, бекініс ішіне көзді ашып-жұмғанша басып кірді. Кешке қарай қамалдың түгі қалмай өртеніп кетіп, гарнизон әскерінің тірі қалғандары өз еріктерімен кеп қолға түсіп жатты.
Осы ұрыста бұған дейін Кенесары батырларының санатына кірмей келген тағы бір жаужүрек ер топ жарып көзге түсіп еді. Ол шейіт болған Басығара батырдың денесін жауып тұрған оқтың ішінен сүйреп алып шығып, екінші кіргенінде жекпе-жек айқаста бір орыс әпесерін ат үстінен жұлып лақтырып жіберген де, сол арада астындағы Ақмоншақ арғымағын жетелеп ала жөнелген.
Ұрыс біткен соң осы атты көріп қызыққан Наурызбай оны зорлықпен иемденгісі келген екен, соған шамырқанған әлгі белгісіз батыр қолындағы дойыр қамшымен атты құлақ шекеден бір салып қап, бас сүйегін қақ айырып жүре беріпті. Әркімдер:
— Бұл кім өзі?
— Қайдан шыққан дүр? — десіп қалғанда:
— Е, Қодар ғой. Жолдан келіп қосылған жалғыз атты кедей, — десті тұрғандар.
— Қай Қодар?
— Кімнің Қодары?
— Бауырдағы Тобықтының. Аташтың ұры серігі.
— Апыр-ай, кім болса да жойыт екен!
— Өзінен зордан ықпай, істеп бара жатқан ісін көрмейсіңдер ме?
— Мынау ма? Мынау не жақсы атын, не жаман атын шығармай, сірә да, тынбас оңайшылықпен…
Аташ Тайжанның қалай атылғанын өз көзімен көрді. Аяқ-қолын шырмаған кісенін шешпестен қарала ағашқа сірестіре байлап қойып, екі солдат мылтықтарын кезене бергенде де жасымай:
— Қош… Елге сәлем айт! — деді Аташқа мойнын бұрып.
Екі мылтық қатар гүрс еткенде бір бұлқынуға ғана шамасы келді.
Осы көргенін және Мұсаның екі туысын бірдей ұстатқан сатқындығын Аташ Кенесарыға жеткізген. Қатыгез хан оны кешірсе, сол үшін кешірді. «Солай жүріп көрген-білгенін елге жайсын, Мұсаның харамдығын паш етсін» деп. Оң қолы шынтағынан шабылса да жаны қалғанына шүкіршілік еткен Аташ Кенесарының өзін өлтірмей қоя бергенін де енді жорамалдап келе жатыр. Мұның аман-есен елге жетсе, жатпай-тұрмай Қодарды тауып алатынын да біледі. Тегін кісі хан бола ма, қас пен көздің арасында соның бәрін ойлап-піше қойған. Өкпе тұстан тіке тартқан Аташ Сарыкеңгірдің бергі жағасында отырған Сандыбай бидің ауылына екі күн жүріп, үшінші қонақта ымырт үйіріле кеп түскен-ді.
Сауықшыл, сабасы толы би ауылы әдеттегісіндей шалқып, кемерінен асып төгіліп жатқан жоқ, кісі өлімі сықылды қаралы күй кешпесе де, әлдебір салқын ұстамдылық аңғартады.
Қақ ортадағы ақ боз үйдің маңында әрлі-берлі сабылған адамдардың жүрісінен қасаңдау қара-құра жиын бары аңғарылып тұр. Алакөлеңкеде ағараңдаған керме ағашта үстерінен ері алынбаған кілең ақбақай сәйгүлік аттар байланыпты. Аташ қатар-қатар отырған бар ауылдың маң төбеттерін қозы көш жерден шәуілдетіп үргізіп, тыныш бейуаққа сұғынған алқа-қотан елді дүрліктіре ақ боз үйге тақай бергеннен-ақ алдынан үрпиісе түрегеліп, көп адам шығып келе жатты.
— Жаным-ау, жүрісі суыт бұл кім десек, Аташ қой өзіміздің.
— Жын ба, сайтан ба? Апақ-сапақта қайдан кеп түсті.
— Соңында тіркемесі жоқ па? Неғып жалғыз жүр?
— Жеті түнде жасауылды бастап әкеп жүрмесін ауылға масқара ғып!
— Тек, қайдағыны айтпай. Бір қолы шолақ, жаралы болған соң қайтарған ғой, — десіп, өзін қоршап алған қойшы-қолаң, қатын-қалаш үнсіз мүлгісіп тұрған үлкендерден бұрын жамырай сөйлеп кетті.
Ол екі арада Аташты бәрі қаумалап аттан түсіріп, сыртқа шапанын желбегей жамыла сап бірге шығып тұрған бидің алдына дедектетіп алып келді.
— Армысыздар, ағалар?
— Бар бол, балам… — деді Сандыбай би дауысын жарқындау шығарып. — Елдікке ме, жаулыққа ма мына жүрген жүрісің, қарағым?
— Тірі аруақ күйіндемін. Қайдағы жаулық? — деді Аташ шынтағынан жоқ қолын шолтаң еткізіп.
Басына қайғының қара тұманы орнап құр сүлдері жеткен Аташ жуан ауылға қорғалақтай кеп түскенде мұншалық құрметке ие боламын деп, сірә, ойлады ма екен? Елдің кілең марғасқа билері бас қосқан үй толы жанның ішінен ол сары сақал, сағал көз Ергөбек датқаны ғана танып, шырамытты. Бәрінің аузындағы сөз — Кенесарының не әрі, не бері кетпей, екіайырық жолдың үстінде тұрғаны. Оның жағалай бекініс салып жатқан орысты шапқанынан, алдымен, қалың ел қазақ ауылдары сорлайды. Үй иесінің оң тізесін ала жайғасқан Аташтың сыздықтатып отырып айтқан әңгімесінен Кенесарының бар әскерімен Сарыарқадан ауып бара жатқанын естігенде бәрі де бір-бір ақсарбас айтып қауқылдасып, жақсы хабар әкеп отырған жігітті қошемет тұтып, арқаға қағып:
— Бәрекелді, бәрекелді! Өркенің өссін, қарағым…
— «Басқа келген пәледен — бастан құлақ садаға» деген. Қолыңды беріп құтылғаның — еліңнің ырысына көрінсін!
— Осы қазірге дейін ішкеніміз ірің, жегеніміз желім болып отырмап па еді? Арқа-басты бір кеңітіп тастадың ғой, шырақ… — десіп, шын көңілден қауқылдасып, риза-тілектерін білдіріп жатыр.
Себебін кейіндеу білді, Аташ жеткізген қуанышты хабарға бәрінен бұрын елпілдеп құлап түскен Сандыбай бидің өзі еді. Ол ас қайырар бір тұста қолын жайып:
— Осы арадағы сөздердің бәрі періштенің құлағына шалынсын! Аташ балам, саған қалыңсыз қатын әперіп, алдыңа мал саламын. Ерденімнің соңынан қалмай еріп жүрген көлеңкесі бол! — деп арнайы бата қылды.
Ол күні көрген ерекше құрметі мен естіген қошемет сөздері Аташтың өзіне өң мен түс арасындағы бірдеңе құсап сезіліп еді, жоқ, ертеңінде де оған арналған бөлек үй тігіліп, жаралы халы жан көрмеген бапқа алынды. Жата-жастана айрықша күтім-бапқа алынды. Жата-жастана ұққаны — бұл ел өзіне қатты жауыққан Кенесарыдан қысқа күнде қырық шабуыл күтіп отырғанда ол бар әскерімен ауып, құлақ естісе де көз көрмеген алыс аймаққа бет түзесе, «ақсарбас» айтып күні-түні дүрлікпегенде қайтеді? Енді бұл ауылдарда күнде сойыс, күнде жиын. Қақ төрде қолының қалай шабылғанын ертегі-жыр ғып айтып самбырлап сөйлеп Аташ отырады. Ол өзі сұмдық жәбір көріп қайтса да, мұндағы жұрттың ұғымындағы қаншелек Кенесарыны сыртынан ғайбаттамайды. Жауына мейірімсіз де қатал екені рас, бірақ жайшылықта кісі көңілін қалдырғысы келмейтін биязылығында да шек жоқ, қарауындағы халықты бас-басына аты-жөні мен шыққан тегіне қарап айырып, мұң-мұқтажын зерттеп білу үшін алдына бір келтірмей қоймайды.
Жастар жағы Науанның ерлігі жайында көбірек білгісі келеді. Оның ертегінің хас батырларындай отқа салса күймейтіні, суға салса батпайтыны шын ба? Тағы да өзі топ жарған шешен, жауырыны жерге тимеген балуан, әнші, домбырашы көрінеді. Қалай оның Құдай бір бойына соншама өнерді сыйғызып бере берген? Неше әйелі бар? Ақырған дауысынан нар түйе сескеніп, тізелері қалтырап шөгіп жатып қалады дейді. Сандыбай ақсақал өзі отырған жердің бәрінде мұндай әңгімелерді айтқызбай, зекіп ұрсып, тыйып тастай береді. Оған ел талаған бүлікші төрелердің соншалық құрметке ие болып, есімдерінің аңызға айналып бара жатқаны түсініксіз. Неге ол екеуінің аты атала бастаса-ақ жұрт ішкен асын жерге қойып, бар ықылас-ниеттерін соларға аударып жібереді? Жұртты айтады, өзінің батыр ұлы Ерден де Кенесары-Наурызбай десе-ақ сайтаны ұстай қалады. Ол екеуінің аты шыққанша қазақта Ерденге пар келетін пенде баласы жоқ еді. Орыстар Сарыарқадан бекініс қалалар салып, Тәшкен мен екі ортаға сауда керуенін жүргізе бастағанда Ерден солардың «ақсирақ» солдаттарына жолбасшы болып, он алты жасында талап қып атқа қонған.
Батыр атағы алты алашқа жайылған Ерденнің арқасында бес болыс Бағаналы әзір орысқа да толық қараған жоқ, Кенесарыға да іш беріп қосылмады. Орысқа тілін емізіп, Кенесарыға жонын беріп жүріп, қарауындағы халыққа әлі біраз өктемдік жасарлық қауқары бар еді, «пісік астың күйігі жаман» демей ме, енді сол көптің өзіне көбеңге семірген арық малдай желік біте бастады. Екі ортада Ердендікі әупіріммен қолдан жасалған батырлық екені ашылып қалды. «Жаман жанындағысын қарақтайды» деп, соңына солдат ертіп өз елін омыраулаған батыр болып па? Батыр деп, әне, жүрек жұтып, қатын-баланың да емес, халқының қамы үшін зеңбірегін сүйреткен орысқа қаймықпай қарсы шыққан Кенесары-Наурызбайды айт! Ол екеуі тұрғанда сенің қолыңа қару ұстап, қоқайып атқа мініп жүргенің кімге дәрі?
Осыған назаланған Ерден, жасы болса қырыққа иек артып қалды, анау бір жылдары халықты жасақтап Кенесарыға қарсы көтермек болып қатты бір бүлінген. Әлі тұғырдан түсе қоймаған, аузы уәлі әке ол бетінен қайтарып еді, енді «өлсем — шейітпін» деген бір сөз шығарып, өз жүздігімен Кенесарыға барып қосылуды ниет қылыпты.
Осының алдында ғана Сандыбай би батыр баласымен қатты-қатты сөздерге барысып қалған.
— Менің бағымды байлап қойған әуелде сіз едіңіз. Ақыры түбіме жеттіңіз. Бүгінде елдің алдында менен қарабет адам жоқ, — деген әкеге тұңғыш рет қарсы келіп.
— Сенің бағыңды байлаған мен емес, заманың! — деген Сандыбай таяғымен отының басын бір салып қалып.
— Неге заманым болады? Қашан көріп едіңіз менің оған есе жібергенімді?
— Сен жіберген жоқсың есеңді, ол алды сені, — деген айлалы әке енді ашуын ақылға жеңгізе отыра, сабырлы кеңеске көшіп. — Заман бір кезде арыстан еді. Ол жалғыз өзі бір тайпа елді өргізіп-жусатып, үңгір аузында күншуақтап жатып басқаратын. Одан соң көкшұлан бөрі заманы келді. Бөріні аяғы асырайды. Мұнда да астындағы аты мен қолындағы қайың шоқпарына сенген қазақтың өз еркі өзінде еді. Енді, міне, өзінен күш, басынан билік кетіп, орысқа бодан болғалы түлкі заманы келді. Бұдан соң қарауыңдағы елді арыстандықпен де, бөрілікпен де ала алмайсың, амалың жетсе тазы болып қана шаласың. Амалың жетпесе тазы болудан да қалып, ауыл-үйдің сорпа-суын аңдыған бұралқы итіне айналасың.
Әңгіме осыған кеп тірелгенде жаратылысында басынан сөз асырып көрмеген Ерден орнынан жұлқына түрегеп:
— Ендеше, мен соның екеуі де болмадым. Осы барғанда оның жасағына қосылып не өзімен жекпе-жек шығып өлем. Үш күн бауырдажатып, рұқсатыңды күтем. Осы үш күнде хабар болмаса, маған ренжімеңдер, бір Құдайға тапсырып жүре беремін, — деп, атына мініп жөнеп кеткен.
Ертеңінде уәделі екінші күн өтіп, не істерін білмей ағайын-ауқымды жиып, сандалып отырған үстіне Аташ кеп жетіп, шешілмей тұрған қиын түйінді оп-оңай тарқатып жіберген-ді.
— Кенесары өзіне адал қызмет еткен Аташтың оң қолын шынтағынан шауып қайтарыпты. Одан да жақсы атпен біржола өлтіріп тастағаны артық еді, — деген Сандыбай би баласымен оңаша базыналасып отырып. — Ол сенің екі бірдей ниетіңді де біліп, әдейі істеді осыны. «Сенің маған қарсы қоятын халқыңның да, өзіңнің де бір қолың шабулы. Әсіресе қару ұстап, қайрат қылатын — оң қолың. Енді де тыйылмайсың ба, қыспайсың ба артыңды» дегені. Сені ол керек қылып отырған жоқ, өзі Арқадан ауып бара жатып сені жыртығына жамау ете ме? Тіпті жолыға қалған күнде де ол сені атыңа теріс қаратып мінгізіп, Аташтан да бетер масқара етіп қайтарады.
Осы сөз екіленген Ерден батырды тоқтатып қана қойған жоқ, сары шегір көзді, бір өңір бетін түгел жапқан қызыл сақал жүзіне мысқыл күлкісін үйіре, қалған бүкіл ғұмырына мұрындық болар жаңа бағыт-бағдар сайлап берген сықылды еді.
— Сен, құл, әкемнің алдында күбіркелемей шыныңды айт, — деді дереу есік көзінде отырған Аташты үйге сүйрелеп енгізіп. — Кенесары сені жансыздығың үшін жазалады ма, әлде бұл оның бізге жасап отырған қияс қыры ма?
— Мені орыстарды жайратып жүріп Наурызбай байқап қалыпты, — деді Аташ әкелі-бабалы екеуіне жалтақтап кезек қарап өтіп. — Өзімді ұрлап әкетіп, өндіршегіме пышақ тақап тұрғасын, амалым қайсы?
— Сосын не істедің? Алдарына түсіп, дедектеп жүре бердің бе?
Аташ «ұрып жібере ме?» деп бүгежектеп, жалғыз қолымен бетін қалқалай берді.
— Менің қолымнан басқа не келеді? Екі бекіністеріне де зарлап жүріп қолайлы жерден қоныс тауып бергенмін.
— Әне, көрдіңіз бе, әке? — деген Ерден өршелене қарсы шауып. — Сатқындық үшін бір азаматыңыз сазайын тартып келіпті. Екі жаза жолда жоқ қой. Мен қайттым райымнан, ендігі айтқаныңыз болады. Бұдан былай мен жай таздың да емес, алдынан аң құтқармайтын шұнақ құмайдың өзіне айналам, — деп ол-дағы қолына ұстай кірген қамшысымен от басын қатулана бір салып қалып, тұрып жүре берді.
* * *
— Уа, сен ақпақұлақсың ба? Әлде кереңсің бе? Кет дегенде ит те кетпеуші ме еді? Неге орындамайсың мырзаның бұйрығын? Түлеймісің?
Бұл омыраулап жетіп кеп тұрған, аты-жөнін де білмейді, Құнанбайдың көп жынды, әпербақан шабармандарының бірі. Айнала боқтап, ат үстінде қамшы үйіріп, өзімен-өзі қарадай әбігерге түсіп жүр.
Қодар әлгінде ғана төбесін шығарған шошағының түбінде терін сүртініп, баласы торсыққа құйып әкелген шалабын талмап жұтып, сусындап отыр еді. Шабарманның атын ерсілі-қарсылы омыраулатып жасап жүрген қоқан-лоқысын елең қылатын емес. Аяқ жағында жығылып, өткір жүзі күнге шағылысқан ақ алмас белорағы жатыр.
— Ей, балам, мен саған бір ақыл айтайын. Өзің сөз ұғатын немесің бе? — деді Қодар аспай-саспай сусынын жұтып болғасын.
Жігіт арпаң-тарпаң қылығының оған бит шаққан ғұрлы әсері болмағанын көргесін еріксіз атынан түсіп, жасқана басып қасына таяп келді. Қотанаяқтау екен, қарсы алдына кеп тұра қап, қамшысын кеудесіне тіреп тұрып:
— Әміріңізге құлдық, аға! Не бұйырасыз? — деді сәлем берген сыңай жасап алып.
Қодар алпамсадай қолын жайқап, дәл қасынан орын нұсқады.
— Отыра қал, ендеше. Түсіңді шыраматтым. Сен Тұяқтың көп қара ұлдарының бірі емеспісің?
— Таптыңыз. Көзіңіздің алмасы бар ма? — Жігіт гүрс етіп, қасынан нұсқаған жерге отыра кетті. — Қарсыбай болады атым. Білгіңіз келсе, бар баласының басымын.
— Әкең Тұяқтан мен екі-үш көйлек бұрын тоздырғанмын, — деп бастады Қодар күрілдек дауысын жайлап шығарып отырып. — Баланың басы болсаң, сенің қашан туғаның да есімде. Әуелі атыңды неге Қарсыбай қойғанын білемісің өзің?
— Жоқ…
— Сен «бар баланың басымын» деп отырсың ғой. Олай емес. Сенің алдыңда туған бір бала ертерек шетінеп кеткен. Әкең өзі де әлі мұрты жаңа тебіндеп келе жатқан бозбала. Тірі отырған әке-шешесінен ұялмай, түйесінің құты болған қызыл буыршынын мойнынан құшақтап: «Қу бас қалдым, ойбай, қу бас қалдым» деп жылап, жұрт оның қарысып қалған саусақтарын көпке дейін жазып ала алмай қойыпты. Кейінірек сен туғанда әкесі: «Құдай енді мына сарамастың қолын қарыстырғысы келмеген екен» деп, содан былай сен Қарсыбай атанып кеткенсің.
Қоңқақ мұрын, қом қабақтылау жігіт мына сөзден соң оп-оңай жайылып түсе қалды.
— Ой, ақсақал, сіз бірден түп етектен алдыңыз ғой. Осындай бір сөзді өзімнің де құлағым шалушы еді. Тек ол маған қатысты айтылмайтын.
— Айтылмаса, сол. Біреу мал, біреу бала деп өтеді бұл қу жалғаннан. Әкеңнің түйесінің құты қызыл буыршын, баласының құты сен болып едің, Қарсыбай шырағым! Сенен кейін ол бұрынғы сыбай-салтаң жүрісінің бәрінен тыйылып, қазан-ошақ айналып шаруабасты болып кетті ғой.
— Сіздің Кенесары жорықтарына қатысқаныңыз рас па? — деді Қарсыбай отырған орнынан бір ырғалып қойып.
— Бәрі рас, бір өтірігі жоқ. Неғыласың, балам, оны еске салсаң, кәрі жыным қозып кетеді…
Ел ішінде Қодар жайында шығып тұрған әңгіменің түп төркінін Қарсыбай естімеген екен. Естіген кезде екі көзі шарасынан шыға шатынап, аузынан ақ көбігі аға бір ғаламат күйге еніп:
— Ойпыр-ай, ағеке-ай, ат арытып, тон тоздырып бетімен жүр екенбіз ғой. Ендігі жерде бізге қазанбұзар үй-тентектіктен басқа не қалды? — деді жылап жібере жаздап.
— «Төреге ерген ер арқалайды, қожаға ерген тері арқалайды» деген, қарағым. Бұлардың қайсысынан болсын қайыр жоқ қой, — деп отыр Қодар күректей алақанымен жүндес кеудесін сипап қойып. — Бұ дүниенікі ана дүниеге кетіп көрген емес. Сонда Ақмоншақ атты бекер қамшымен тартып құлатыппын. Со жолы мені Құдай қолымнан емес, ниетімнен жаңылдырды ма деп қапа шегемін.
Есі шығып тыңдап отырған Қарсыбай енді Қодар ағасының о жағынан шығып, бұ жағына кеп отырып жатып:
— Бұл өмірде… бұл өмірде… Енді қайтып ондай ерлік жасау ешкімнің қолынан келмес, — деді көзі ақшаңдай түсіп.
Қодардың қазіргі жүзінен шын жабыңқылық, өкініш табы білініп тұр.
— Өмір ана өзіңнің құла биеңнің үстінен мініп-түскендей-ақ уақыт алатын шақ тірлік. Жел тірлік десең де болар. Сол азғантай аралықта кісінің кісісі боп өткізген күнің қараң қалсын. Ағайынның жақсылығы — алыстан жүріп сыйласқаны. Жанап кетсең, жаралайды. Қарап жүріп арандайсың.
Қарсыбай да тыныш отырмай:
— Онда… кәпір боп кетуіміз ғана қалыпты ғой, — деді күңк етіп.
Қодар сойдақ тістерін ақсита күлді.
— Кәпір деп отырғаның орыс қой. Қойны-қонышыңа қоралап кіріп болған одан қайда безініп құтыласың. Орыспен жанассаң, оның ұлығымен емес, мұжығымен табысып тату бол. Біз, қарақ, таңдағы тамақты үнемі Тәңірден күтіп, түйеше аңырып бейқам өскен халықпыз. Орыстың мұжығы бетегеден биік, жусаннан аласа жүріп алады бәрін. Өзінде жоқ болса, өлсе біреуге көзін сатып, құлқын тамағын асырауды кәсіп етпейді. Көгіш-ай, — деді сосын анадай жерде шөмеле үйіп жүрген баласын қол бұлғап шақырып алып.
Көгіш (Көгедай — толық аты) қос тармақ ағаш ашасын өзі үйген шөмелесіне тіке шанши салып, дереу жетіп келді. Түр-түсі әкесіне тартқанымен, кеудесі ішіне кіріңкі, жүдеу өңді екен. «Әкелі жетім — арсыз жетім» деген, шеше күтімін көрмей өсіп келе жатқаны миығынан танылып тұр.
— Көгіш, айналайын, отыра қал да шалғыны шыңдай қойшы, — деді аяқ жағында жатқан кішірек төстік пен балғаны көзімен нұсқап. — Осы қазір мына Қарсыбайға шалғы тартуды үйретейін.
Көгіш сөзге де келген жоқ, малдас құрып отыра қалып, әлгінде әкесі басқаша атаған қайқиған жалтыр жүз белорақты кішірек төстік пен балғаның астына алып, қолы-қолына жұқпай шыңылдатып, ұрғылап ала жөнелді.
— Мұны шалғы деп те атайды, — деді Қодар енді орнынан жеп-жеңіл атқып тұрып. — Қылыштың жүзі сыртында болса, мұның жүзі — ішінде. Өзіңе қарай құлаштап, тарта шаласың.
Көгіш шалғыны шыңдап болып, жылтырауық сабын әкесінің қолына ұстатты. Ол:
— Қане, балам, әуелі сен көрсет өнеріңді, — деді өзі кейінірек тұрып қалып.
Қарсыбайдың мұндайды ептеп құлағы шалғаны болмаса, көріп тұрғаны осы. Жіп-жиі боп біркелкі өсіп тұрған қалың қияқ, сойдиған өлең шөп Көгіш белорағын сілтеген сайын жалп-жалп құлап түсіп жатыр. Аяғын бір аттап қырындай ілгері басып, және аттап және басып, қалың қауды өрт тигендей сырылдата орып тұрып, әлден уақытта жүзін бірдеңеге шақ еткізіп, өзі бірге тізерлеп отыра кетті.
— Ойбу, қарағым-ай, тасқа тигізіп алдың-ау! — деді әкесі оны қолтығынан тартып тұрғызып алып. — Кел, шырағым, — деді сосын Қарсыбайды алдына салып. — Қорықпа, осылай мен құсап қапсыра ұста. Қане, бірге қимылдайық…
Қарсыбай қолына бірінші ұстап тұрса да, тесік өкпе неме, шалғы тартуды оп-оңай жылдам игеріп әкетті. Бір-екі рет құм қаптырып алғаны үшін Қодар ағасының төбесінен нұқып жорытқанын елең қылатын емес, әбден елігіп, сүйсіне кірісіп кетіп еді. Өзі-өз болып қолтығы сөгіліп жұмыс істегені осы шығар. Шапанын мана шешіп қойған, енді жүре-бара басынан асырып, сығып алғандай болған көйлегін сыпырып алып тастады. Төбесінен буы бұрқырап, тұла бойынан шыпылдап тер саулап жүр. Дәл аяғының астынан шалғыға түсіп қала жаздап, тышқан, бөденелер жорғалап өтіп жатты. Алыс бір жақтардан құмығып шыққан қарғаның қарқылы құлағына ерекше бір жұмсақ, нәзік үнмен күйлеп жетеді.
— Жарайды, болды енді. Зорығып кетіп жүрерсің, — деді Қодар оның қолынан шалғыны алып тұрып. — Екі өкпеңді қолыңа алып, босқа далақтап шапқылай бергеннен осы артық шығар, Тұяқ баласы? Қалай көресің? Ризамысың өзің?
— Анамнан бір туып едім. Сенсеңіз, дәл осы арада екі туып тұрмын.
— Сенемін, неге сенбейін? Басқасын білмеймін, қамау теріңді бір алдым. Осынымды айта бар ана сені Құдайдан сұрап алған әкеңе.
— Әкеме ғана емес, бүкіл ел-жұртқа жаям. «Бір жақсы, өнегелі іс бастапты Қодар ағам» деп барамын.
— Ал ана көк найза мырза ағаңа не бетіңді айтасың? Ол өзі келіп, көріп кетіп еді ғой менің немен айналысып жатқанымды, — деді Қодар оның бетіне сығырая қарап өтіп.
Қарсыбай күмілжіп, сөйлей алмай қалды. Әлден уақытта барып:
— Мен оған қайтып соқсам, жон терімнен таспа алады, — деді.
Қодар оның сөзін тыңдамай, қолын сермеп, теріс айналып барады. Сөйлеп бара жатыр.
— Мені бұл жерден кетіріп, орныма егін еккелі жүр ғой ол соқыр ит. Тұқыртып қойып сұраса, «ұстап ап өзімді тарттырып жібере жаздады» деп барсаңшы. Қайтер екен.
— Сізге нақақ жала жапқанда маған бірдеңе түсе ме? Не де болса оның көзіне көрінбеуге тырысамын.
— Оның жарамайды, — деді Қодар сырт қарап тұрып. — Күн бүгін, жыл біреу емес. Үріккен — үйдегісін, қорыққан қорадағысын алдырады. Ол туысқаным: «Шалғыным жапырылмасын» деп шырылдап жүр ғой. Ертең малына тіс шұқитын шөп таба алмай отыратын бір кез де туар. Сонда көреді ол көресіні.
* * *
Қасқабұлақта отырған ауыл осының алдындағы түнді де ұйқы-күлкісіз, абыр-сабыр мазасыздықпен өткерген. Ұлжан күндіз бір мезгіл тынышталып, кірпігі айқаспай, аузына нәр салмаған күйі қан-сөлсіз бозарып жатса да шаруа жайын, ауыл-үйдің амандығын сұрастырып, түн баласында үй ішінен керілген жібек арқанға асылып, «гөй-гөйге» басып шығады.
Бір шетте, қалың ғып салған бөстек үстінде отырған қарқара жаулықты ана Зере бәйбіше ғана үнсіз, бір орнынан қаққан қазықтай қозғалмайды. Тек анда-санда қолындағы таспиығын сытыр еткізіп қойып:
— Жасаған ием! Жасаған Ием… — деп еріндерін әлсіз күбірлетеді.
Арқанға асылып тұрған келіншек кенет сарнауынан тыйыла қойып:
— Апа, сіз… қажыдыңыз ғой… Кішкене… ана үйге барып демалып келмейсіз бе?… — деді.
Қарт ана басын изеп, қолымен жер тіреп орнынан тұра берді. Кеше ұлы бесінде Ақшоқыдан көшкенде мінетін көк арбасымен салдыртып жеткен еді, содан бері көз ілген де, бір мезгіл қисайып жатқан да емес, бар тілеуі осы, жақсы көретін жадыра келінінің үстінде, Аллаға күні-түні мінәжат етіп, қаздиып осы отырысынан танбаған. Оқта-текте: «Жалғызым, жалғызым!» деп қойып, жұдырықтай ғазиз басын үнемі жар жағалаумен өткізетін жалғыз ұлы Құнанбай мен арқанға асылып тұрған келінінің жолына құрбан етіп жіберуге осы таң қараңғысында әзір. Зере есік алдына шыққанда шығыс көкжиек кіреукеленіп, көзге түртсе көргісіз, анық сол киелі таң қараңғысы тұр екен.
— О, жаппар ием!.. Құдіреті күшті Алла Тағалам… осы қазір көз жұмып кетсем де арманым жоқ! — деп сызды жерге екі қолын жайып, шөкелеп отыра кетті қарт ана. — Аспаныңда күндіз күн, түнде ай тұтылғанын көрдім. Таң қараңғысында тағдырыма налымаймын, кеңшілік, жақсылығы мол раббым-құдая!.. О, құдіреті күшті Алла Тағалам, таң қараңғысы алдында жарық дүниеге келетін сәбиіме мейір-шафқатыңды төк…
Қарт ана сол — қолын жайып, шөкелеп отырған күйінде етпетінен түсіп құлаған екен, көзін ашқанда өзін жерден көтеріп, екі жағынан қолтықтап, сүйемелдеп апара жатқан қатындарды көрді.
— Апа, әже! Сүйінші…
— Келініңіз тынышталды… Сізді іздеп таппай қалдық қой…
— Ат ұстар! Ат ұстар… Әже, сүйіншімді өзіме, маған бересіз… — деп жан-жағынан тартқылап, жұлмалай бастапты.
Әлгінде өзі Құдайына жалбарынып отырып қараңғы түн шымылдығына ұзақ қарағандікі ме, үйге кіргенде екі көзі түк көрмей, соқыр кісіше жып-жылы түйіншекті ұстата қойғанда жартылай ашық керегеден таңғы самалмен бірге құйыла кеткен күннің өткір сәулесінен екі көзі қайтадан шырадай жанып, баланың әлден көрер көзге толымды, бұлтиған қып-қызыл торсық шекесіне ернін тигізіп тұрып:
— Тіпә-тіпә… тілім тасқа! Алтын тақта отырар айбарым келіпті ғой… — деді де сол тұрған жерінде жеңсізінің омырауын ашып жіберіп, жыбыр қағып қозғалған нәрестені кеудесіне баса қойып: — Өзімнің балам… Өзім асырап ержеткізем… — деп күбірлеп сөйлеп, тағы көп ұғымсыз бірдеңелерді айтып, сандырақтап кетті.
* * *
Күн түске тармаса соңынан ерткен бір топ нөкерімен ер-тұрманы сонау қозы көш жерден жарқ-жұрқ етіп Құнанбай мырзаның өзі де көрінді. Ол алдынан сүйінші сұрап тай-құнандарын мініп шапқылап шыққан ауылдың балаларына омырауынан алып уыс-уыс күміс теңгеліктер шашып, өзінің міз бақпайтын жалғыз көзін алдына шаншылта қадап, атының басын ірікпестен, желе жортып өте шықты.
Ол сол алғашқы қарқынмен үй ішіне салып жетіп кіріп барып, белін жалпақ шүберекпен байлап ап түрегеп жүрген етжеңді Ұлжанды көріп, қалшиып тұрып қалды. Ол жататын биік сүйек төсектің үстінде қаннен-қаперсіз, омырауын ашып қойып, құнжыңдап бала емізіп өзінің қарт анасы отыр.
Онша-мұншадан ықпайтын, таңырқай да қоймайтын салқын сабыр иесі Құнанбай:
— Апа!… — деді де, өз дауысынан өзі селк ете қалды. Қанша ықылым заман өтіп кетіп еді, оның бұл сөзді аузына алмағанына. — Апа, батырыңыздың бауы берік болсын!
— Айтсын, құлыным… Құдай ақ тілегімді берді, бүгін өліп кетсем де арманым жоқ енді…
Рақымы күшті Жасаған Ие, «ақ тілегімді бердісі» несі? Бұдан басқа немере сүйіп көрмеп пе осы отырған анасы? Күнкеден туған Құдайберді мен өзі жақсы көретін келінінің тұңғышы Тәңірбердіні қайда қояды? Құнанбай шешесі жаққа сұраулы кескінмен тұнжырай қарап еді, түрегеп жүрген Ұлжан сырт жағынан келіп:
— Апамның нысаналы туған баласы екен бұл. Енді ұдайы бізбен бірге болады, — деді күліп.
Құнанбай тіксініп қалғанын сездіргісі келмей, босағаға көз қырын салып тұрып:
— Ұранхайдан кетіп пе? Екі үй отырсаңдар, қасқыр жей ме сендерді? — деді.
Ұлжанның сондағы арызданғысы келіп, жүзін төмен салып қиғаштай қарағанын енді түсініп тұр. Оның аузынан бірақ өзі мүлде күтпеген сөз шықты.
— Апамсыз сол екі үйіңіз енді бір жерде бас қосып отыра алмайды. Жамалмасты жамағыңыз келіп пе еді?
— Қысқарт енді!
— Қысқартпайды. Бұл екеуін екі бөлек те қоймайсың, — деді Зере анасы қолындағы құндақтаулы баланы кеудесіне қыса түсіп. — Менің тілегім — бұл, білгің келсе. Әмір-қуатың жетсе, мені осы арадан қозғап көрші, қане!
— E-е, бітіп қойған шаруа екен ғой. Менен несін қиылып сұрайсыңдар онда? — деді Құнанбай ашумен сыртқа адымдай басып шыға жөнеліп.
Еріксіз, амалы құрығаннан көніп барады. Әйтпесе ниеті — осы жолғы жарық дүниеге келген нәрестені тоқтаңқырап қалған бәйбішесі Күнкенің бауырына салу еді. Онысын келіп-кетіп жүріп бір-екі рет Ұлжанға қиялап отырып естірткен. Сонда бекер асығыстық етіпті. Өзінің сыртынан мұндағы екі әйел бірігіп, мінезі жайлы енені қолдарына алу үшін бұлтартпас айла-әрекет жасай қойған.
«Бір қатынның қулығы қырық есекке жүк болған» деуші еді, енді екеуі бірігіп алып, ана тілеуі дұрыс шешені өзіне қарсы қояды да отырады.
«Мықтымын деме, өзіңнен де мықтыға жолығарсыңның» кебі келіп тұр. Оның есік алдына түйіліңкіреп шыққан жалғыз көзіне ауыл шетінде өзіндей бір топ бозбаламен ат сабылтып жүрген Қарсыбай ұшыраса кетті. Қодардың екі аяғын бір етікке тығу үшін жұмсаған қолшоқпары еді, ол мұнда неғып жүр әулекіленіп?
— Сен бұйрықты орындамай келіпсің ғой. Осы тұрғаныңда не қылсам рауа өзіңе? — деді ол алдына кеп жүгініп, құлай кеткен шабарманына.
— Тақсыр… Мырза аға… — деп жалбақ қағып жатыр ана байғұс.
— Сен оны екі қолын артына қайырып, байлап әкелетінің қайда еді? — Құнанбай оған әдетінше жекірмей, дауысын кекесінмен жайлап шығарып тұр. — Өзіңнің мойныңды астыңа келтіріп, ұртыңа балды май жағып жібергеннен сау ма?
— Қодар ағам маған шалғы тартуды үйретті. Содан кейін…
— Қап, мынаның ызасының өтуін-ай, ә? — деді Құнанбай төңірегіне жиналып қалғандарға насаттана көз тастап. — Сол арада өзіңді неғып қоса тарттырып жібермеген ол найсап?
Бұған күлмеген жұрттың аузы қисайып кететін еді. Бірақ ешқайсысы тырс етіп дыбыс шығармады. Қарсыбайдың өзі жерден басын көтере алмай:
— Ол сөйтпекші еді… Солай етіп… Мен… мен… — деп мұрнының астынан міңгір-міңгір етті.
— Олай болса, тұр қазір орныңнан! — деді Құнанбай әлі де дауысын көтермей сөйлеп. — Ана атыңның үстіндегі еріңді ал да, жаяу арқалап жет ауылыңа. Қожақан, сен мұның артынан ілесіп бірге жүріп отырасың. Осыдан аяп артыңа мінгестіргеніңді, не арқалаған ерін алғаныңды естісем, менен жақсылық күтпе. Осы жазаны осылай етіп тап өзіңе қолданамын…
Құнанбай мана күндіз келгенінде өз шешесінің жаңа туған нәрестенің аузына емшегін салып отырғанын көріп, Биатасының бір сөзін есіне алып, іштей жиырыла қалып еді. Бөжей туғанда да Зере бәйбіше оны әлі сүті арылмаған емшегімен ауыздандырып, соны естіген Кеңгірбай би: «Бұл екеуі түбі соғысады екен» деп қалыпты. Бір емшекті тел емген өркен тату өспеуші ме еді, қайта? Аузы уәлі би не айтса, сол болғаны. Тек дүниеге жаңа келген қызылшақа нәрестенің бойына дарымасын ол сөздің уыты. Бұл Бөжеймен алысардай болса әрі туысы, әрі тұстасы. Анасы алдына алып барғанда: «Тоғыз атаға дейін түндігің жабылмасын!» деп бата берген Биатасының оны жаңағыдай бір болжамнан шығарып айтқанын енді түсініп тұр.
Әдетте шілдехана, қынаменде қызыл той дегендер көбіне-көп жастардың қатысуымен атқарылып жатушы еді. Оның үстіне бұл Құнанбайдың жаңа көрген қызығы — тұңғышы да емес, мұның алдында екі әйелден туған екі бала бар. Бірақ тұс-тұстан тынымсыз ағылып кеп «қайырлы болсын» айтушылар көп. Осы күннің ұлы бесінінде-ақ екіаяқ арбасымен жалғанның жартысындай боп Байдалы туысы жетті. Ел тізгінін қолға алмай, шаруабасты боп кеткені болмаса, толған айдай толықсыған кескіні хас падишадан бір кем емес. Екі жағынан ілгері-кейінді қаумалай қоршап алып келе жатқан салт аттылар — өз әкесі Төлеу мен Ералыдан тарайтын, шетінен қызыл танау іні-бауырлары. Ералы мен Төлеу — ағалы-інілі, Кеңгірбайдың бәйбішесінен туады. Бұлардың ішінде Қараша ғана жоқ, Құнанбай оны да ішіне мықтап түйіп қойды.
Қас қарая бере қылп еткенді жібермейтін Көкше Қаратай, өзімен аталас Сүйіндік бастаған тағы бір қара-құра топ келіп түсті. Келісіп қойғандай, жайшылықта жон-арқаларын бере жүретін Мамай батырдың ұрпақтары, Қыдыр-Шұнайдан Есболат әулеті, бір қиырда жатқан Көкен Уақтан да келіп жеткендер бар. Бәрі жиылып кеп, мұндайда айтылатын үйреншікті құттықтауларға қоса:
— Айдыныңды алты алашқа асырсын, мырза!
— Еліңнің бағы мен ақ тілеуіңе көрінсін!
— Әмісе ұзағынан сүйіндірсін… — сықылды жаңа туған нәрестеден гөрі азаматқа айтылатын оқшау тілектермен жамырасады.
«Бұлардың түсіне де бүгін Әнет бабалары, әлде Қыдыр-ғалейіссалам кірген бе?» деп Құнанбай дал.
Бөжей інісінің үсті-басына ақ киініп, ақ боз атқа мініп келе жатқаны көрінді. Қырыққа иек артып қалса да әлі жас жігіттей, дөңгелек қара сақалы әжімсіз сұлу өңіне әсем жарасып, өзіне қарсы жолыққан үлкен-кішінің бәрімен мейірлене, күлімсірей сәлемдеседі. «Бөжей келе жатыр» дегенді естіген бала-шаға, келін-кепшікке дейін ақтарылып, есік алдына шығып тұратыны содан. Өнері — ішінде, қылығы — сері. Қазір де ол жасқанбай бірден төрге озып, Байдалы ағасының оң тізесін баса отырар-отырмастан:
— Осы бала-ай, осы бала-ай! Таң алдында теріс құбыладан бір жарық жұлдыз туып, көпке дейін жоғалмай тұрып алды. Ол көрінбей кеткен соң да артында ақжолақ боп созылған ізі қалды, — дей жөнелді.
Көкше Қаратай әдетінше бір мырс етіп күліп алып:
— Сенің көзіңе көрінген ол жарық жұлдыз бүгін таңда менің түсіме кірді. Хұдауәнде, жерге жалбырап түсіп, көкжиек бойында жарқырап тұрып алды, — деді.
Бәрінің айтатыны — биыл мал тойыны жақсы, Шымылдық таудан екі көз ашылып, Қарауыл суын молайтып жіберіп тұр. Ұя салған ба, Ханның биігін айналып ұшып қос қыран жүр. Самғауы бұл жақтың құстарынан бөлек, шырқау көкке өрлеп барып, төмен қарай кесек тастай құлдилап ағады. Орданың басындағы көп жылдан бері көрінбей кеткен шырақ қайта тұтаныпты. Жаңғыру, қайта өрлеу белгісі емес пе?
Жеті Момынға Арқаның қалмақтан босағанын тұңғыш хабар еткен Мамай батыр еді. Ол жоңғарларды Кіші жүздің он екі ата Байұлы балаларымен бірге шабысып жүріп, соңынан ерген қалың Тобықтыны Ырғыз, Торғай, қос Кеңгір бойында қалдырып кетіп отырған екен. Осы орайда Айпара ана ерлігі көп сөз болды. Шыңғыстың жаудан босағанын естісімен атамекенге ат басын тұңғыш бұрған да — сол кісі. Кеңгірбайдың ол уақытта жас, жиырмаға толмаған бозбала шағы. Айпара ана: «Қатын бастаған көш қараң қалады» деген бар. Атағы сенікі болсын, қайным!» — деп өзі рұқсат етіпті-міс.
Айпара ананың екінші ерлігі — Борсақты жау қолынан тартып алып қалғаны. Сарыарқадан қалмақтың түгел арылып болмаған кезі. Борсақтың шешесі бет біткеннің көріктісі екен, қалмақтар оны кепілдікке алып кеткенде екіқабат, айы-күні жетіп босанғалы отырады. Соны білген Айпара ана қайнысы Жандосты қасына алып, қалмақтың соңынан өкшелей қуып барады. Көп ырғасқан айтыстан соң қалмақ жарық дүниеге келген нәрестені жөргегіне орап қайтарып, әйелді алып қалады да, ақысына тағы бір қара інгенін қосып береді. Борсаққа Айпараның жол-жөнекей қойған аты Шегелек екен, жаңағы қара інгеннің сүтімен ауызданып, борсиып семірген бала келе-келе Борсақ атанып кетеді.
Дуылдасып отырған жұрт:
— Ел анасы солай болса керек еді ғой! Қамқорың да қорғаның болған жоқ па, әнеки?
— Алып қайдан туады әйтпесе? — деп бірыңғай аналар жайын сөз етіп кетісті.
Шыңғысты жаудан арылтқан Мамай батыр делінсе де, бар Тобықтыны тұтас ел еткен — Кеңгірбай би. Қара күшпен емес, ақылмен алып іс еткен. Әйтпесе керегедей кең көсілген Шыңғыстың өрі-қыры, ылдиы бір ғана елдің, аз ата Тобықтының мекені болып қалар ма еді? Тәңірдің өзімен тілдескендей, ортадан ойып алып тұр ғой. Бұл ел оның өмірінің соңында «ah» ұрып айтып кеткен үш арманын да біледі.
— Қандай, қандай еді? — деп ентелесті отырған жұрт суырыла сөйлейтін Қаратайдың аузына аңтарыла қарай қалысып.
«Бірінші арманым, — депті жарықтық күрсініп алып. — Би болған соң бейтарап жүре алмайсың, өзіңді-өзің берік қалыпта ұстауың керек. Көп өмірім шымылдық ішінде өтті. Құрбыларыммен тең жүріп, ойнап-күле алмадым. Екінші арманым, Арқада өткен бір дүбірлі үлкен жиында мен ұзақ билік айттым. Сонда бір сұлу бойжеткен үш күн ұдайы кеп қатысып отырды. Соның аты-жөнін, неге келгенін сұрай алмадым. Үшінші арманым, Жаратқан Ием өзі кешірсін, ат төбеліндей Тобықтыны ел етемін деп жұлдызы жоғары туған Кебек ініме ие бола алмадым. Басқа арманым жоқ еді» деп көзінен бұршақ-бұршақ жас домалақтатқан екен.
Шілдехана үш күн, үш түнге созылды. Бір шеті Аягөзден, енді бір шеті Қарқаралыдан, Семейден ағылып-төгіліп, құттықтау айтып келіп жатқандарға бір тоқтау болмады. Үшінші күн дегенде Семейден қос атпен алдыртқан молла-ишан ернін жыбырлатып ішінен дұға қайырып алып, тізесінің үстіне қойып, кітап ашуға кірісті.
Сол мезетте Құнанбай оған тақаңқырай, жылжи барып отырып, дәл құлағының түбінен:
— Ібраһим болсын аты! — деді.
— Бұ қалай, мырза? Кітапқа сөйлетпейміз бе?
— Кітап та соны айтар. Менің ұйғарымым осылай! — деді Құнанбай барынша зілді үнмен.
Молла-ишан алдына алып келген нәрестенің құлағына азан шақырып:
— Сенің атың бүгіннен бастап — Ібраһим, Ібраһим, Ібраһим! — деп үш рет айғай салып үшкіріп, сол жүрелеп отыра кеткен күйінде әкесінің қолына ұстатты.
— Бұл — көштің бетін түзеген пайғамбар есімі. Әнет баба түрінде Қыдыр-ғалейіссалам аян берді… — деді Құнанбай соңынан өзі жеке дұға қайырып.
IV
Кенесарының Сарыарқадан ауып, оңтүстік-шығысқа қарай бет түзеді деген аты, соңынан керуен болып шұбырған қою шаңмен бірге көңіл үркітер көп қауесет әңгіме де қалып еді.
Өзі мерген, өзі батыр, көзі тірісінде халқының аңызға айналған сүйікті ханы Кенесарыны бір қиянда, алыста жүр екен деп қам-қарекетсіз отыруға болмайды. Өте жүрдек, мың шақырымдық мойны алыс жерлерден тәулік ішінде түсе беретін сайыпқыран армиясы бар оны қалтырап-дірілдеп иек астынан күтіп отырысады. Кенесарының Ақмола приказын қалай алғаны жөніндегі рапортқа Орынборды қойып, Петербургтің әскери чиновниктері бас шайқап, таңдай қаққан. Бұл күнде тағы тайпалар арасынан шығып, Батыс Еуропаның зиялы қауымдарын таңырқатып қойған екі саңлақ қолбасы бар. Оның бірі — африкалық зеңгілердің көсемі Чака Зулу болса, екіншісі — осы Кенесары. Екеуі де тақтайдай тегіс жерден атылған қуаты күшті жанартаулар секілді, ұйқылы-ояу жатқан халқының бар тыныс-тірлігіне араласып, енді оларды бұрынғы немқұрайды халде қалдыра алмай отыр.
Күзге салым, арада бір ай өткенде, Семейге шақыртумен келген Құнанбай қала гарнизонының тұтқиылдан шабуыл күткен қатты дүрлігісінің үстінен шықты. Штабс-ротмистр Кантемиров деген тарғыл бет әпесермен ол бұрыннан таныс еді, сол айтады:
— Кенесары қанша бүлік салсын, Россия империясының төбесінен жалғыз тал шашын да түсіре алмайды. Бірақ ол тыныш жатқан халқының бойына қарсылық дәнін егіп кетті. Енді бұл далада не өнсін, бәрі содан. Бәрі… Жақсылық та, жамандық та…
— Жамандығы түсінікті ғой. Жақсылығы не сонда? — деген Құнанбай өңінен сыр бермеуге тырысып.
— Жақсылығы… ну, знаешь… Бойында қарсылық қуаты бар елден ешқашан үміт үзуге болмайды. Түгел жек көргізбейді, — деп құлқыны құрып тұрғанын жылмаң қаққан күлкісімен сездіріп еді сонда тарғыл бет әпесер. Орыс, аңғал тұрсаң, ойындағысын айтады. Бірақ тез есін жинап алып: — Өскенбайыш, біздің қырдағы жалғыз тірек тұтқан адамымыз бір өзің ғанасың. Ана мыржиған султанчикке мен сенбеймін. Все же туысқаны ғой, оның сол бүлікшіл ханмен астыртын байланысы бары анықталып жатыр, — деген түсін өзгертіп ала қойып.
«Мыржиған султанчик» деп тұрғаны — Қарқаралы округінің аға сұлтаны, «ақ дегені — алғыс, қара дегені — қарғыс» Құсбек төре. Тұяғы қыбырлап кетсе ақы тілеп тұратын ұзынтұра көмейіне тақап тұрған бірдеңесі барын мана сездірді және қандай нәрселер айтты. Құнанбай оның шабақ аңдыған шортанның аузы құсатып тарбитып отырған домбал саусақтарының арасына жүз сомдық ақ құйрықты қыстыра қойды.
— Сен, Бәселей, мен түскен үйге бір Құдай айдап, бір Құдай жетелесе де келмейсің. Мынау — сыбағаң, азсынбасаң көпсінбе! — деді.
Қолына қас пен көздің арасында үш айлық жалақысы ілінген ротмистрге оны азсыну қайда? Қуанғанын жасыра алмай, сөніп қалған трубкесін қайта тұтатып, сол тұрған орнында құрақ ұшып кетіп:
— Бога ради, Ускенбаеч, рад служить! — деп қалды ол өкшесін сарт-сұрт еткізе, қолын шекесіне апара беріп.
— Жай, жай… Мен туралы не өсек бар? Құсбек төре не айтады?
— Мен сізден түк жасырмайды, бәрін жеткізеді. Құсбек төре сізден үлкен конкурент көреді.
— Ол не сөз?
— Сіз оның ас ішсе жұтқыншағында, атқа мінсе жолында тұрған адамсыз. Мен айтқан сөздер тісіңізден шықпайтын болсын, сіздің ауылда Кенесарының әскерінен қашқан жансыздың жүргені рас па?
— Құсбек төре ме оны айтып жүрген?
— Иә! — деді тарғыл бет әпесер екі елі тар маңдайын тыжырайта күліп. — Кенесарының осы қаланың өзінен күнде бір шолғыншысын ұстап әкеліп жатады. Дұшпан адам не демейді? Әйтсе де бұл шығып жатқан әңгімені осы бастан жауып тастамаса, түбі жақсылыққа апармайды. Аса сақ болыңыз, Өскенбайыш!
Саркөкті ол жасыра тұруға осы күз бір қос жылқымен Ақсуды жайлаған қайын жұртының ішіне жөнелтіп жіберген, соны Құсбектің құлағына біреу жеткізе қойған ба, әлде мынаның құр долбармен алғысы кеп тұрған қулығы ма? «Кенесары көп болса жүз жасар» деп, оның түн баласында көз шырымын алдырмай қойған тынымсыз шабуылынан запы болған орыс атаулы көрінген аттылы мен жаяу сабылған жолаушыдан қойнына қанжар тыққан жансыз көріп тұрады. Мұндай өсек шыққан күннің өзінде, аманат жаны аман болса, Құнанбай оны өзінің ұпай алатын бір керегіне жарата қояр.
Семейге шұғыл шақыртылған жалғыз бұл емес, басы Құсбек төре болып Семей губерниясына қарасты бар округтің старшыны мен би-болыстары келетін болыпты. Құнанбайдың күткені — бір көргеннен ұғысқан дос-жар көңілдес адамы Алшынбай еді. Былтыр да екеуі Семейдің жаңа байып келе жатқан мырзасы Тінібайдың үйінде қырдан сойыс малын алдырып ұзақ жатып, сол арқылы қала ұлықтарының біразымен ішек-қарны араласа танысқан. «Өнер ауысады, ырыс жұғысады», құрық бойламайтын қулық пен орамды өткір тілді ел билігіне араласып жүрген бір қазақтан кенде емес Алшекеңнің өзге атқамінер атаулыдан өзгешелігі — алдының кеңдігі; аузынан «жоқ» немесе «болмайды» деген сөздің шықпайтыны. Қырықты алқымдағанда қасқая бастаған жаңғырық бітімді іркіс-тіркіс төбесі ұнатпай қалған тұсында сәл қызарыңқы тартып, ұртын айналдыра күлкі түртіп отыра береді. Құсбек төре оның ашса — алақанында, жұмса — жұдырығында; артында сойылын соғып қалың Қаракесек пен Алтайы-Қарпық тұрғанда неден ықсын? Тура бетке соқпай, тұспалдап отырып шағады. Қазақтың болашағын ол оқуы, білімі, кәсібі күшті отырықты орыс үлгісінен іздейді. «Білегі күшті бірді, білімі күшті мыңды жығады», кіретін қақпасы өзгерсе қой құсап аңырып тұрып қалатын халықпен алпыс екі айлалы, шаһары толы қазына іргелі елмен терезеңді тең ұстап отыра алмайсың. «Шамаң келсе қырдан мектеп аштырып, ерте туып, кеш қалған мешеу халқымызды көрбалалықтан құтқарайық, осыған сертіңді бер» деген соң осы жаз Бөжейді бас етіп, өзінің інісі Майбасарды Семейге ау-жай түюге жібермеп пе еді? Олардың қолдарына екі басты самұрық құстың суреті бар, қып-қызыл мөр басылған табақтай қағазды ұстатып, өздерінің елді алып, Ертістің суын кешіп келген сыңайларынан-ақ түңіліп еді, «қырдан мектеп ашатын болдық, темір етік киіп орыс ушителі шығады» деп лепіріп жүргендері Семейдің өзінен әр округке ауыл-ауылды аралап жүретін фельдшер-дәрігер әзірлейтін училище ашқалы жатқан әрекеті екен, ол үшін әкімшілік түндік басы сайын жүз қарадан бір қара тыңнан салық салатын болыпты.
Аттың жалы, түйенің қомында жүріп өскен қазақ: «Тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп құлақтан айырылыпты» деген мақалды әуел баста неге байланыстырып шығарды екен? Осы келгенінде, бұрынғыдай емес, Бөжей мен Майбасардың параны өлердей қарбытып асатып кеткен шенеуніктері көнектерін сыртқа салып, қырын қарасып қалыпты.
Алшекең Тінібай үйіне қос ат жеккен күймелі пәуескемен келіп түсті. Жыл уағына жетер-жетпес мөлшерде төбесі бұрынғысынан да қасқайып, тамағының астына салбырап қыртысқан қос бірдей бұғақ бітіп, денесі де молайып ауырлай бастаған. Сырт пошымынан байқалған өзгешелігі — басына жалтыр селендір, үстіне тік жағалы, түймелі ноғай бешпет, аяғына қысқа қонышты әпесер етік киген, жүріс-тұрысы да әдеттегі балпаң басатын қазақы қимыл-қозғалысынан ширақтау, алдынан ізетпен сәлем бере шыққан Құнанбаймен ол сәл ақсаңдай басып жүріп кеп, орысша қол беріп амандасып жатып:
— Құнанжан, үй-іші, мал-жан аман ба? Ертең бәрін сыпырып тастаймын ғой. Жандарал-гүбірнаторға кірер алдында біраз бойымды үйретіп алу үшін осы керге түстім, — деп ырқылдай күлді.
Үйге кіріп жайланып отырғасын мұның тұмсығы тасқа тірелген жайдан Алшекең өзі бұрын сөз бастады.
— Мезгілсіз шақырған тауықтың басын жұлады. Бір қателік өтті, оны мойындау керек, — деген айтар ойын әріден орағытып әкеліп. — Аттыға еремін деп жаяудың таңы айырылады, Сырымбеттегі Шыңғыстың істетіп отырғанын әзір жалпақ елге жая алмайды екенбіз. Күн батарында қызарады, «Арқа жайлы болса, арқар ауып несі бар» дейтін қызыл күн арқар ұранды хан-төренің басына енді туды. Халқыңа жаның ашыса, Кенесарыны бұдан былай бірге қуысып, орыстың өз қаруын өзіне жұмсайтын боласың.
— Кімнен шыққан әңгіме соның өзі? — деді Құнанбай тарғыл бет әпесерден естігенін жұмбақтай көлденең тартып.
— Ел құлағы елу болса, Құсбектікі — жүз. Оған несіне таңырқадың? — деді Алшынбай қарқылдай күліп алып. — Кім соңыңа шырақ алып түссе, күнде жатарда соның тілеуін тіле. Бүкіл ой-тілегі сенімен болып, өз бағын өзі кетіріп, бір ісіңді екеу қылғанша тоқтамайды.
Бұлар ертеңінде қабылдайтын болған жандарал-гүбірнаторды қоңыр күз бойы сарылып күтіп жатып, ол немесі қар бір жауып «ес кетіп, жан шықты» дегенде бір-ақ көрініп, кеңсесінің алдынан сарала шенді нөкерімен қылышын салпылдата жүріп өтті де, бар салтанат сонымен бітіп, енді тарағалы тұрғандарында Құнанбайды екі жағынан екі солдат келіп, алдарына салып бөлек алып кетті.
* * *
Күндіз Тобықты старшыны Өскенбаевты қатарынан жырып алып кеткенде, оны көріп айызы қанып тұрған Құсбек төренің айналасындағылар: «Құнанбай дәурені осымен бітті, енді бұл атылады, атылмаған күнде де Тескентау асады» десіп табаласып қалып еді. Құнанбайға келер ешқандай кердің жоқтығын өз тобын екшеп алып бөлек жүріп кеткен Алшынбай ғана анық болжап білген-ді.
Құнанбайдың өзі де: «Айдалатын болдым. Кенеуі кеткен іске қол ұшын беріп не ақым бар еді? Артымда қалған ел, қызыл қарын жас бала азып-тозады-ау!» — деп күйзелді.
Бірақ сол көп долбардың ішінде Алшынбайдың ғана жорамалы шындыққа бір табан жақын еді. Құнанбайды жарға тіреп қойып атқан да, Тескентау өткізіп те жіберген жоқ, сол айдап апарған күні өзін бөлек үйде жалғыз ұстап, ертеңінде сарала погонды бір нәшендік аузы-аузына жұқпай сусылдап тұрған аудармашы тілмәш арқылы столдың арғы басына қарама-қарсы отырғызып қойып, ұзақ тергеуге алды.
Бұл ертеректе Кенесары ордасына елшілікке барып, түк бітірмей сандалып қайтатын полковник Долгов еді.
— Сіз, Өскенбайыш мырза, қарауындағы бейбіт жұртты басқарғаныңыз үшін патшадан жалақы алып отырған адамсыз. Сол өкіметке шын берілгеніңізді немен дәлелдей алар едіңіз? — деген ол ұзаққа созылған ырғасудан кейін.
Құнанбайдың бұған беретін жауабы әзір. Оның патша отрядымен қосылып Кенесарыны былтыр жаз бойы қуысқанына осындағы әкімшіліктің бәрі қанық. Оның үстіне Құнанбай өзінің көшпелі отандастарын біржола отырықшы етіп, оларды оқу-білімге, мәдениетке тарту қамында жүр. Нанбаса, Семейдің генерал-гүбірнаторының атына осы хақында жазған рапортына көз салсын. Онда жергілікті халық өз балаларын ұлт және орыс тілдерінде оқытатын мектеп ашып беруін талап етеді. Сол үшін осы жаз Семейге екі бірдей інісі келіп жатып, көп шығындалып қайтып еді, бірақ елдің бұл талабы бұйрық шыққанына қарамастан біршама мазақ күйінде орындалған.
Полковник оның бұл жауабын аса ден қойып, стол үстіне қос шынтақтай отырып тыңдап қалып еді, сонысынан тағы қысылды ма, Құнанбай әңгімесін айтып бола бергенде теңбілденген өңін кенет суытып ала қойып:
— Тоқтатыңыз, сіз мәселені мүлде басқа жаққа бұрып әкеттіңіз, — деді ол столды тоқпақтап отырып, біраз сілкініп алып: — Маған сіздің өзіңізден бастап, ел билігін қолына алған адамдардың адалдығына анық көзімді жеткізуім керек. Діні, тілі бөлек Россиядан гөрі сіздерге түр-түсі ұқсас Қытай жақынырақ емес пе? Олардан іргені аулақ салып, бізге қарауға бейім тұратындарыңызды қалай түсінуге болады?
Қырына алған жау ендігі бір сыр берер еді. Мынаның өзін әбден тергеп-тексеріп алған соң, жауапты бір іске салғалы отырғаны сезіледі. Мейлі, «шешінген судан тайынбас» деген, тәуекел етіп белді бекем буып, Алшынбайдың «Орыстың өз қаруын өзіне жұмсау керек» деген сөзін осы арада бір еске алды.
— Білетін шығарсыз, біздің бұдан бұрын Абылай есімді күшті ханымыз болған. Осы күнгі бүлікшіл Кенесарының арғы атасы, — деп жайлап бастады ол. — Сол Абылайдың ең үлкен арманының бірі: «Менің халқым мал сүмесінен еміп келеді, жер сүмесінен еме алмады» деп айтқаны. Онысы — егіншілік, отырықшылық мәселесі. Осы екеуі де келешекте орыс ықпалынсыз жасалмайды. Абылайдың екінші айтқаны: «Орыс билесе, басыңа қайыс ноқта салады. Ол ноқта да болса, жұмсақ. Ырғап-ырғап тірлік кеше бересің. Ал қытай билесе, темір ноқта салып, жаныңды күнде көзіңе көрсетеді. Сондықтан біржола құрып кетпейін десең, орыспен бол». Біз Абылайдың осы өсиетін мықты ұстанамыз.
Долгов оның бұл келтірген дәлелдерінің жаны бар екенін мойындады. Көкшіл көздерін күлімсіретіп, сәл үнсіз отырды да:
— Ал енді осы… түгел елдің шырқын бұзған Кенесарыны қайткенде тоқтатуға болатынын айта аласыз ба? — деді.
Бұл — Құнанбайға жақсы таныс, елдің игі жақсыларымен бас қосқанда ортақ бір мәмілеге келіскен әңгімесі. Қазаққа бүгінде өзі бытырап берекесін кетіріп алған хандық мемлекет құрылысы қол емес. Кенесары жөнсіз қаталдығымен бұқара көпшілікті біржола өзіне қарсы қойып алды. Қолында күші, билігі бар орысқа толық қараған күнде бөлшектенбей, бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып, тұтас қарау керек. Ол үшін патша құрығынан алыстау жатқан Ұлы жүз қазақтарын осы бірлікке шақыру ғана қалды. Қазақ үш жүз боп бірігіп Россияға тұтас қарағанда ғана бүлікшіл хандардың әрекеті біржола тоқталады.
— Молодец, теперь окончательно верю! — деген орнынан қарғып тұрған полковник оның қолын сілкілей алып. — Ендеше, жер аяғы кеңісін. Сол ұлы арнайы миссиямен шығатын экспедицияны басқарып баратын адамдардың бірі — тура өзіңіз боласыз…
Құнанбай ертеңінде өзі түскен Тінібай үйіне жарқ етіп сау-сәлемет жетіп келгенде, қақ төрде — аға сұлтан Құсбектің өзі, Алшекеңді сәл төменірек отырғызып қойып, есіп сөйлеп отыр екен. Теке көз, шеке тамыры білеудей боп адырайған, жағына пышақ жанып алғандай мыжырайған жылтыр қараны ешкім де бір округтің аға сұлтаны деп ойламастай. Бірақ жалғыз шапқан ат жүйрік, бұл отырыста өзіне ілесе алатын ешкім болмаған соң, есіп сөйлемегенде қайтеді?
— Қарға аунаған түлкідейсің ғой! Пісімілләсі болмаса да жаққан-ау, тегі, қазынаның тамағы? — деді Құсбек төре саңқ ете қалып.
Құнанбай малдас құрып отырған орнында бір тізерлей кетіп:
— Құсеке, кәпір пісіргені үшін орыс нанының аяққа басылғанын көрген жеріңіз бар ма еді? Олардың да дастархан басында өздерінше бата беру дәстүрі болады екен, — деді.
— Қалай? — деп қалды төре.
Қасындағылар да осыны білгісі кеп, өліп-өшіп ілгері ұмтылысып барады.
— Олардың сөзін мен түсіне берем бе? — Құнанбай енді түзеліп отырып алып, қаңқылдап шығатын мақамды дауысымен шалқып сөйлеп кетті. — Менің өзіме келгенде қасындағы ақкөт торғай құсап қыпың қағып отырған тілмәші арқылы қазақша аудартып: «Саған жабылған жала алыстан болса, Мұса (Мойсей) пайғамбардың жолын берсін. Жабылған жала жақыннан болса, Жүсіп (Иосиф) пайғамбардың жолын берсін, әмиін!» деді. Сосын қарап отырайын ба, ортаға қойған күймей піскен бөлкесі мен жердің түгі ғой, шөп-шаламынан ептеп ауыз тидім.
Бұл сөздің астарлы мағынасы: Мұса пайғамбар ұзақ жылдар айтысып кеп, перғауынды жеңген екен. Сол үшін Құдай Тағала оған асасын берген. Мұса пайғамбардың ол асасы тастай бергенде Ніл өзенінің суы ортасынан қақ айырылады екен.
Жүсіп — тоқалдан туған, тоғыз баланың ең кішісі. Жүсіп өзіне күш көрсеткен бәйбіше балаларымен алысып жүріп жеңіп, ақыры пайғамбар болған екен.
Құсбек төре жер болғанын білдіргісі келмей:
— Ой, кер маралым-ай, келістіріп-ақ соғасың-ау! — деп қызараңдай күліп жіберді.
Оңаша қалған кездерінде Алшынбай оған:
— Жеңісіңнің басы — осы. Сен оны бір оқпен екі рет атып жықтың. Енді бұл жатқанынан тұрмайды, — деді.
Құнанбай екеуі осы жолы Семейден құпия баталасып, екі бөлек аттанысты.
* * *
Құнанбай ауылында жат-жаладан кісі барынан алдымен сезік шалған осы өңірдің дуана молдасы Шайқы еді.
Шайқы өзінің Дәуітбай есімімен қажылыққа екі барғанында, соңғы жолы Стамбулдағы Ая-Софы мешітінен қайтқан. Жай қайтқан жоқ, өздерін мәңгілік Құдай жолына бағыштаған ахи (софылық) қауымына кіріп, дін ғимаратының қазақта бұрын көп адам ашпаған есігін ашып қайтқан. Ол софылық жолы биік көк-аспан шындығына көтеретін үш үлкен баспалдақтан тұрады. Бірінші баспалдақ — Шариғат; бұл — уақытында игерілген ғылым, заң: әрбір мұсылман қарсылықсыз орындауға тиіс әдеп жолы. Бұл жол — күні бұрын салынған, ақыл-санамен, парасатпен таразылауға көнбейтін, жүрекпен таныған шындық емес, сол әзір күйінде қабылданатын шындық болмысы. Шариғат бойынша, шындық — тұтас шар бейнелі, оның ішіндегіні білуге, ұғынуға басы жұмыр пенденің хақысы жоқ. Софылық мектебі — ештеңені құпияламай, шындықты қара қылды қақ жаратын әділет күйінде қабылдау. Яғни тірлік болмысын өз сара көңіліңмен алып пайымдау.
Екінші баспалдақ — Тариқат жолы. Бұл — мекен-аялдамасы көп, мехнаты зор, аса қиын жол. Оның ең алғаш аял ететін мекені — «Тәубе». Бұл аял бойынша ахи жолын ұстанған адам бүкіл жан дүниесімен шындықты саралауға, арман-тілегін бір соған ғана бағыттауға ден қояды.
Екінші аял мекені — «Өре», яғни сақтық, адал мен харамды айыру сарасы. Осы сақтықтан «Зауық» мекені шығады. Шындық шыңына көтерілген жолаушының ойы мен бойын ауырлататын бар артықшылықты жоюға, яғни жақсы киім мен жұғымды асқа, бүкіл уақытшалық пен мәңгілік емеске зауық жоқтығын тәрбиелеу, өзіңді бәрінен алас ету арқылы тұла бойыңдағы бүкіл пендешілік талап-тілектен жұрдай болып арылу. Осы арылу оны тіршіліктегі қуаныш, ләззат атаулының бәрінен баз кешіретін қайыршылық күйі — пақырлыққа жетелейді. Одан өтпей, жоғарыдағы тағы екі баспалдақ — «Тәуекел» мен «Сабырға» көтерілу жоқ. Әуелі — «Сабыр», сосын — «Тәуекел». Бұл тұста адам ғұмыры бір ғана тұтас, бітпей қойған ұзақ күн болып есептелуі керек. «Тәуекел» — қазір туып, қазір өлетін қасқағым сәт. Оның өткені де, болашағы да жоқ, тек осы қазіргісі ғана бар. Қазақ оны: «Тәуекел ет те тас жұт, ажалың жетпей өлмейсің» деп бір сөзбен анықтай салған ғой. Осы аталған екі баспалдақ оны ең жоғарыда тұрған «Риза» мекеніне көтереді. «Риза» — пенденің өмірде нендей іске душар болсын, жақсылық па, жамандық па, бәріне бірдей көңіл хоштығы. Оның қоятын шарты — жақсылыққа қуанба, жамандыққа суалма; екеуін де бірдей, бірінің — қуаныш, екіншісінің қасірет екенін сезінбейтіндей халде қабылдауға міндеттісің.
Енді осы жеті жол, жоғарыға көтеретін жеті түрлі бұрама баспалдақ (жеті қат көк) оны ұстанған адамға өзін-өзі сұңғыла парасаттаған кемеңгерлік дәрежесінде ең соңғы Хақиқат үйіндегі жабық есікті аштырады. Бұған жеткен адам есімі — Ғариф, яғни мәңгіліктен бәрін алған, бәрін ұғынған, бойына он сегіз мың ғалам ілімін толық сіңірген ғұлама иесі. Жаңағы аталған жеті мекенге түгел аял етіп, Хақиқат үйіне кірген ғұлама иесі үшін енді құпия, жасырын ештеңе жоқ. Бірақ ішіп-жемі, күтім-бітімі, арман-тілегі таусылмас мол, өзі соншалық күншіл, міншіл, көрсеқызар, кешірімсіз, кесел мінез пенде баласы Тариқат жолын жоғарыда аталған бар қиындыққа шыдап, толық түрде өтей алушы ма еді? Оған да ердің ері, өзін сол жолға жан баласында жоқ шыдамдылықпен құрбан еткен адам ғана бара алады. Мысалы, жеті күн аузыңа нәр салмай, тағы да ол күндері қарны да, көңілі де тоқ жеті адамның міндетін атқарып жүре аласың ба? Іріңі, мерезі саулап ағып, ауыр науқас үстінде жатқан пақырдың үлкен-кіші дәретінен жиіркенбей, оны шын адамгершілік мейірбандылықпен қабақ шытпай күтуге барсың ба? Етіңнен ет кесіп алып жатсын, сүйегіңе қарысып үн шығармауға көнесің бе? Өз пайдаңды, ырыс-ырзығың мен күнделік керегіңді ұмытып, біреу үшін, кейде көп үшін жан-тәніңмен қызмет етіп, оған және көк тиын ақы алмауға құдірет-күшің жете ме? Ақыр соңында шыр етіп жарық дүниеге келген күннен бастап армансыз, үмітсіз адам баласы жаратыла ма өзі? «Үмітсіз — сайтан» деп шариғаттың өзімен оны шырмап, байлап қойған жоқ па? Дәуітбайға софылық жолында ұстаздық еткен Ая-Софы мешітінің ишаны Салахаддин-бей ғұлама еді. Ол — әрі мешіт мінбесінен құтпа оқитын ишан-хазірет те, әрі ғұлама-шайқы. Ондай ғұлама-шайқысыз софылық жолына түскен пенде орта мекеннің бірінде сайтанның азғырындысына шатылып, шыққан биігінен оп-оңай гүрс етіп құлап түседі.
Дәуітбай қажы ұстазы көрсеткен жолдың бәрінен абыроймен өтіп келе жатып, сол ғұлама-шайқы тұратын үйдің атқожысын тазартуға келгенде, ауасы жұпар аңқыған, кең байтақ жайлауда туып-өскен түз перзенті байқаусызда жиіркеніп, мұрнын тыжырта қалмай ма? Сыртынан қатаң бақылауға алған Салахаддин ишанның мүридтері онысын жедел түрде хабар ете қояды. Сол-ақ екен, ұстазы дереу оны алдына алдырып:
— Сен, мазлұм, көңіліңдегі пендешілік қоқыстан арылуды атқожы тазартудан оңай көрдің бе? Өлген күні сол боқтан да сасық болатыныңды ескермедің бе? — деп біраз жер-жебіріне жетіп ұрсып алып, сонда да ұстанған берік пірәдарлық бар, — жарайды, кешірдім оныңды. Бүгіннен бастап өзің жеткен осы «Сабыр» мекенінде қаласың. Хақиқат үйіне жету жолы саған мәңгілік кесілді. Еліңе бар да, дуана-шайқы міндетін атқаратын бол! — деп иығына асасымен бір салып, еліне жетердей жол қаражатын беріп, шығарып қоя берген.
Сол Дәуітбай қажы, шала Шайқы орта жолдан қайтқан софылық сапарының өзімен қыр қазағы үшін айтқаны қате кетпейтін уәлі ауызды, «көріпкелі» бар көмей сәуегейге айналып еді. Оның көп болжалы сол сәтінде көз алдында елес берген сырт белгілер арқылы жасалады. Мысалы, өткен жолы Құнанбайдың Кеңқорықты айналып келгенде не көргенін Күнке дастарханға бауырсақ шашқанда біреуінің алдына секіріп шыққанымен, одан соң іле шайына кеп түскен екі қара шыбынмен жорамалдаған. Онысы жүйрік көңіл айнасында қолма-қол бекіткенде ғана айна қатесіз шындыққа айналады.
Жылқы қосында уақытша бой жасырған Саркөкті ол бір күні түсінде көрді. Шайқы оның елден ертеректе кеткен әкесі Смайылбекті жақсы білетін. Смайылбек оны, бір мүшел үлкендігіне қарамастан, қажылыққа алғаш аттанып бара жатқан сапарында сонау Аягөзге дейін бірге жолдас болып шығарысып салған. Қазір о дүниелік боп кеткен сол Смайылбек жалғыз баласы Саркөкті ат үстінде найзаға шаншып алып кетіп бара жатыр. Айналып өткен межелі тұсы тағы белгілі, ауыл шетіне жақын келіп орнаған жылқы қосы. Осыдан бір жұмадай бұрын ауылға бас жылқышы Жарасбай келіп, кір-қоңын жудырып, біраз күн асықпай аунап-қунап кеткен. Ішінен топшылап алған тағы біраз жүйелері бар, соның бәрі қосылып анық бір тоқтамға келген де, күні-түні ақ сұлы жеп кермеде тұратын қайқы бел тор биесіне міне салып жөнеп кеткен.
Бұл келгенде Саркөк белуарына дейін жалаңаштанып, бір үлкен қайың талдан найзаға сап жонып отыр еді, бауыр беттегі төбенің астынан сылаң етіп шыға келген аттылы адамды көріп, жасырынып та үлгіре алмай қалды. Шайқы оның екі иығына екі кісі мінгендей еңгезердей бітімінен, қосарланып тұратын құныс бел имек мұрнынан оны әкесіне ұқсатып, түсінде көрген Смайылбектің Саркөгі екенін жазбай таныды.
* * *
Табандатқан үш күн толғатып, қиналып босанған Ұлжан бұрынғыдай шаруамен көп айналыспай, ертелі-кеш жылдам ширап келе жатқан кішкентай Ібраһимнің қасында болып, соның әлден өзіне көз тоқтатып қарайтын сүйкімді-жайсаң келбетіне ішпей-жемей тойынады да отырады. Кәрі әже мұның жалғызіліктігін ескеріп әрі Ұлжаннан туған екінші немересін шыр етіп жерге түскеннен өзінің қойнына алып, ырым етіп тас емшегін жібітіп аузына салғаны бар, қасынан бір елі тапжылатын емес. Көңілі — артында қоңырауы бар, бір қиянда жүрген жалғызында, көзі — бесікте қыңқ етіп үн шығармай жататын балпанақтай сүйкімді немересінде. Анда-санда сол өзі бауырына салған баласына ұрысқан болып, көзінің ағы мен қарасындай жалғызын еске алып, бірдеңелерді шұбырта күбірлеп айтып отырады. Әкесі басында молда-ишанға кітап аштырып отырып, атын «Ібраһим болсын» деп өзі қойып кетіп еді, қазір сол есімі біресе Ібіш, тағы бірде Әбіш, Әбен болып өзгеріп, ақыры кәрі әжесінің бесік тербетіп отырып:
Әлди-әлди, Абайым,
Атқа тоқым жабайын.
Қаңғырып кеткен әкеңді,
Қайдан іздеп табайын, —
деп бірде күліп, бірде жыламсырап көзіне жас алып отыратын бебеуінен соң бір күндері өзінен-өзі елеусіз «Абай, Абайжан» атанып жүре берді.
Сол Абай, қызылшақа нәресте әлі қырқынан да шықпай, жөргекте ораулы жатып, екі көзін тоқтатып, шаңырақтан айырмайтын әдет тауып еді. Онда да түндікті жауып қойса не өзі жатқан жерінен босағадағы жүктің үстіне апарып тастаса, қыңқылдап жылай бастайды. Орнына әкеліп жатқызса, қыңқылдауын қойып, бетіне ұйықтап жатып та сәби күлкісін үйіруден бір танбайды.
Күтуші әйелдер онысын:
— Бұл түндігі ашық шаңырақтан періштесін көріп жымия ма екен?
— Бәсе, деймін-ау! Екі көзін тігіп, аспаннан айырмай жатуында бір кеп бар осы баланың…
— Не кеп болсын? Алыс жақтан келе жатқан атасының қамшысы тиіп шырылдайтын шығар? — деп сан-саққа жүгіртіп, шуласып жатады.
Қазір басы кәрі әже болып, бәрі оны ойда-жоқта табылған әсем де нұрлы есімімен Абай атандырып жіберген. «Абай, Абайжан» десең өзі де дөңгелек тана көзі жаудырап, сүйкімденген бет-аузы ерекше уылжып, күлімсірей бастайды.
— Құлағы түбінен жоқ, шұнақ қой! Кімге тартып кеткен? Тіпті бөлек, басқа ғой реңі, — деп күледі ойындағысын ірікпей айтып салатын Айғыз.
— Кімге тартсын құдай-аманат? Өскен соң Әжкемнің өзі болады да шығады…
— Онда ана шанышпа тілді көп Шаншарға барып туысар, несі жақсы дейсің? Айналасындағыларды аяздай буып, есті кетіріп отырмаса маған кел!
— Барғанда-ақ байқап қалғамыз. Нағашылары өңкей қазанбас, қара бура кеуделі келеді. Бұл баланың да жаратылысы бөлектігінен дәме қылыңдар қайта, — деп ара түседі ондайда естияр үлкен қатындар.
Ұлжан көргенде өзін күндесі етпей, қамкөңіл сіңлісіндей қасына алып, бір самаурын шайды бөліп ішіп отырған Айғыздан көруге айналды. Байғұс бала жап-жақсы жүріп кеп, оқта-текте аузы-басы шөпшеңдеп, сыр беріп қалып отырады. Ал кешегі Тәкежанның жасап жүрген балалығынан кейін табалап айтып кеткен сөздері не адамшылы
