Читать бесплатно онлайн книгу  Тәкаппар махаббат

автор Jane Austen

Джейн Остин

Тәкаппар махаббат

Алматы, 2026

Бірінші кітап

1-тарау

Қалталы бойдақтың жұрт көзіне түсе бастауы – көпке мәлім құбылыс, ерте ме, кеш пе, оның жар іздеуге кірісетіні де даусыз. Жаңа қонысқа көшіп келген жігіттің ішкі ой-ниеті әлі беймәлім болса да, көрші-қолаң отбасылар бұл белгісіздікті өз қиялымен толтырып үлгереді. Әсіресе бойжеткені бар үйлер әлгі жігіттің дәл өз қызына лайық жар болып шығуы мүмкін екенін ішінен қайта-қайта ойлап, сол үмітін ертең-ақ есіктен еніп келер қуаныштай көріп, көңіл төріне орнықтырып қояды.

– Қымбатты мистер Беннет, – деді бірде миссис Беннет күйеуіне, – Незерфилд саябағын біреу жалға алыпты дегенді естідіңіз бе?

Мистер Беннет ештеңе естімегенін ғана аңғартты.

– Иә, иә, дәл солай! Бұл хабарды маған жаңа ғана миссис Лонг айтып кетті, – деп миссис Беннет сөзін іліп әкетті.

Мистер Беннет баяғыша үнсіз.

– Сонда жаңа көршіміздің кім екенін білгіңіз келмей ме? – деді әйелі күйеуінің жүзіне тағатсыздана қадалып.

– Айтқыңыз келсе, тыңдауға әзірмін, – деді мистер Беннет.

Осыны ғана күткендей, миссис Беннет іркілместен:

– Олай болса, қымбаттым, тыңдаңыз. Миссис Лонгтің айтуынша, Незерфилдті не ішемін, не жеймін деп қам жемейтін, Англияның солтүстігінде тұратын дәулетті бір жас жігіт жалға алыпты. Дүйсенбі күні төрт сәйгүлік жегілген сымбатты күймемен үйді көруге келіпті. Көрген бетте-ақ көңілі толып, мистер Морриспен дереу келісіп қойыпты. Микаил күніне дейін көшіп келмекші. Қызметшілерін алдағы аптаның соңына қарай жібергелі жатыр.

– Тегі кім екен?

– Бингли.

– Үйленген бе әлде бойдақ па?

– Бойдақ, қымбаттым, ең бастысы – бойдақ! Жылына төрт-бес мың табысы бар жас бойдақ! Енді қыздарымыздың жолы болды демей көріңіз.

– Біздің қыздардың бұған не қатысы бар?

– Қымбаттым, түк түсінбегендей кейіп танытпаңыз. Ол жігіт қыздарымыздың біріне үйленеді деп ойлап отырмын.

– Бейтаныс көршінің көшіп келудегі көздегені сол ма екен?

– Көздегені дейсіз бе? Құдайым-ау, бұл не дегеніңіз? Қыздардың бірін ұнатып, ғашық болып қалуы әбден мүмкін ғой. Сондықтан ол жігіт мұнда келген сәтте, сіздің барып жүздесіп келгеніңіз жөн.

– Мен не үшін барамын? Одан да өзіңіз қыздарды ертіп барып келіңіз. Болмаса қыздардың өздері-ақ қонақ болып барар. Иә, ең дұрысы – сол. Әйтпесе ана жігіт сіздің сұлулығыңызды көріп, сізге ғашық болып қалса қайтеміз?..

– Олай кекетпей-ақ қойыңыз, қымбаттым. Баяғыда, рас, айдай сұлу болсам да, қазір сұлу қыздарыммен жарысуға дәмелі емеспін. Бес бірдей бойжеткен қызы бар әйелдің өз ажары жайында көп ойлай бермегені жөн.

– Мұндай жасқа келген әйелдің уайым етерлік сұлулығы да қалмайды ғой, солай емес пе?

– Қалай болғанда да, мистер Беннет, мистер Бингли келе салысымен барып, жүздесуге міндеттісіз.

– Бұған бара қоямын деп айта алмаймын.

– Ең болмағанда қыздарыңызды ойласаңызшы. Ол біреуіне көңілі ауып жатса, біз бір уайымнан арыламыз ғой. Тіпті жаңа көршіге бірінші болып аяқ баспайтын сэр Уильям мен леди Лукас та қыздарын ойлап, Незерфилдке баруға қамданып жатыр. Сондықтан сіз ол үйге міндетті түрде баруыңыз керек. Қыздарды ертіп, менің өзімнің баруым жарамас.

– Сіз тым уайымшылсыз, миссис Беннет. Мистер Бингли сізді көрсе, қатты қуанатынына күмәнім жоқ. Қаласаңыз, оған «қалаған қызыма үйленуге келісім беремін» деп мәлімдеп, әсіресе сүйікті Лиззиімді мақтап хат жазып берейін бе?

– Олай етпеңіз. Лиззидің басқа қыздардан артық түсетін жері жоқ. Ол Джейн секілді сұлу да емес, Лидиядай ақкөңіл де емес. Сонда да сіз оны үнемі бәрінен биік қоясыз.

– Біздің қыздардың ешқайсысы да көзге ұрып тұрған артықшылыққа ие емес, шындығында. Өзге қатарластары секілді аңғал әрі ожарлау. Бірақ Лиззи әпкесі мен сіңлілеріне қарағанда ақылдырақ.

– Мистер Беннет, өз қыздарыңызға мұншалық тіл тигізуге қалай дәтіңіз барады? Әлде мені келемеждеуден рақат табасыз ба? Осы үйде жұқарған жүйкемді ойлайтын жан бар ма өзі?!

– Жоқ, қымбаттым, қателесесіз. Мен сіздің жүйкеңізге салмақ салғым келмейді. Ол жүйкеңіз менің баяғыдан бергі ескі досым емес пе? Сіз маған ол туралы кемі жиырма жылдан бері толассыз айтып келесіз ғой.

– Менің қалай қиналып жүргенімді сіз түсінбейсіз.

– Соған қарамастан, осы маңда жылдық табысы төрт мыңнан кем болмайтын талай жас жігіт пайда болатын уақытқа дейін аман жетерсіз деп үміттенемін, қымбаттым, миссис Беннет.

– Біздің ауылға жиырма жігіт келсе де, егер сіз олардың үйіне барып, жүздеспесеңіз, бізге одан не қайыр?!

– Егер жиырма жігіт бірдей жиналар болса, бәрінің үйіне өзім барып шығуға сөз беремін, қымбаттым.

Мистер Беннет уытты әзілімен кім-кімді де қағытып өтетін, ойы сергек, тілі өткір кісі еді. Отау құрғандарына жиырма үш жыл өтсе де, миссис Беннет күйеуінің бірде сабырлы, бірде қыңырланып, қасарыса қалатын қарама-қарсы мінезін әлі күнге ұға алмай дал болушы еді. Ал ойы жұтаң, қыңыр мінезді миссис Беннеттің болмысы, керісінше, бір қарағанда-ақ аңғарылатын: бір нәрсеге көңілі толмаса, «жүйкем жұқарды» деп зарлай жөнелетін. Өмірінің бар мұраты – қыздарын ұзату, ал жанын жұбататын ермегі – ойын-сауық пен қыдырыс еді.

2-тарау

Мистер Беннет сонда да мистер Бинглидің үйіне барып, жүздесіп қайтқан еді. Тек бұл жайлы ешкімге тіс жармады. Әйеліне қайта-қайта «бармаймын» деп кесіп айтқанымен, Беннет әлқиссада-ақ жаңа көршінің үйіне соғып шығуды ойластырып қойған екен. Мұны миссис Беннет күйеуі қонаққа барар күні ғана естіп-білді.

Бірде мистер Беннет екінші қызының бар ықыласын салып, қалпағын әрлеп отырғанын көріп:

– Мистер Бинглиге ұнайтын шығарсың деп үміттенемін, Лиззи, – деді.

– Егер Незерфилдке бармасақ, мистер Бинглиге нені ұнатып, нені ұнатпайтынын қайдан білеміз? – деді анасы ашуланып.

– Бірақ Мистер Бинглимен би кешінде жолығамыз ғой. Әрі Миссис Лонг бізді таныстырамын деп уәде еткен, – деді Элизабет.

– Миссис Лонг уәдесінде тұрады деу қиын. Оның екі жиені бар емес пе? Сол өзімшіл сұрқияны суқаным сүймейді!

– Менің де, – деді мистер Беннет. – Оған иек артпайтыныңызды естіп, тіпті қуанып отырмын…

Миссис Беннет күйеуіне қарсы сөз айтпады. Бірақ бойына жиған ашуын басуға тырысып, бір сәт булығып отырды да, ақыры шыдамай, қыздарының біріне дүрсе қойып, ұрса жөнелді.

– Құдай үшін, Китти, жөтелмеші. Әбден титықтаттыңдар мені! Жүйкемді тоздыратын болдыңдар ғой!

– Китти сіздің сөзіңізді елемейді де, ол әрдайым орынсыз жөтеледі, – деді әкесі салқынқандылықпен.

– Мен әдейі жөтеліп тұрған жоқпын, – деді Китти ренжіген үнмен.

– Келесі би кеші қашан, Лиззи? – деп сұрады анасы.

– Ертеңнен бастап есептесек, тура екі аптадан кейін.

– Мәссаған! – деп миссис Беннет абыржып кетті. – Миссис Лонг би кешіне бір күн қалғанда ғана келсе, бізді мистер Бинглимен таныстырып үлгермейді ғой! Оның үстіне, ол кезде үйіне барып та үлгермейді!

– Онда, қымбаттым, мистер Бинглиді құрбыңызға өзіңіз таныстыратын шығарсыз? – деді мистер Беннет жай ғана, бірақ сөзінің астарында мысқыл жылт ете қалды.

– Мистер Беннет, мені мазақ қылуды қойыңыз! Бұл мүмкін емес! Мен мистер Бинглиді өмірімде көрмесем, оны өзгелерге қалай таныстырамын?

– Сақтықты қасиет көретініңізді құрметтеймін, ханым. Әрине, екі апта – танысып-білуге тым аз уақыт. Екі аптада адамның шынайы табиғатын танып білу қиын-ақ. Бірақ біз мистер Бинглиді миссис Лонгпен таныстырмасақ, оны басқа біреудің таныстыруы әбден мүмкін. Сондықтан, қарсы болмасаңыздар, миссис Лонг пен оның жиендерін бір қуантып, бұл шаруаны өз мойныма алайын.

Қыздардың бәрі әкесіне аңтарыла қарап, не дерін білмей, әрі-сәрі күйде тосылып қалды. Миссис Беннет:

– Бұл не сандырақ?! – деп күбірледі.

– О не дегеніңіз, ханым? – деді мистер Беннет таңырқай. – Бейтаныс адаммен таныстыру әдебін «сандырақ» дейсіз бе? Бәлкім, осы тұста пікіріміз бір жерден шықпас. Мэри, сен не дейсің, қызым? Сен ақылдысың ғой: көп оқисың, тіпті қажет деген жерін көшіріп алып жүресің, жазып та қоясың…

Мэри дәл осы сәтте мағынасы терең бір сөз айтқысы келген. Бірақ ойына лайықты ештеңе орала қоймады.

– Мэри ойын жинақтап үлгергенше, – деп жалғастырды мистер Беннет, – мистер Бингли туралы айта тұрайын.

– Мистер Бингли туралы түк естігім келмейді, – деді әйелі ашудан булығып.

– Ханым, мұны неге алдын-ала ескертпедіңіз? Мұны бүгін таңертең білсем, оның үйіне танысуға бармас едім. Қап… Бірақ мен әлгі жігіттің үйіне барып, жүздесіп те қойдым. Енді сіздерді таныстырмасам, тіпті ыңғайсыз болар…

Мистер Беннет ақыры дегеніне жетті – ханымдар аң-таң болып, сілейіп қапты. Әсіресе миссис Беннеттің қуанышында шек жоқ. Сәлден соң бәрі ес жиып, орнына келгенде, әйелі күйеуінің ол жаққа баратынын әуелден-ақ сезгенін айтып, осыны қайталаумен болды.

– Қымбаттым, мистер Беннет, сіз қандай кеңпейіл жансыз! Сіздің түбі көнетініңізді әу бастан білгенмін. Қыздарымыз үшін баратыныңызды ішім сезіп еді. Бүгін мен сондай бақыттымын! Таңертең Незерфилдке барып тұрып, сіздің барғаныңызды енді ғана естігеніміз қызық болды.

– Ал, Китти, енді қалағаныңша жөтеле бер, – деді де, әйелінің лепірме сөздерінен мезі болған мистер Беннет бөлмеден шығып кетті.

– Қыздарым, әкелерің қандай керемет жан! – деді миссис Беннет есік жабыла сала. – Оның бұл жақсылығын оған да, маған да қалай қайтаратындарыңды білмеймін. Біздің жаста танысу соншалық маңызды емес, әрине. Бірақ балаларымыз үшін бәріне дайынбыз. Лидия, қарағым, үйдің кенжесі болсаң да, мистер Бингли биге ең алдымен сені шақыратын шығар, ә?

– Маған бәрібір, анашым, – деді Лидия өзіне нық сеніп. – Жасым кіші болғанымен, үйдегі ең бойшаңы – менмін.

Кештің қалған уақыты мистер Бинглидің Беннеттер әулетіне қашан келетіні, неше күннен кейін жолығатыны және оны түскі асқа қай кезде шақырған дұрыс болатыны жайлы сан қилы жорамалмен өтті.

3-тарау

Миссис Беннет пен оның бес қызы қосылып қанша әуреленсе де, жұбайынан мистер Бингли жайында мардымды дерек сығымдап шығара алмады. Жан-жақтан сұрақтың астына алып, өз болжамын тықпалап, астарлы тұспалмен «шабуылдап», неше түрлі айла-тәсілге салса да, мистер Беннет сыр бермей, сазарып қала берді. Ақыры жеңілген ханымдар көрші леди Лукастың айтқанын қанағат тұтуға мәжбүр болды. Ал леди Лукас мистер Бинглидің мақтауын асырған еді. Сэр Уильямның да көңілінен шығыпты: өте жас, келбетті, сыпайы, әрі келесі би кешіне бір топ досын ертіп келмек екен. Би дегеніңіз – махаббатқа бастайтын алғашқы қадам емес пе?! Сол күннен бастап-ақ үй ішіндегі үміт атаулының бәрі мистер Бинглидің жүрегін жаулап алуға қарай ойысты.

– Ең болмаса, қыздарымыздың бірі мына Незерфилдтің бақытты иесі болса ғой, шіркін! – деді миссис Беннет күйеуіне. – Қалғандарын да жақсы жерге орналастырсақ, бұдан асқан арман бар ма?!

Арада бірнеше күн өткен соң, мистер Бингли Беннеттердің үйіне келіп, отағасымен кітапханада он минуттай сөйлесіп отырды. Ел аузынан қыздардың сұлулығы жөнінде көп естіген ол бикештерге көз қиығын салғысы-ақ келіп еді, бірақ үйде әкесінен басқа жанды жолықтыра алмады. Ал қыздар болса, оның көк сүртік киіп, қара атпен келгенін жоғарғы қабаттағы терезеден көріп қалды.

Көп ұзамай Беннеттер мистер Бинглиге түскі асқа шақыру қағазын жіберді. Миссис Беннет мәзір қамына кірісіп, үй ішін әбігерге салған шақта Незерфилдтен жоспарды бұзатын жауап хат жетті. Мистер Бингли ертең Лондонға жүрмек екен, сондықтан өкінішке қарай шақыруды қабылдай алмайтынын жазыпты. Мұны естіген миссис Беннеттің көңілі әп-сәтте су сепкендей басылды. Кеше ғана Хартфордширге келген Бинглидің Лондонда не шаруасы барын түсіне алмады. Бір орында байыз таба алмай, ары-бері сенделіп, «енді Незерфилдке ұзақ уақыт жоламай қоюы мүмкін» деген қорқынышқа берілді. Бұл күдігі леди Лукас «ол Лондонға би кешіне шақырған қонақтарын алып келуге кетті» деген жорамал айтқанда ғана сейілгендей болды.

Шынымен де, көп ұзамай «бай жігіт би кешіне он екі ханым мен жеті мырза ертіп келеді екен» деген сыбыс тарады. Ханымдардың көптігін естіген Беннеттердің үйі біраз уайымға түсті. Алайда би кешіне бір күн қалғанда мистер Бингли Лондоннан алты адамды – оның ішінде бөлесін де алып келгені мәлім болғанда ғана, әпкелі-сіңлілердің көңілі қайта орнына түсті.

Дегенмен, би кеші басталғанда салтанат залына Незерфилдтен күткен көпшілік түгел келмеді: небәрі бесеу ғана бой көрсетті. Олар – мистер Бингли, оның екі әпкесі, жездесі және тағы бір жас жігіт.

Мистер Бингли көрген жанға бірден жылы ұшырайтын, сымбатты да сыпайы, нағыз джентльмен атауына лайық азамат болып шықты. Пейілі кең, жүзінен күлкі арылмайтын, өзін еркін ұстайтын, мінезі жұмсақ жан екен. Екі әпкесі де көрікті, өздерін ақсүйектерше ұстайды. Ал Бинглидің жездесі мистер Хёрст – түр-тұлғасымен джентльменге онша ұқсай қоймады. Есесіне оның ұзын бойлы досы, мистер Дарси, сымбатты бітімі мен келісті келбеті арқылы-ақ жиналған қауымның көзіне бірден түсті. Аз ғана уақыттың ішінде-ақ би кешіне жиналған жұрт мистер Дарсидің жылдық табысы он мың фунт екенін естіп, қайран қалып жатты. Джентльмендер оны мәртебелі, қадір-құрметке лайық азамат санаса, ханымдар тіпті мистер Бинглиден де сымбатты, көрікті деп бағалап қойды. Осылайша, кеш басталған сәттен-ақ мистер Дарси көпшілік көзінде ең беделді, ең «лауазымды» қонаққа айналды. Бірақ көп ұзамай көңіл ауаны өзгерді. Мистер Дарсидің мінез-құлқы кейбір қонақтардың көңілінен шықпай, олар оны тым тәкаппар, өзін бәрінен жоғары қоятын, адам баласын елемейтін жан деп сөз ете бастады. Оның осы салқындығын аңғарғандар енді Дербиширдегі зәулім үйдің иесі, дәулетті екеніне де қарамай, «келбеті суық, мінезі жиіркенішті» деп сырт айналды. Тіпті «досы мистер Бинглидің тырнағына татымайды» деп, кесіп-пішіп өздерінше бағалап жатты.

Мистер Бингли болса, кешке келген қонақтың бәрімен танысып үлгерді. Жүзіне күлкі үйіріліп тұратын ақжарқын жігіт әр биге қатысып, кештің тым тез аяқталғанына өкініп, Незерфилдте міндетті түрде тағы бір би кешін өткізетінін уәде етті. Бұл сөз жұрттың назарын бірден аударып, «Неткен тамаша жігіт!» «Мистер Дарсимен екеуінің айырмасы жер мен көктей!» – десіп, таңдай қағысты.

Ал мистер Дарси миссис Хёрст пен мисс Бинглимен бір-бір рет билеп, қалған қыздармен танысуға құлықсыз екенін ишаралап, кеш бойы салтанат залын үнсіз аралап жүре берді. Ара-тұра Бинглимен, оның әпкелерімен және жездесімен ғана тіл қатып қояды. Бұл қылығы көпшілікке ерсі көрініп, сынның астында қалды. «Тәкаппар», «сүйкімсіз» деген үкім орнығып, ендігәрі жұрт оны тек би кешінде емес, қала маңында да көргіміз келмейді дегендей рай таныта бастады. Осы қалыптасқан пікірді ең ықыласпен құптағандардың бірі – мистер Дарсиге әуелден-ақ «қас жау» болып үлгерген миссис Беннет еді. Қыздарының бірін де менсінбей, мұрын шүйіре қарайтын мына жігітті миссис Беннет иттің етінен бетер жек көріп кетті.

Би кешіне келген мырзалар аз болғандықтан, Элизабет екі биге шықпай қалды. Ол отырған жердің қасында мистер Дарси біраз аялдап тұрған еді, дәл сол сәтте мистер Бингли досын биге тартпақ ниетпен жақындап келіп, тіл қатты. Элизабет еріксіз олардың әңгімесін тыңдап қалды.

– Жүр енді, Дарси, – деді Бингли досына таяп. – Сені биге күштеп шығармасам болмайтын түрі бар. Бұлай жалғызсырап тұрғаның жараспайды. Одан да бір билеп, сергіп қайтпайсың ба?

– Жо-жоқ! – деді Дарси. – Мен өзіме таныс ханымдармен ғана билейтінімді білесің ғой. Бұл жерде тіпті билей алмаймын. Әпкелерің бос емес, ал мына кеште биге шақырғым келетін бірде-бір әйел жоқ.

– Сен секілді тым талғампаз болмағаныма мың да бір шүкір! – деп күлді Бингли. – Шынымды айтсам, бір кештің ішінде осыншама әдемі қызды көргенім жоқ.

– Бұл кештің ең көрікті қызымен билеп жүрген жоқсың ба? – деді Дарси мисс Беннеттердің үлкеніне көз қиығын тастап.

– О, мен мұндай керемет жанды әлі жолықтырмаппын! – деді Бингли шабыттана. – Айтпақшы, сенің артыңда отырған қыз – оның сіңлісі екен. Меніңше, өте сүйкімді ханым. Әпкесіне сені таныстырсын деп ұсыныс айтып көрейін.

– Қайсысын айтып тұрсың? – деді Дарси дауысы баяулап.

Ол Элизабетке басын бұрып қарады. Қыздың жанары өзіне қадалғанын аңғарысымен-ақ кілт сырт айналып, баяғы салқын қалпына қайта түсті де, байсалды үнмен:

– Иә, сүйкімді сияқты. Бірақ жан дүниемді толқытардай айрықша сұлу емес,– деді. – Оның үстіне, биге ешкім шақырмаған ханымдарды жұбатуға зауқым жоқ. Уақытыңды маған шығындағанша, билеп жүрген ханымға қайта бар да, соны қуанта бер.

Бингли биге қайта оралды да, Дарси асықпай ғана басып, бөлменің басқа бір бұрышына барып тұрды. Элизабет орнынан қозғалған жоқ, көңіліне қаяу салған Дарсиге іштен тісін қайрап, жек көре қарап қалды. Бірақ жайдары мінезі жеңіп, бұл жайтты кейін құрбыларының арасында әзілге айналдырып, бәрін бір күлдіріп алды.

Беннеттер әулеті би кешін «керемет өтті» деп бағалап, үйге қайтқан жолы бір-біріне әсерлерін жарыса айтып келе жатты. Әсіресе миссис Беннет Незерфилдтен келген қонақтардың үлкен қызына көрсеткен ілтипатына тәнті болды. Мистер Бингли Джейнмен екі рет биледі, әпкелері де оған сыпайылық танытып, жылы қабақ көрсетті. Джейн іштей анасынан кем қуанбағанымен, сыр бермеуге тырысты. Элизабет әпкесі үшін қуанды. Мэри болса мисс Бинглидің біреумен әңгімелесіп тұрып, «осы аймақтағы ең ақылды қыз» деп біреуді мақтағанын естіп, соны жеткізді. Ал Китти мен Лидияның арманы орындалды: кеш басынан аяғына дейін кавалерсіз қалмай, барлық биге қатысып шықты. Сондықтан болар, бәрі Лонгборнға көтеріңкі көңіл-күймен қайтып келді. Мистер Беннет әлі ояу екен. Кітапқа үңілсе, уақыттың қалай өткенін аңғармайтын ол миссис Беннет сонша үміт артқан кештің қалай өткенін білгісі келді. Әйелі ойлаған жоспардың іске аспайтынына іштей сенімді мистер Беннеттің мүлде басқа әңгіме еститінін кім білген?

– Қымбаттым, – деді әйелі бөлмеге кіре сала. – Уақытты керемет өткіздік! Қандай би кеші болды десеңші! Сіздің бармағаныңыз қандай өкінішті! Джейн кештің гүлі болды. Бәрі қызымыздың сұлулығына тәнті болып, тіпті мистер Бинглидің өзі Джейннің көркіне тамсанып, оны екі рет биге шақырды! Екі рет, мистер Беннет! Би кешінде біздің қызымызбен ғана екі рет биледі! Алғаш мисс Лукасты биге шақырғанда, тұла бойымды ашу кернеген еді. Бақытыма орай, мистер Бингли оны ұнатпады. Ол қыздың біреуге ұнауы да екіталай. Ал Джейнді көргенде, қуаныштан жүзі жайнап кетті, кім екенін сұрастырып, таныстыруды өтінді де, екінші биге бірден шақырды. Одан кейін үшінші биін мисс Кингпен биледі, төртіншісін Мария Лукаспен, бесіншісін тағы да Джейнмен, алтыншысын Лиззимен, ал кейін буланже [1] биін…

– Егер Бингли маған титтей жаны ашыса, мұншалық ұзақ билемес еді, – деді мистер Беннет шыдамсызданып. – Құдай үшін, кіммен билегенін тізбектемей-ақ қойыңызшы. Одан да кештің басында тобығын шығарып алғаны жақсырақ болар еді.

– Қымбаттым, мистер Бинглиді сондай қатты ұнаттым! – деп күйеуінің сөзін елемегендей сөзін жалғастырды миссис Беннет. – Апыр-ай, қандай жігіт десеңші! Әпкелері де керемет жандар. Өмірімде ең әдемі көйлектерді алғаш рет солардың үстінен көрген шығармын. Миссис Хёрсттің көйлегіндегі шілтері…

– Шүберек жайындағы әңгімені естігім келмейді, – деді мистер Беннет қатқылдау үнмен.

Сондықтан миссис Беннет әңгіме ауанын дереу басқа жаққа бұрып, мистер Дарсидің әдепсіздігін ашумен асыра әңгімелей жөнелді.

– Сөзіме сеніңіз, – деді ол күйеуіне. – Бұл жігіттің көңілінен шықпаса да, Лиззиім ештеңе жоғалтқан жоқ. Мұндай жаман мінезді адамға ұнамаудың өзі бақыт! Маңғаз, тым тәкаппар жігіт! Анау-мынау деп, анда-мында жүріп, өзін керемет санайды ғой, тегі. «Менімен билейтіндей соншалық сұлу емес» дей ме?! Сол жерде өзіңіз болғаныңызда, жақсылап тұрып сазайын беретін едіңіз, мистер Беннет. Есіме түссе, қаным қайнайды!

---

4-тарау

Джейн мен Элизабет оңаша қалған сәтте, осы уақытқа дейін мистер Бингли жайында байыппен ғана тіл қатып келген Джейн кенет сырын ашып, оның өзіне қатты ұнап қалғанын айтты.

– Барлық жігіт осындай болса ғой! – деді ол. – Ақылды, мейірімді, көңілді. Өзін-өзі ұстауы да қандай жарасымды! Еркіндігі де, тәрбиесі де бірден байқалады.

– Оның үстіне, өте келбетті, – деп іліп әкетті Элизабет. – Оны мінсіз жігіттің дәл өзі десем, қателеспеспін.

– Мені биге екінші рет шақырғанда сондай қуандым! – деді Джейн. – Шынымды айтсам, тағы шақырады деп ойламаппын.

– «Ойламадым» дейсің бе? – деді Элизабет күлімсіреп. – Ал мен болсам, бәрі осылай болатынын әу бастан-ақ білгенмін. Біздің айырмашылығымыз да осы: біреу саған ілтипат көрсетсе, сен абыржып қаласың. Ал мен ондай емеспін. Сені тағы да биге шақыратыны айдан анық еді ғой. Сол кештегі қыздардың ішінде ең сұлуы сен екеніңді ол байқамады дейсің бе? Асыра айтып тұрғаным жоқ. Иә, мистер Бингли шынымен тартымды, жақсы жігіт. Сенің таңдауыңды құптаймын, әпкетайым. Шыны керек, осыған дейін саған ұнаған жігіттердің ішінде дәл мұндай жақсысы болмаған.

– Лиззи, қалқам… – деді Джейн аздап қысылып.

– Білесің бе, Джейн, сен адамдарды тым жақсы көресің, – деді Элизабет. – Тіпті олардың кемшілігін де елемей кетесің. Сен бәрінен тек жақсылық іздейсің. Осы күнге дейін сенің біреуді жамандағаныңды естімеппін.

– Біреуді сынауға асықпайтынымды өзің де білесің ғой, Лиззи. Бірақ әрдайым ойымдағымды айтамын.

– Иә, мені таңғалдыратын да осы қасиет, – деді Элизабет. – Соншалық ақылды бола тұра, өзгелердің кемшілігін, ақымақтығын қалай байқамайсың? Жалған ақкөңілдікті кез келген жерден табуға болады. Ал арам ниетсіз, шынайы мейірбан болу, біреудің жақсылығын асырып, жамандығын жасыра білу – сенің ғана қолыңнан келеді. Айтпақшы, мистер Бинглидің әпкелерін де ұнаттым дейсің бе? Ал мен олардың мінезіндегі айырманы байқадым.

– Иә, алғашында өзім де солай ойлағанмын, – деді Джейн. – Бірақ аздап сөйлескен соң, жақсы әйелдер екеніне көз жеткіздім. Оның бірі енді мистер Бинглидің үйінде тұрып, үй шаруасына қарайласпақшы. Мен оның жайлы көрші боларына сенімдімін.

Элизабет әпкесінің сөзімен іштей келіспесе де, үн қатпады, тек тыңдай берді. Өйткені би кешінде-ақ Бинглидің әпкелерінің өздерін ұстауынан жаңа таныстарына аса ықылас таныта қоймағаны аңғарылған. Джейн секілді жұмсақ емес, аңғарымпаз әрі секемшіл Элизабет олардың мінезіне бірден көңілі толмаған.

Мисс Бингли мен миссис Хёрст сырттай қарағанда сыпайы көрінгенімен, олардың әдебі көбіне жағдайға байланысты еді: көңіл-күйі жақсы кезде ғана жылы сөйлеп, қажет кезінде ғана әдеп сақтайтын, ал өздерін жоғары сезінген сәтте асқақтап, тәкаппарлана қалатын. Табиғат ерекше сұлулықты үйіп-төкпесе де, ең таңдаулы жеке пансиондардың бірінде білім алған, әрқайсысының жылдық табысы жиырма бес мың шамасында болатын бұл әйелдер өздерін «зиялы қауымның нағыз өкілі» санайтын. Ақшаны оңды-солды шашқанды ұнатады, өзгелерді төмен санауға да өздерін хақылы көреді. Әулеттерінің байлыққа саудамен жеткенін ұмытып, Англияның солтүстігіндегі қадірлі отбасылардың бірінде туғанын ғана естерінде ұстайтындай.

Мистер Бинглидің әкесі ұлына жүз мың фунт мұра қалдырыпты. Тірісінде өзі де алпауыт жер иесі болуды көксеген екен. Бірақ тосыннан келген дерт тұла бойын меңдеп, арманына жетпестен өмірден озды. Мистер Бингли де әкесінің ізін қуып, бір кездері өзіне ұнайтын графтықтан қоныс іздеп, жеке иелік сатып алуға ынтыққан көрінеді. Алайда аңшылыққа [2] рұқсаты бар, айналасы әсем саябақпен көмкерілген Незерфилдтей үй табылғаннан кейін, оның бейқам мінезін білетін біраз адам Бинглидің өмірінің соңына дейін осы жерде жалға алушы болып қала беретінін, ал «әулеттік алпауыт жер иесі» болу арманын келесі ұрпақтың еншісіне ысыра салатынын баяғыда-ақ топшылаған.

Әпкелері, әрине, Бинглидің жер иесі болғанын қалады. Незерфилдтегі үй жалға алынғанымен, мисс Бингли шаруашылыққа араласудан қашқан жоқ. Ал миссис Хёрст болса, байлығымен емес, тектілігімен аты шыққан адамға тұрмысқа шыққандықтан, керек кезінде Бинглидің үйін өз үйіндей көретін.

Незерфилд саябағы туралы Бингли кәмелеттік жасқа толғаннан кейін екі жыл өткенде, кездейсоқ бір ұсыныстан естіп-білген екен. Үйдің ішін-сыртын жарты сағатта шолып шығып, орналасқан жері мен ішкі көрінісін ұнатып, қожайынның асыра мақтаған сөзіне де еріп, сол сәтте-ақ иелікті жалға алуға бел буыпты.

Мистер Бингли мен мистер Дарсидің мінездері бір-біріне кереғар. Бірақ достықтары шынайы еді. Дарси Бинглидің жомарт, ашық-жарқын, жұмсақ мінезін сүйсіне бағалайтын. Ал Бингли әрдайым Дарсиге сенім артатын: оның терең ойына, салмақты пікіріне құрметпен қарап, айтқанын мұқият тыңдайтын. Бингли соншалық ақымақ емес-ті. Дарси болса өткір, алғыр, ақылды жігіт еді. Ақсүйек ортаға тән жақсы тәрбие алғанымен, тәкаппар, талғампаз, тұйық, адамды жанына жолатпайтын салқын мінезді болатын. Бингли қай ортаға барса да, жұрттың ықыласын өзіне аударып әкетсе, Дарсидің маңайына ешкім жақындай қоймайтын. Екеуінің ең басты айырмасы – міне, осы.

Бұл айырмашылық Меритондағы би кеші туралы пікірлерінен де анық көрінді. Бингли мұншалық көңілді ортаны, мұншалық сұлу әйелдерді бұрын кездестірмегендей қуанды: бәрі оған ілтипатпен, мейіріммен қарады. Ол ешқандай жасандылық пен салқындықты байқамады. Сондықтан ол аз ғана уақытта көпшілікпен тіл табысып, тез-ақ достасып кетті. Мисс Беннетті аспаннан түскен періштедей көріп, әлемдегі ең сұлу қыз санады.

Ал Дарси, керісінше, жиналған жұртты мәдениеттен жұрдай, талғамсыз, білімсіз адамдар деп қабылдап, ешкімге жылы ықылас танытпады, ешкімге назар аудармады. Мисс Беннетке де «сүйкімді, бірақ тым көп жымияды» деген ғана баға берді.

Миссис Хёрст пен сіңлісі Дарсидің Джейн туралы пікіріне келісетіндей болды: олар да Джейнді сүйкімді қыз деп ұнатып, қарым-қатынасты жалғастырғысы келетінін аңғартқан. Ал мисс Беннет бәрінің ойында «жылы әрі сүйкімді кейіпте» қалып қойғандықтан, Бинглидің онымен алдағы қарым-қатынасты қалай өрбітетінін өз еркіне қалдырды.

---

5-тарау

Лонгборнға таяу маңда Беннеттер ерекше араласатын бір отбасы тұратын. Сэр Уильям Лукас бұрын Меритонда саудамен айналысып, кейін мол байлыққа кенелген соң сол қалашықтың мэрі болып, корольге жолдаған арнайы өтініші арқылы баронет лауазымына ие болған. Бұл атақ оның өмірін күрт өзгертіп жіберді. Сэр Уильям саудасын біржола доғарып, қарапайым қаладағы көп жыл мекендеген үйін өзіне лайық көрмей, Меритоннан шамамен бір миль жердегі кеңдеу қонысқа көшіп келді. Содан бері бұл жер иелігі «Лукас-Лодж» [3] аталып кетті.

Енді жұмыстан қолы босаған сэр Уильямға атағы мен беделі өзіне көбірек ой жүгіртіп, қонақ күтіп, сән-салтанат құруға уақыт сыйлағандай еді. Дегенмен жаңа лауазым өз-өзіне деген сенімін арттырғанымен, ол ешқашан тәкаппарлық көрсеткен емес. Қайта, кім көрінгенге құрмет білдіріп, ілтипат танытуға бейім тұратын. Табиғатынан жайдары, ақкөңіл сэр Уильям Сент-Джеймстегі [4] рәсімге қатысқаннан бері тіпті де сыпайылана түскен.

Леди Лукас ақкөңіл болғанымен, ой-өрісі тарлау, миссис Беннетке ұқсас әйел еді. Оның бірнеше баласы бар. Тұңғыш қызы – көп оқыған, парасатты, жиырма жеті жастағы Шарлотта, ол Элизабеттің жақын, сырлас досы болатын.

Лукастар мен Беннеттердің ханымдары кешегі би кеші жайында ой бөліспей тұра алмады. Айтқандай-ақ, келесі күні олар таң ата салысымен-ақ соңғы жаңалықты талқылауға асығып, Лонгборнға жетті.

– Шарлотта, би кешін өте сәтті бастап бердің, – деді миссис Беннет мисс Лукасқа. – Алғашқы биді мистер Бингли сізбен биледі емес пе?

– Иә, бірақ екінші жұбын қатты ұнатқан сияқты, – деді Шарлотта.

– Ә, иә, Джейнді айтып тұрсың ба? Оны екі рет биге шақырып, расында да ықыласын танытқан болар… Өзім де солай ойлаймын. Бұл туралы бірдеңе естігендей едім… мистер Робинсон туралы ма… дұрыс ұға алмай қалдым.

– Мүмкін, оның мистер Робинсонға айтқанын кездейсоқ естіп қалғанымды меңзеп тұрған шығарсыз, – деді Шарлотта. – Сізге айтып едім ғой. Мистер Робинсон одан: «Би кеші ұнады ма? Әдемі қыздар көп жиналыпты, ең әдемісі кім?» деп сұрағанда, ол бірден: «Сөзсіз, мисс Беннеттердің үлкені – Джейн. Басқа ешкімді атай алмас едім», – деп жауап беріпті.

– Кесіп айтқан сөз екен, – деді миссис Беннет сүйсіне. – Түпкілікті шешімі болса жарар еді…

– Бірақ білесіздер ме, бұл істің соңы аяқсыз қалатын секілді.

– Қойшы, менен Элизадан да жақсы «тыңшы» шығады екен ғой, ә? – деп Шарлотта күліп жіберді. – Досы мистер Бинглидей емес, мистер Дарси көңілге жылу берер бір ауыз сөз айтпады. Байғұс Элизаға не деді дейсіздер? Ол «сүйкімді сияқты» депті ғой.

– Оның әдепсіздігі қызымның ар-намысына тиді деп ойламаңыздар, – деді миссис Беннет бірден. Мұндай тәкаппар жігітпен бас қосудың өзі қорлық. Кеше түнде миссис Лонг оның жарты сағаттай Лиззиге таяу отырып, бір ауыз тіл қатпағанын айтып еді.

– Анашым, бұл шын сөзіңіз бе? Мүмкін, қателескен боларсыз, – деді Джейн. – Оның мистер Дарсимен сөйлескенін өз көзіммен көрдім.

– Элизабет кеш соңында одан әншейін: «Незерфилдті ұнаттыңыз ба?» деп сұраған.Міне, содан кейін оның жауап беруден басқа амалы қалмаған ғой. Лиззидің айтуынша, ол бұл сұраққа немқұрайды жауап беріпті.

– Мисс Бингли оның бейтаныс адамдармен сөйлескенді ұнатпайтынын айтқан, – деді Джейн. – Есесіне жақындарының арасында одан асқан әңгімешіл жоқ деседі.

– Бір сөзіңе де сенбеймін, қарағым, – деді миссис Беннет. – Егер расында сондай адам болса, тым болмаса миссис Лонгпен сөйлесер еді ғой. Мистер Дарсидің тәкаппар мінезін ескерсек, миссис Лонгтің жеке күймесі жоқ екенін де, би кешіне жалдамалы күймемен келгенін де естіген болар…

– Миссис Лонгпен сөйлеспегені мені мүлде қызықтырмайды, – деді Шарлотта. – Бірақ Элизамен билеуден бас тартқаны өкінішті.

– Сенің орныңда болсам, Лиззи, – деді анасы, – ол жігітпен билеуге ешқашан келіспес едім.

– Әрине, анашым. Онымен ешқашан билемеймін деп уәде беремін, – деді Элизабет.

– Негізі, – деді мисс Лукас, – мистер Дарсидің тәкаппарлығы маған соншалық ауыр тиген жоқ. Текті жерден шыққан, келбетті, дәулеті асып-тасқан жігіттің өзін биік ұстап, паңдық көрсетуі таңғаларлық емес. Қысқасы, оның асқақ мінез көрсетуге хақы бар.

– Дұрыс айтасың, – деп жауап берді Элизабет. – Егер мені ренжітпегенде, оның тәкаппарлығын кешірер едім.

– Меніңше, – деді әрдайым өз пікірінің дұрыстығына сенімді Мэри, – тәкаппарлық – жиі кездесетін кемшіліктердің бірі. Оқыған кітаптарымның көбінде адам табиғаты тәкаппарлыққа бейім келеді деп жазылады. Тек кейбір адамдар ғана өздерінің шынайы не жалған артықшылығына, қадір-қасиетіне масаттанбайды. Тәкаппарлық пен өркөкіректік – екі бөлек. Біз оларды көбіне синоним ретінде қолданамыз. Адам өркөкірек болмай-ақ, тәкаппар болуы мүмкін. Тәкаппарлық – өзіміз туралы пікірімізге байланысты, ал өркөкіректік – өзгелердің біз туралы пікірін қалай қабылдайтынымызға қатысты.

– Егер мен мистер Дарсидей бай болсам, – деді Лонгборнға әпкелерімен бірге келген Лукастардың кенже ұлы, – тәкаппарлық туралы мүлде ойламас едім. Бір топ тазы ит асырап, күнде бір бөтелке тәтті шарап ішіп жатар едім.

– Шарапты шамадан тыс ішкелі тұрсың ғой өзің, – деді миссис Беннет. – Сенің солай істеп жүргеніңді көрсем, қолыңдағы бөтелкені бірден жұлып алар едім!

Бала бұл сөзге қарсы уәж айтып, миссис Беннет те қасарыса түсіп, екеуінің дауы қонақтар жолға шыққанға дейін басылмай қойды.

---

6-тарау

Көп өтпей Лонгборнда тұратын ханымдар Незерфилдтегі ханымдардың үйіне қарымта қонаққа барды. Сапар әдеттегі тәртіппен өтті, мұндайда орындалатын рәсімнің бәрі де мінсіз атқарылды.

Джейннің ұнамды да сыпайы мәнері миссис Хёрст пен мисс Бинглиді тағы да тәнті етті. Олар іштей: «аналарының мінезі адам төзгісіз, ал кенжелері көңіл бөлуге тұрмайды» деп қоя бергенімен, Беннеттердің үлкен қызымен жақынырақ танысқысы келетін ниетін жасырмады. Бұл ықыласқа Джейн қатты қуанды. Ал Элизабет болса, олардың бәрібір өзгелерге, тіпті Джейнге де астамси қарайтынын аңғарып отырды. Дегенмен дәл осы жолы жылы қабақ танытуларына мистер Бинглидің Джейнге деген ықыласы себеп болған шығар деп түйді. Оның үстіне, Бингли мен Джейннің бір-біріне деген ілтипаты әр кездесуде көзге анық көрініп тұратын.

Элизабет алғашқы кештен-ақ Джейннің мистер Бинглиге ғашық болып қалғанын сезген. Бірақ байыпты Джейннің ұстамдылығы арқасында бұл сезім сырт көзге бірден біліне қоймас деп ойлап, әпкесінің шат көңіліне іштей тілеулес болып жүрді. Осы жайды ол жақын досы мисс Лукасқа да айтып, ой бөліскен еді.

– Сезіміңді білдірмей, өзіңді ұстай білу – бір жағынан дұрыс та шығар, – деді Шарлотта. – Бірақ оның да бір кем тұсы бар: әйел өзі ұнатқан ер адамға сезімін тым ұзақ жасырып жүрсе, жігіттің ықыласы суып кетуі мүмкін. Сонда басқалардың бұл туралы білмегені оған жұбаныш бола қояр ма екен? Ғашықтықта ризалық та, менмендік те қатар жүреді, оны елемеу дұрыс емес. Әуелгіде біреуді ұнатуға бәрі дайын, ал шын сүюге көбіміздің жүрегіміз дауаламайды. Сондықтан әйел ер адамды ұнатса, он жағдайдың тоғызында, тым құрыса, сезімін тұспалдап болса да білдіріп қойғаны жөн. Мистер Бинглидің әпкеңе ықыласы бар екені анық көрініп тұр. Бірақ Джейн өз сезімін білдіруге мүлде асықпаса, Бингли оны тек жылы қабақ танытқан, достық ниеттегі адам ретінде ғана қабылдап қалуы да мүмкін.

– Ол шамасы келгенше көмектесіп жүр емес пе? – деді Элизабет. – Джейннің сезімі тіпті маған анық білінсе, оның өзі байқамай жүруі қалай?

– Джейннің мінезін өзің жақсы білесің ғой, – деді Шарлотта сабырмен.

– Әйел ер адамды ұнатып тұрса, сезімін жасыруға асықпаса, жігіт те бірдеңені сезуі керек қой.

– Әрине, егер жиі кездесіп, оңаша сөйлесуге мүмкіндік болса, сезім бәрібір білінеді, – деді Шарлотта. – Бірақ Джейн мен Бингли жиі жолыққанмен, екеуі оңаша ұзақ отыра бермейді. Оның үстіне, көпшілік ішінде бір-бірімен емін-еркін сөйлесуге де оңай емес. Сондықтан әпкең Бинглидің көңіл бөлген сәттерін дұрыс пайдаланып қалуы қажет. Ал жігіттің жүрегін біржола жаулап алғаннан кейін, ғашықтық сезіміне бөленуге уақыт табылады.

– Бұл кеңесің тезірек тұрмысқа шығуды көздейтін қыздарға оң ақыл екен, – деді Элизабет. – Егер менің қалталы жігітке, жалпы, кез келген жігітке тұрмысқа шығуға ниетім болса, бұл сөзіңді бәлкім өзім де іске асырар едім.

– Бірақ Джейннің сезімі басқаша ғой, – деді Элизабет. – Оның көздеген есебі, алдын-ала құрған жоспары жоқ. Тіпті өз сезімінің шынайылығына өзі де күмәнданады. Танысқандарына бар болғаны екі аптадай ғана. Меритонда екі рет билеп, Незерфилдте бір-ақ рет жолықты, көпшілікпен бірге бір дастарқанда төрт рет ас ішті. Ал мұның бәрі мистер Бинглидің мінезін дұрыс танып-білуге аз екені түсінікті.

– Бәрі сен ойлағандай бола бермейді ғой, – деді Шарлотта. – Бірге төрт рет ас ішсе, оның тәбеті қандай екенін ғана аңғаруы мүмкін. Бірақ ең бастысы – төрт кешті бірге өткізгені. Қалай болғанда да, оның бір әсері болады.

– Иә, әсері бар екені анық, – деп күлді Элизабет. – Тек сол төрт кештің ішінде екеуі бір-бірінің «жиырма бірді» емес, «коммерцияны» көбірек ұнататынын ғана біліп қалмаса… мінездерін танып-білуі екіталай.

– Онда мен Джейнге шын жүректен сәттілік тілеймін, – деді Шарлотта. – Бинглиге ертең-ақ тұрмысқа шықса да, бір жылдан соң асықпай танысып-біліп барса да, әпкеңнің отбасында бақытты боларына сенемін. Отбасылық бақыт – әркімнің маңдайына бірдей жазыла бермейтін нәрсе. Болашақ жұптар бірін-бірі қанша жақсы білсе де, бақытты болып кетеріне кепіл жоқ. Уақыт өте мінез өзгеріп, араға түсінбеушілік кіруі мүмкін. Сондықтан өмірлік жарыңның кемшілігін білуге асықпау керек деп ойлаймын.

– Осы сөзіңмен-ақ күлкімді келтірдің, Шарлотта, – деді Элизабет. – Бұл не дегенің? Өзің дәл осы қағиданы ұстанбайсың ғой, құрбым.

Мистер Бингли мен әпкесінің ара-қатынасына алаң болып жүрген Элизабет Бинглидің жақын досы өзіне көз қырын сала бастағанын, сырттай бақылап жүргенін мүлде аңғармады. Дарси Элизабетті би кешінде алғаш көргенде-ақ сүйкімсіз санап, салқын қараған. Келесі кездесуде де тек сынап, кемшілігін теріп отырды. «Көз тартардай сұлу емес, ажарсыз қыз» деп өзін де, достарын да сендіріп жүрген. Бірақ бір сәтте қыздың ойлы, қоңыр жанары оған тосыннан қадалғандай болды. Сол мезетте-ақ жүзіндегі әлдебір тартымды аңғарып, бұрын берік орныққан пікірінің іргесі сөгіле бастады. Бұрынғы ойына әлдеқалай селкеу түскен Дарси бұдан әрі пікірінің таңғаларлықтай өзгере бастағанын өзі байқаған жоқ. Қатал сыншылдығымен Элизабеттің сырт келбетінен талай кемшілік тапқанына қарамастан, қыздың бой-тұлғасын енді әсем де сымбатты деп танып, іштей мойындауға мәжбүр болды. Элизабеттің мінез-құлқы зиялы ортаға сай емес екенін білсе де, мінезінде жасандылық жоқ екені Дарсиді таңдандырмай қоймады. Ал Элизабет бұдан хабарсыз еді. Мистер Дарси оның ойында астамшыл, тәкаппар, өзін ерекше санап, өзгелерді елемейтін, ең бастысы – өзімен билеуден бас тартқан адам кейпінде қалған еді. Дарси Элизабетпен жақынырақ танысқысы келіп, әңгімеге ілік іздегендей, қыздың өзгелермен сөйлескен сөздеріне құлақ түріп, мұқият тыңдай бастады. Элизабет мұны тек сэр Уильям Лукастың үйінде көпшілік жиналған бір сәтте ғана аңғарып қалды.

– Мистер Дарси полковник Форстермен сөйлескен сөзімді неге тыңдады екен? – деп сыбырлады ол Шарлоттаға.

– Бұл сұрағыңа мистер Дарсидің өзі ғана жауап бере алады, Элиза, – деді Шарлотта.

– Егер тағы тыңдап тұрса, бәрін байқағанымды бірден айтамын, – деді Элизабет. – Өзі маған үнемі мысқылдай қарайды. Егер батыл болмасам, кейін оны көргенде құбыжық көргендей сескеніп қалатын әдет тауып алатын сияқтымын.

Осы кезде мистер Дарси қыздарға қарай келе жатты. Бәлкім, жай ғана өтіп бара жатқан болар. Мисс Лукас құрбысына: «Айтқаныңды іске асыр!» дегендей ишара жасап еді, Элизабет Дарсиге жалт бұрылып:

– Мистер Дарси, полковник Форстерді Меритонда би кешін өткізуге менің ептілігімнің арқасында көндірдім деп ойлайсыз ба? – деді.

– Әрине, – деді ол сабырмен. – Әңгімеңіз қызу өтті. Би кеші туралы сөз қозғалса, әйелдердің өздерін ұстай алмай қалатыны рас қой?

– Неткен қатыгез адамсыз! – деді Элизабет.

– Ал енді сені көндіретін сәт келді, – деп араға Шарлотта килікті. – Мен қазір фортепианоның қақпағын ашамын, Элизабет. Әрі қарай не істеу керегін өзің білесің.

– Ешкімнің дәл сендей оғаш мінезді құрбысы жоқ шығар, – деді Элизабет. – Жұрттың алдында ән айтып, аспапта ойнағанымды қалайсың ба? Танымал әртіс болғым келсе, сен ең керек адамға айналар едің. Бірақ мұндайды қаламайтынымды білесің ғой. Керемет ән мен ғажап әуенге құлағы үйренген адамдардың алдында ойнауды дұрыс көріп тұрған жоқпын.

Мисс Лукас бұл сөзге мән бермегендей Элизабетті көндіруге тырыса бастаған кезде:

– Жарайды, құрбым, айтқаның болсын, – деді де, мистер Дарсиге байсалды қалыппен бұрылып. – Біздің жақта «Көп сөз – көмір, аз сөз – алтын» деген тәмсіл бар. Құрбымның өтінішін жерде қалдырмай, қалағанын орындағаным дұрыс шығар, – деп жауап берді.

Өнердің асқан шебері болмаса да, Элизабет әнді жақсы айтып, аспапта тәуір ойнайтын. Бір-екі ән орындаған соң, бөлмедегі қонақтар тағы да өтініш айтқан еді, ол кезекті әнге ыңғайлана бергенде, сіңлісі Мэри зып беріп келіп, фортепиано алдына отырып алды.

Мэри қыздардың ішіндегі ең ұсқынсызы болатын. Ол бар ынтасымен өзін-өзі дамытуға күш салатын, жұртқа өз өнерін көрсетуге қымсынбайтын. Алайда ол – таланттан жұрдай, талғамсыз қыз еді. Менмендігі бойындағы бар зейінді басып тұратын. Енді міне, сол менмендік пен жасанды мұқияттылық оның өнерін паш етуге бөгет жасап тұрды.

Қонақтарға Элизабеттің қарапайым да табиғи орындауы көбірек ұнаған-ды. Бөлменің арғы тұсында билеп жатқан Лукастар әулетінің бір топ қызы, Беннеттердің кіші қыздары және екі-үш офицер жігіттің тапсырысы бойынша шотланд және ирланд әуендерін ойнап шыққан Мэри ұзаққа созылған «концертін» аяқтап, жиналған жұрттың қошеметіне бөленді.

Оларға жақын тұрған мистер Дарсидің әңгіме-дүкен құруға мүмкіндігі болмай, уақыттың осылай өткеніне іштей разы болмады. Ойға батып кеткені сонша, қасынан бір дауыс естілгенде ғана жанында сэр Уильям Лукас тұрғанын аңғарды.

– Жастар бүгін керемет көңіл көтеріп жатыр, солай ма, мистер Дарси? Биге ештеңе жетпейді ғой. Меніңше, би – мәдениетті қоғамның ең көрнекті жетістіктерінің бірі.

– Дұрыс айтасыз, сэр, – деді Дарси салқынқандылықпен. – Сонымен бірге, олар өркениеттен жұрдай ортада да тым кең таралғанын ұмытпаңыз: секіріп билеу жабайының да қолынан келеді.

Сэр Уильям сәл жымиып қойды.

Біраз үнсіздіктен соң ол билеп жүрген жастарға Бинглидің қосылғанын көріп:

– Досыңыз тамаша билейді екен, – деді. – Досыңыз секілді, өзіңіз де бізді тамаша биіңізбен таңғалдырмайсыз ба?

– Меритонда менің билегенімді көрген боларсыз, мырза, – деді Дарси.

– Көрдім, әрине. Биіңізден жақсы әсер алдым, – деді сэр Уильям. – Ал Сент-Джеймсте биге жиі шығасыз ба?

– Ол жерде ешқашан билеп көрмеппін, сэр, – деді Дарси.

– Мұны патша әулетіне құрмет білдірудің лайықты тәсілі деп санамайсыз ба?

– Мүмкіндігінше ешбір әулетке дәл осылай ізет көрсетпеуді жөн көремін, – деді Дарси салқын ғана.

– Демек, Лондонда үйіңіз бар ғой? – деп сұрады сэр Уильям.

Дарси басын изеді.

– Бір кездері мен де Лондонға қоныс аударсам ба деп ойлағанмын. Зиялы қауым арасында жүргенді қатты ұнатамын. Тек леди Лукасқа Лондонның ауасы жақпай қала ма деп бой тартып жүрмін, – деді сэр Уильям.

Сэр Уильям Дарсидің жауабын күтіп, бір сәт үнсіз тұрды. Бірақ оның әңгімелесуге зауқы жоғын сезіп, дәл сол мезетте қарсы келе жатқан Элизабетті байқап қалды да, бірден сыпайылық танытып:

– Аса құрметті мисс Элиза, неге билемей жүрсіз? – деді. – Мистер Дарси, сізге жұптасып билеуде қолға түсе бермес ең керемет ханымды таныстыруға рұқсат етіңіз. Алдыңызда мұндай айдай сұлу қыз тұрғанда, би билеуден қалай бас тартасыз?

Ол Элизабеттің қолын ұстап, сэр Уильямның бұл қылығына таңырқап, тосырқай қалған Дарсиге қарай созды.

Дарси Элизабеттің қолын ұстауға қарсы емес еді. Бірақ Элизабет бір адым кейін шегініп, сэр Уильямға:

– Айып етпеңіз, мырза, менің билегім келіп тұрған жоқ. Егер мені өзіне жұп іздеп жүр деп ойлап қалсаңыз, қателестіңіз, – деді.

Мистер Дарси байсалды түрде ұсынысты қабыл алып, әдеппен Элизабетке өтініш білдіріп еді – бекер болды. Элизабет айтқанынан қайтпады.

– Сіз керемет билейсіз, мисс Элиза, ал мені сондай ләззатты көріністен айыру – шынында да қатыгездік деп ойламайсыз ба? Бұл джентльмен биге онша әуес емес, бірақ мен үшін осындай шағын өтінішті орындаудан, әрине, бас тарта қоймас.

– Мистер Дарси – сондай сыпайы жан, – деді Элизабет жымиып. Оның сөзінде мойындаудан гөрі, мысқыл басым екені анық білінеді.

– Әрине, солай. Мистер Дарсидің бұлай жөн көрсеткеніне таңданудың қажеті жоқ, қымбатты мисс Элиза, – деді сэр Уильям. – Сіздей сүйкімді ханыммен жұп құрып билеу кімге болса да мәртебе емес пе?

Элизабет мысқылдай күліп, әрі қарай кетіп қалды. Бірақ оның бұл қылығы мистер Дарсидің көңілін түсірген жоқ. Қайта Элизабет жайындағы ойын нығайтып, өжет мінезі еріксіз сүйсіндірді.

Сол сәтте қасына мисс Бингли келіп:

– Не туралы ойлап тұрғаныңызды біліп тұрмын, – деді.

– Шынымен бе? Нені ойлаппын? – деді Дарси.

– Әлбетте, мұндай адам төзгісіз ортада уақытты қалай өткізсем екен деп ойлап тұрған боларсыз, – деді мисс Бингли. – Бұл ойыңызды толық құптаймын. Өмірімдегі ең іш пыстырарлық кештердің бірі! Бәрі өздерін көрсету үшін жанталасады. Бос кеуде бола тұра, өзін өзгеден артық санайды. Мұндай адамдар жайлы сіздің пікіріңізді білгім келіп тұр…

– Менің ойлағаным ол емес, ханым, – деді Дарси. – Қалайша сүйкімді қыздың әдемі көзі адамға осыншалық қуаныш сыйлайды деп ойлап тұр едім.

Мисс Бингли таңырқай қарады. Дарсидің ойына осындай нәрсе салған ханымның кім екенін білгісі келетінін жасырмады.

Мистер Дарси батыл үнмен:

– Мисс Элизабет Беннет, – деп жауап қатты.

– Мисс Элизабет Беннет дейсіз бе? – деп мисс Бингли тағы қайталады. – Мәссаған… Үш ұйықтасам да ойыма келмепті. Қай кезден бері ұнатып жүрсіз? Ендеше, сіздерді құттықтай берсем бола ма?

Дарси мысқылға мысқылмен жауап қатты:

– Дәл осы сұрағыңызды күтіп едім. Әйелдің ойлау қабілеті деген – осы: бірден ұнатудан махаббатқа, махаббаттан некеге секіресіздер. Маған бақыт тілеп, құттықтайтыныңызды әу бастан-ақ білгенмін.

– Егер айтқаныңыз рас болса, – деді мисс Бингли, – онда сіз Пемберлиде тамаша енеңізбен бірге бақытты да баянды өмір сүретін шығарсыз.

Мистер Дарси мисс Бинглидің кекесінін елемеді. Оның байсалды қалпын көрген мисс Бингли Элизабет туралы сөзді шын қабылдамай, қалжыңға жорып, әрі қарай Беннеттердің отбасы жайлы әзіл-шынын араластыра айтып, күле берді.

7-тарау

Мистер Беннет жылына екі мың фунт табыс әкелетін жер иелігінің қожайыны еді. Алайда дәстүр бойынша бұл мүлік тек ер адамға ғана мұраға қалатындықтан, қыздары оған иелік ете алмайтын. Отбасында ұл болмаған соң, Мистер Беннет алда-жалда өмірден өтер болса, жер иелігі алыс туысының атына өтуі тиіс.

Миссис Беннеттің өз қаражаты күнделікті тұрмысына жеткенімен, ертеңгі күні баспанасыз қалуы мүмкін бес қызының тағдыры оны қатты мазалайтын. Әкесі Меритонда адвокат кеңсесінде көмекші болып қызмет атқарып, қызына мұра ретінде төрт мың фунт қалдырған.

Әпкесі әкесінің кеңсесінде істеп жүріп, кейін сол кеңсенің мұрагері атанған мистер Филипске тұрмысқа шыққан, ал ағасы Лондонда абыройлы саудагерлердің бірі еді.

Лонгборн [5] мен Меритонның арасы бар болғаны бір миль болатын. Қыздар, әдетте, аптасына үш-төрт мәрте тәтелерінің хал-жағдайын білуге барып қайтатын. Қайтар жолда баскиім сататын дүкенге соғып өтетін Беннет әулетінің қыздары үшін екі елді мекеннің жақын орналасуы өте қолайлы еді. Әсіресе үйдің кенже қыздары Кэтрин мен Лидия Меритонға жиі қатынайтын. Үлкен әпкелеріне ұқсамайтын, желөкпе мінез бұл екеуінің бар ермегі – түске дейін қыдырып, ел ішіндегі жаңалықты аңду, кешке сол әңгімені өсек-аяңға айналдырып отыру еді. Тұрмысы бірсарынды шағын ауылда жаңалық көп бола бермесе де, олар әрдайым тәтелерінен қызықты бірдеңе естіп қайтатын. Қыста Меритон маңына милиция [6] полкі келіп, офицерлерінің қалашыққа қоныстануы қыздардың өмірін әп-сәтте өзгертіп, күндерін қызығы мен шыжығы мол әбігерге айналдырды.

Енді олар тәтелері миссис Филипстен сан қилы әңгіме естіп келетін болды: күн сайын офицерлердің аты-жөні, шыққан тегі, туыстық байланыстары туралы мәлімет жинап жүрді. Офицерлер тұрған үйлер де көп ұзамай белгілі болып, жергілікті жұрт әскери адамдармен араласып, таныса бастады. Мистер Филипстің әр офицерге арнайы кіріп, жеке танысып қайтуы балдыздарын тіптен қуантты. Қыздардың ендігі бар ойы – офицерлер ғана болды. Анасы қайта-қайта айта беретін мистер Бинглидің байлығы, прапорщиктің жарасымды мундирімен салыстырғанда, көк тиынға да тұрмай қалғандай еді.

Бір күні таңнан бері осы әңгімені қайталап, әбден мезі еткен қыздарына мистер Беннет:

– Сендердің сөздеріңді тыңдап отырып, мына корольдікте екеуіңнен асқан ақымақ қыз жоқ екенін түсіндім. Мұндай ой бұрын да келген. Бірақ енді бұған түбегейлі көзім жетті, – деді.

Кэтрин ұялып, тіл қатпады. Ал Лидия әкесінің сөзін елең қылмай, капитан Картерді тамсана мақтап, оның Лондонға кетпей тұрып тағы бір мәрте көргісі келетінін айтып, түк болмағандай әңгімесін жалғастыра берді.

– Қымбаттым, – деді миссис Беннет, – сіз балаларды сынауға әрдайым дайын тұрасыз. Өз басым біреудің баласын ғана сынап, жамандайтын едім.

– Сонда өз қыздарымның ақымақтығына көз жұма қара деймісіз?!

– Бақытымызға орай, қыздарымыздың бәрі де ақылды!

– Әдеттегідей, ойымыз бір жерден шығып тұр. Бірақ бұл жолы пікіріңізді құптай алмаймын. Кіші қыздарымыздың шынында да ақылы таяз.

– Қымбаттым, мистер Беннет, жас қыздардан не талап етесіз? Оларға «әке-шешесіндей ақылды бол» дей аласыз ба? Біздің жасымызға келгенде офицерлер туралы ойлайды дейсіз бе? Жас күнімде мен де қып-қызыл мундирлерге қызыға қарайтынмын. Жылдық табысы бес-алты мың болатын жас полковник қызымның қолын сұрап келсе, ойланбастан келісім берер едім. Ал алдыңғы күні сэр Уильямның үйінде болған полковник Форстердің салтанатты киімі сондай әдемі еді, маған қатты ұнады!

– Анашым, – деді Лидия таласа сөйлеп, – тәтем айтады: полковник Форстер мен капитан Картер мисс Уотсонның үйіне бұрынғыдай жиі соқпайтын болыпты. Қазір олар көбіне Кларктің кітапханасы жақты төңіректеп жүретін көрінеді.

Миссис Беннет қызының сөзіне жауап қатырып үлгерген жоқ: табалдырықтан Джейнге хат әкелген хатшы бала көрінді. Хат Незерфилдтен келіпті, қызметшіге жауап алып қайту тапсырылған екен. Қатты қуанып кеткен миссис Беннеттің көзі жасаурап, Джейн хатты ішінен оқи бастаған сәттің өзінде-ақ қызын сұрақтың астына алды:

– Ә-ә, Джейн! Хат кімнен екен? Ол саған не деп жазыпты? Мистер Бингли ме? Тезірек айтсаңшы, құлыншағым!

– Мисс Бинглиден, – деді Джейн де, хатты дауыстап оқи бастады:

– Қымбатты Джейн!

Бүгін Луиза екеуімізбен бірге түскі ас ішуге келіспесеңіз, біз өмір бойы бір-бірімізге жау болып қалуымыз әбден мүмкін. Екі әйелдің бір күнді жанжалсыз өткізуі оңай емес екенін өзіңіз де жақсы білесіз. Сондықтан хатты оқи сала, мүмкіндік болса, тезірек жетіңіз. Ағам досымен бірге офицерлермен ас ішуге кетіп қалды.

Кэролайн Бингли

– Офицерлермен дей ме? Тәтем мұндайды айтпаған еді ғой.

– Ас ішуге кетті дейді ме? Қап!

– Күймемен барсам бола ма? – деп сұрады Джейн.

– Қымбаттым, одан да салт ат мініп барғаның дұрыс болар. Жауын жауар түрі бар, сондықтан Бинглилердің үйінде түнеп қалуыңа тура келеді.

– Анашым, сіздің жоспарыңыздың шырқын бұзғым келмейді, – деді Элизабет. – Десек те, өздерінің күймесімен әкеліп тастауы да әбден мүмкін. Соны ұмытпаңыз.

– Мистер Бингли күймесімен ас ішуге кеткен жоқ па? Ал Хёрсттердің арба түгілі, аты да жоқ.

– Дегенмен, күймемен барсам деп едім…

– Қарағым, әкең бүгін аттарды бере алмайды. Фермада жұмыс көп, солай емес пе, мистер Беннет?

– Иә, анаң дұрыс айтады. Бүгін аттарды бере алмаймын.

– Бірақ, әке, – деді Элизабет, – егер бүгін аттарды алдырсаңыз, анамыздың бір арманы орындалар еді ғой.

Әкесі аттардың фермаға қажет екенін тағы қайталап, алдыртуға келіспеді. Сөйтіп, амалы таусылған Джейн Незерфилдке салт атпен баруға мәжбүр болды. Анасы қызын үй қақпасына дейін шығарып салып, ауа райы көп ұзатпай бұзылады деп болжап, жүзі бал-бұл жайнап қала берді. Джейн жолға шыққан бойда-ақ миссис Беннеттің жорамалы дәл келіп, нөсер жаңбыр құя жөнелді. Сіңлілері әпкесіне қатты алаңдаса, анасының қуанышында шек жоқ еді. Кешке дейін толастамаған жаңбырға қарап, Джейннің бұл түні үйге оралмайтынын бәрі де түсінді.

– Өте жақсы жоспарлаған екенмін! – деді миссис Беннет, жаңбырды өзі шақырғандай, бұл сөзін кейін де талай қайталады.

Келесі күні таңғы астан кейін Элизабет Незерфилдтен келген хатты оқығанда, анасының «жоспары» расында да тиімді болғанын миссис Беннеттің жүзіне қарап-ақ аңғарды.

Қымбатты Лиззи,

Бойыма әбден суық өткен бе, бүгін таңертең өзімді мүлде нашар сезіндім. Аяулы достарым оңалғаныма дейін үйге қайтуыма рұқсат бермей отыр. Тіпті мистер Джонсты шақыртып, мені қаратпақшы. Сондықтан дәрігер келгенін естіп, қатты уайымдамаңыздар. Аздап басым мен тамағым ауырып тұр.

Құрметпен, Джейн

Элизабет хатты оқып болған соң, мистер Беннет әйеліне бұрылып:

– Ал, қымбаттым, сіздің «нұсқауыңызбен» мистер Бинглидің соңына түсіп, қызыңыз қатты ауырып, тіпті өліп кетсе, қайтер едіңіз? – деді.

– Құдай сақтасын, айтарлықтай қауіп жоқ! Жай ғана суық тигеннен адам өле ме? Есесіне ол жақта жатып, жақсы күтім көреді. Уайымдайтын ештеңе жоқ. Күймені берсеңіз, қызымның көңілін сұрап барып та келер едім.

Элизабет әпкесіне қатты алаңдап отырған. Бірақ күймеге жегуге бос ат болмаған соң, өзі салт мініп жүре алмайтын Элизабет Незерфилдке жаяу баруға бел буды. Бұл ойын үйдегілерге айтқанда:

– Есіңнен адасайын дедің бе? – деді анасы. – Жердің миы шығып тұрған мына лайсаңда жаяу барамын дегенің қай сасқаның? Жеткенше үсті-басың малмандай болып, киімің балшыққа былғанбай ма? Адамдардың бетіне қалай көрінбексің?

– Джейнді көрсем болды. Басқа түк те қажет емес.

– Бәлкім, Лиззи, аттарды алдыртқаным дұрыс болар, – деді әкесі.

– Жо-жоқ. Жаяу барып, серуендеп қайтамын. Маңызды себеп болса, қашықтықты да сезбей қаласың. Небәрі үш миль ғой, түске дейін барып үлгеремін.

– Жақындарыңа көмектесуге әрдайым дайын тұрасың, – деді Мэри. – Бірақ жүректе туған әр сезімді ой елегінен өткізіп, ақылмен өлшеу керек. Әр талпыныс әрекетке сай болғаны жөн.

– Сенімен Меритонға дейін барып қайтайық, – деп Кэтрин мен Лидия да ұсыныс жасады.

Элизабет қыздармен келісті де, үшеуі бірге жолға шықты.

– Сәл тездетсек – деді Лидия жолай, – сапарға шығып бара жатқан капитан Картерге кезігіп қалуымыз мүмкін.

Меритонға келгенде қыздардың жолы екі айырылды. Кішілері бір офицердің әйелінің үйіне қарай бет алды да, Элизабет жалғыз өзі бір шалғыннан келесі шалғынға өтіп, жаяулап тарта берді. Әпкесіне тезірек жетуге асыққан Элизабет жолай кездескен шұңқырлар мен сай-саладан айналып өтіп, шалшықты жермен жүрмеуге тырысып бақты. Аяғы сыздап, әбден шаршаған, шұлықтары лайға малынған, жылдам жүрістен беті қан тепуіп алқынып қалған Элизабет ақыры Незерфилдке де жетті.

Қызметші Элизабетті таңғы ас ішіп отырған бөлмеге алып барды. Джейннен басқа үйдегілер күтпеген қонақты көріп аң-таң болып қалды. Үстел басында мистер Бинглидің әпкелері отыр екен: олар мұндай күн райында жападан-жалғыз бақандай үш мильді жаяу жүріп келгеніне сенер-сенбесін білмей, таңданысын жасыра алмады. Үй қожайындары жылы қарсы алғанымен, бұл батыл қадамын іштей құптамайтынын Элизабет жақсы аңғарды.

Ал мистер Бинглидің жүзінен, керісінше, жай ғана әдептілік емес, шынайы ризашылығы сезіліп тұрды. Мистер Дарси қысқа ғана амандасып қоя салды, ал мистер Хёрст ләм-мим демеді. Мистер Дарси асығыс жүрістен беті қызарған Элизабеттің бұрынғыдан бетер құлпырып кеткенін байқап, оның мұнша жолды не үшін жүріп келгенін іштей жорамалдап ойға шомса, мистер Хёрсттің бар назары ас үстінде ғана еді.

Әпкесінің хал-жайын сұраған Элизабет жұбататындай жауап ести алмады. Джейннің түнде қызуы көтеріліп, мазасы кетіпті. Таңғы асқа келмек болып орнынан тұрғанмен, басын көтере алмай, бөлмеден шыға алмай қалыпты. Элизабеттің өтініші бойынша қызметші оны әпкесі жатқан бөлмеге алып барды.

Жақындары үрейленбесін деген Джейн сіңлісін қатты сағынса да, хатында бұл жайлы бір ауыз сөз қоспаған еді. Сондықтан да болар, әпкесін іздеп келген Элизабетті көргенде, қатты қуанып кетті. Тамақ ауруы меңдеп, сөйлеуге шамасы келмеген Джейн мисс Бингли екеуін оңаша қалдыру үшін сыртқа беттей бергенде ғана, осы үйде көрсетілген жақсылық пен қамқорлыққа алғыс айтуға әрең шамасы келді. Элизабет әпкесін қамқорлығына алды.

Таңғы астан кейін бөлмеге мистер Бинглидің әпкелері келді. Бұл ханымдардың Джейнге қаншалықты жанашырлық танытып жүргенін көрген Элизабет оларды бірте-бірте жақын тарта бастады. Сәлден соң дәрігер келіп, Джейнді мұқият қарап шықты. Ол қызға қатты суық тигенін, қатаң төсек режимін сақтауы керегін, біраздан соң сұйық дәрісін жіберетінін айтып кетті. Джейннің қызуы көтеріліп, бас ауруы күшейгенде дәрігердің кеңесін бұлжытпай орындауға тура келді. Элизабет әпкесін бір сәтке де жалғыз қалдырмауға тырысты.

Мисс Бингли мен миссис Хёрст бөлмеден шығып кетсе де, көп ұзатпай қайта оралып жүрді. Үйдегі ер адамдар шаруаларымен кеткен соң, бұл екі ханымның шын мәнінде басқа атқаратын жұмысы да жоқ еді.

Сағат тілі түскі үшті көрсеткенде, Элизабет берген уәдесін есіне алып, үйіне қайтуға мәжбүр екенін айтты. Мисс Бингли жаяу келген Элизабетке өз күймесін ұсынды. Элизабет келісімін бермекші болып отырғанда, сіңлісі оны қимай, амалсыздан Незерфилдте тағы біраз аялдап қалуын өтінді. Элизабет мисс Бинглиге алғысын айтып, әке-шешесіне болған жайтты жеткізіп, Лонгборннан қажетті киім-кешегін беріп жіберуді сұрап, қызметші аттандырды.

---