Читать бесплатно онлайн книгу  Таңбалы жол

автор Асель Төлепберген

Суреттелген оқиғалар мен кейіпкерлер
ойдан шығарылған.

Өмірдегі адамдар мен оқиғаларға
сәйкестігі жай ғана ұқсастық.

КІРІСПЕ

Мен үстелден ығысып, тумбаны ашамын. Үстіңгі сөреде осыдан жарты жыл бұрын KIOGE көрмесінде бекіткіш арматура жеткізушілер сыйға тартқан ернеуі кетік ақ түсті саптыаяқта кеуіп қалған көк шай қалташасы, бірнеше «ТераФлю» мен «Инсти-шай» сашесі жатыр. Түкпірде таңқурай тосабының жабысқақ құтысы тұр. Ортаңғы сөре сызбаларға толы — жобалау институтында жұмыс істеген бір жарым жылда біраз жиналып қалды. Кезінде апам марқұм маған құмалақ ашқанда «кілең ақ қағазбен» жұмыс істейтінімді болжап еді. Айтқаны айдай келді — біз А3 форматынан бастап, ені бір метрден асатын құлаш-құлаш сызбаларды басып шығарамыз. Аверина жарамсыз дегендерін бөлімдегі әріптестеріміздің туған күнін тойлағанда дастарқан орнына жаямыз. Тумбаның астыңғы сөресінде кіріс және шығыс, наразылық және айыптау хаттары сығылысып жатыр. Мөлдір файлдың ішіне фотосуреттер салынған. Оларды қолыма аламын.

Мына суретте құрылыс қалпағын киіп, фотоаппарат камерасына сығырая қарап тұрмын. Шарфымның желбірегенінен қатты жел соғып тұрғаны байқалады. Аяғымда добалдай қара түсті арнайы жұмыс етігі. Тұмсығына болат тасқағар орнатқан табаны қалың бұндай етік өндіріске жіберілген мамандарға құлаған жүк я төгілген улы заттардан қорғану үшін беріледі. Әр сыңарының салмағы кемінде бір келі. Күн ұзақ сол етікті сүйретіп жүргенде, шешіп тастағанша асық боласың, ал шешкен кезде қалықтап, тіпті Хон Гильдон [1] сияқты қарғып жүргендейсің. Қасымда штатив ұстаған геодезияшы Лёха тұр. Айнала — қуаң дала. Біз сап-сары шар шүмектің жанында тұрмыз. Диаметрі бір метрден асатын құбырға арналған бұл шүмектің көлемі киіз үйдей. Көз ұшында «Мақат» компрессорлық станциясының көк ғимараты зорайып көрінеді.

Бұл менің «САЦ» [2] магистралды газ құбыры бойындағы жаңа учаскелердің құрылысына келген алғашқы өндірістік іссапарым еді. Бірінші күннен-ақ Атыраудағылар бізді қас жауындай қатайып қарсы алды.

1-ТАРАУ. МАСА

— Қатындарды жібергені несі? — деп шамданады құрылыс жетекшісі Шалабаев үй-лестіруші Маратқа едірейіп.

Марат қипақтап, кібіртіктей тіл қатады:

— Сызбаларды орындаған осылар…

Сосын жөткірініп алды да, батылсынған-дай кеудесін кере дем алып, сөзін жалғастырады:

— Тазарту құрылғыларын іске қосу-қабылдау камералары мен торап түйіндері бойынша жетекші инженер Саблина мен инженер Әлібекова, — деп ишарамен алдымен Ларисаны, сосын мені нұсқайды.

Әуежайдан келе жатқанда Марат сөзшең сияқты еді. Әрине, ол көлікте отырған-да-ақ Шалабаевтың шәлкем-шалыс мінезді адам екенін ескерткен, бірақ Лариса екеуміз конференц-залдың табалдырығынан аттар-аттамастан бұл басшы отыз еркектің көзінше өңешін жыртып, «Қатындарды жібергені несі?» деп айқай салады деп күтпеген едік. «Кейбіреулер шаш ал десең, бас алады» деуші еді апам. Айтқандай-ақ, Шалабаев басымызды кірмей жатып алып тастады.

— Бұлар не шешіп қарқ қылады? — дейді ол Мараттан көзін айырмаған күйі.

Отырғандардың назары Лариса екеумізде ғана болса да, Шалабаев бізді көзге ілмейді. Өз басым үн-түнсіз конференц-залдан шығып, әуежайға жетіп, Алматыға ұшып кеткім келеді.

Марат еселі сөзін екшеп болғанша, Лариса алға аттап, жіті сөйлей жөнеледі:

— Біз жобаның авторларымыз! Камералар мен торап түйіндері бойынша өзгерістер енгізуге келісімді мына біз — қатындар емес, инженерлер береміз, — деп өнеркәсіп нысандарына кіруге рұқсат беретін құжат пен іссапар парағын шығарады.

Дыбыс біткен сап болады. Көзімнің қиығымен отырғанның бәрі демін ішінен алып, қалшиып қалғанын байқаймын. Қазір найзағай шатырлап, жер дүркіреп я бомба жарылар деп күтіп отырмын… Ал Шалабаев жүйкелене ер-нін жымырып, алдымен Ларисаға, сосын куәлігі мен парағына шатақ іздегендей шірене қарайды да, қайқайып ұзын сопақ үстелдің төріне беттейді.

Осы кезде барып жеңілейе тыныс аламын. Лариса парағын бүктейді. Марат жалма-жан бізге сол үстелдің қай тұсына отыратынымыз-ды нұсқай сала, портфелінен қойын дәптері мен алдыңғы жиналыстың хаттамаларын шығарады. Бір хаттаманы Ларисаға, екіншісін маған ұсынады. Лариса бір қолының сұқ саусағын самайына тіреп, екіншісін хаттама кестесінің үстімен жүгіртіп, асығыс сұрақтарды оқиды. Мен болсам, креслоның арқалығына шалқайып, мәжілісте отырғандарға көз саламын. Бәрі әлдебір парақтарды аударып-төңкеріп, алдарына жайып әлек. Бөлмені қағаз сыбдыры мен үстел бетіне тиген қалам, ұялы телефон, портфель ілмектерінің тықылы жауып кетеді. Қасымда отырған ер адам «Нокияның» жасыл экранына ұзақ үңіліп, дыбыссыз режимін қосады. Өндірістік мәжіліске, жалпы мәжіліс атаулыға алғаш қатысқаным осы болар.

***

Техникалық университетті «Газ-мұнай құбырлары мен газ-мұнай қоймаларын жобалау, салу, пайдалану» деген ұзын-шұбақ атауы бар мамандық бойынша қызыл дипломмен бітірген соң, Алматыдан жұмыс іздедім. Менімен бір топта оқығандар Қазақстанның батысына тартып кетті. Әке-шешем мені онда жібергісі келмеді, өзім де ұмтыла қоймаған едім. Барсам сонда қалып қояр деп қорыққан олар өркөкірек адайлармен құдандалы болғылары жоқ-тын. Апам ылғи да «Қыздарыңды Кіші жүзге бермеңдер» деп әке-шешемнің құлағына құйып отыратын… Әке-шешем ол кісінің өсиетін жерге тастаған емес.

Алматыдағы жобалау институтына мені әкемнің жақын танысы кіргізді. Қазақстанның газ-мұнай саласындағы жобалау инсти-туттары некен-саяқ болатын. Мені солардың ішіндегі ең ірісіне кіргізгенімен, жобаларды бақылау бөліміне отырғызып қойды. Онда атқарылатын жұмыс кестелерін құруды ғана үйреніп жүрдім — бірақ онымен айналысқым келмейтін, дәлірек айтқанда, қалауым бұл емес еді. Дегенмен онда үш ай жұмыс істеп, технологиялық бөлімнің жетекші инженері Азамат Омаров шетелдік компанияға кетеді деген сыбыс шығысымен сол баяғы әкемнің танысы арқылы әлгі бөлімге сұрандым.

Оны Аверина Вера Павловна басқаратын. Ол университетті жаңа бітірген қызды емес, Азаматқа барабар келешегі зор маманды алғысы келген. Аверинамен бұған дейін сол кездегі бастығым Белованың тапсырмасымен келгенде бірнеше мәрте кездескенім бар. Шашын қоқитып, ұштарын ұқыппен бұйралап қойған, жалпақ белдікпен белін қынай буған, тізесінен төмен годе-белдемше, аса биік емес тұмсығы үшкір біз өкше киген ол кісі әнші Аллегровадан айнымайтын — тіпті дәл сондай өжет әрі жігерлі көрінетін. Қыз-меттік хаттарды қабылдағанда Аверина бетін тыржитып, наразылығын жасырмай: «Біз не, адам емеспіз бе? Ұйқы көрмейміз бе сонда? Бұның бәріне қашан үлгереміз? Бас инженер Нұрлыбаевқа шағымданамын…» деп күңкіл-дейтін. Қызметтік хатты алғаны жөнінде журналға қол қойып жатып, қатал мұғалімнен бетер мен жаққа көз тастап: «Өндірісті мүлде ұқпайсың, құр әншейін отырып ап, сызбаларды беру мерзімін жаза салу оп-оңай саған, ал біз бұның бәрін эксплуатациямен сәйкестен-діріп үлгеруіміз керек» дейтін. Мен жауап бермей құтылатынмын, айтқаны рас болса, не дейін? Сызбаларды әзірлеу қолымнан келмейтін, ал кестедегі мерзімді Белованың айтуымен жазатынмын.

Аверина қызметтік хатқа тесіліп, мұқият оқып отырған сәтте қалалық телефон шырылдап я басқа бастық келіп ойын бөлетін кездер болатын. Ондайда ол кісіге: «Күте тұрамын» деп сыбырлайтынмын, ондағым — осы бөлімінде қала тұрғым келетін. Жігіттер жұмысқа беріле қабағын түйіп, алақан астындағы тінтуірін тынымсыз тықылдатып, мониторынан көз алмайтын. Түпкі бұрышта отыратын жирен шашты жас келіншектің алдында түрлі-түсті қалың каталогтар жататын. Кейде мен кіріп келгенде, бұлар ортадағы үстелді айнала жиылып алып, бар даусымен дауласып жататын да, мені байқаған бойда жым болып, ал Аверина тыржың ете қалатын. Сосын ол журналыма тездете қол қойып, Белованың жіберген тапсырмасын үстеліне тастай салатын да, ортада өзін тосып қалғандарға барып қосылатын. Сонда олар ғарышқа зымыран ұшырғандай маңызды әлденемен айналысып жатқандай, ал менің қайдағы бір кестемен келіп, жұмысынан қалдырғаным шамына тиетіндей болып көрінетін. Әрине, оларға өлердей қызығатынмын, мен де солармен қатар ортадағы үстелдің жанында тұрғым келетін, бірақ амалсыз өз бөліміме қайтып келетінмін. Басшыма Аверинаның наразылығын жеткізбейтінмін.

— Бізде шартқа қол қойылған, мерзімдер де баяғыда белгіленген, — деп бірде жоспарламадан қайтып келген Белова ашуланып кірді. — Артық жұмыс істегендері үшін оларға бірталай ақша төлейді ғой.

Ол кісі үстеліне жайғасып, қолын айқастыра маған біртүрлі жұмбақ көзбен қарады.

— Сені технологтарға кетеді дейді ғой.

Мен қолымды пернетақтадан алдым, бірақ жауап қатпадым. Белова жақындап отырды да:

— Онда көтерілу қиын болады, жігіттер жол бермейді, — деп сұқ саусағымен үстелді тықылдатып қойды.

Мен мониторына шұқшиып отырған Әлия мен Еленаға қарадым. «Мыналар да орындарын оңайшылықпен бере қоймас» деп ойладым. Үш айда достасып кеткеніміз шамалы.

— Одан да менің қанатымның астында бол, — деп жалғастырды ол кісі. — Асықпай ойлан, басыңа қиындық тілеп қайтесің? Сынақ мерзімінен өткенің жаңа ғой.

Белованың «қамқор қанаты» көкжиекті кө-легейлеп тұрғанда тәжірибе мен білім жинай алмайтынымды ұғып, алған бетімнен танбауға бел будым:

— Қиындықтан қорықпаймын, маған тәжірибе керек, — деп сенімді түрде жауап бердім.

Белова креслосына шалқая кетті:

— Онда іссапарға баруыңа тура келеді.

— Жарайды, барармын.

— Қалаға, елдімекендерге емес, шаңы бұрқыраған айдалаға жібереді.

— Ондайға үйренгем, жайлауда да, «отгон-да» да талай болғам.

Белова құр қабағын керіп, алдындағы кестені жайды да, үңіліп оқуға кірісті.

Жоғарыдан пәрмен келген соң, бетін тыр-житса да, Аверина «университетті енді бітірген жас қызды» бөліміне алуға келіскені сол еді, бірінші күннен-ақ қомақты «САЦ» жобасы мені құйындай үйіріп әкетті. Кеткенге дейін үш апта бойы Азамат ол жобаны бүге-шігесіне дейін жіктеп, айтып берді. Бөлім күндіз-түні, демалыс пен мейрам күндері де жұмыс істеді. «Бейнеу», «Опорное», «Құлсары», «Мақат», «Индер», «Жанғала» деген компрессорлық станциялардың атауларын, құрбым айтпақшы, түсімде де күбірлеп айтатынмын. Енді оларды өле-өлгенше ұмытпаспын.

Құбырдың желілік бөлігі салынып жатқан соң, бөлімдегі әріптестерім екі-екіден авторлық бақылауға Атырау облысына бақандай бір айға кезегімен ұшып кетіп отырды, ал қалғанымыз, яғни Аверина бастаған алтауымыз алаңдық құрылыс жүйесін сыздық.

Жұмысқа қазақбайшылап — Мәке я Бәке арқылы орналассаң, бастығың саған сеніңкіре-мей қарайды, шығарып жіберуге ілік іздеген-дей, атқарған жұмысыңды шұқшиып тексереді. Өзіме, әйтеуір, солай көрінетін. Сөйтіп, бастапқыда Аверина маған тек құбыр желісі учаскелерінің жоспарлары мен бейіндерін рәсімдеуді тапсырып жүрді, бірақ кейін келе торап түйіндерін әзірлеуді, тіпті техникалық құжаттама құруды сеніп тапсыратын болды.

Авторлық бақылау жүргізетін алты айда жігіттеріміз Атырауға бір емес, екі реттен барып келгелі көбінің отбасында кикілжің туды. Онда бір барғанда отыз күн болу керек, мұндай ісса-пар енді үшінші айналымға кетсе, шаңырақтары шайқалып, ортасына түсетіндей жағдайға жетіп қалды. Әйелдері шағымданып Аверинаға келді: жалақысы онсыз да жақсы жігіттер ісса-парда тіптен табысқа кенелетін болған соң, қас инженер қасқалар, әлбетте, ішуді де ұнататын. Жергіліктілермен төбелеске ұрынған жағдай да болған. Ақыры амалы таусылған Аверина ісса-парға Лариса Саблинаны жіберіп, оған «бәрін өз көзіңмен көріп, табиғи газ иіскеп қайт» дегендей мені қосақтады. Екеуміз от басы, ошақ қасына байланбағанбыз — Лариса ажырасқан, мен тұрмысқа шықпағанмын.

Атырауға ұшып келген соң, үйлестіруші Марат әуежайдан бізді бірден құрылыс бойынша бас мердігердің мәжілісіне алып келді. Көлік тұрағына кіре бергенімізде, үш қабатты ғимараттың шатыры астынан «Барыс Құрылыс Сервис» деген көкпеңгөк абажадай әріптер қатулана қарсы алды. Бұл фирманы біз қысқаша БҚС деп атайтынбыз. Мәжіліс залын тұтас алған ұзын сопақ үстелді айнала қара былғары креслолар қойылып, қабырға жағалата сұр гобе-ленмен қапталған орындықтар тұр. Бір қабырғада ақжайма құсап құрылыс жұмыстарының атқарылу кестесі, екіншісінде технологиялық сұлба, үшіншісінде құдды бір үзіліске шыққан оқушылар маркерлермен ойнап, шимайлап тас-тағандай жебе сияқты иір-иір, қисық-қисық сызықтар салынған тақтайша ілінген. Бұрыш-бұрыштағы ақ құмыраларда ұсақ жылтыр жапырақты жасыл бұталар шошайып тұр. Олардың табиғи я пластмассадан жасалғанын айыра алмадым.

Үстелді айнала кілең еркек отыр. Бірыңғай сұрқай-қоңыр костюмдер мен тор көз жейделердің арасында Ларисаның жирен шашы мен менің ашық жасыл түсті футболкам көзге оттай басылатын. Сәлден соң тағы екі қыз келді, біреуі — техникалық бақылаушының аудармашысы, екіншісі — хаттама жазатын мәжіліс хатшысы.

Залға құрылыс жетекшісі Шалабаев кірді — бірден оның тотығыңқы жүзіне, қақпақтай кең жауырынына, маңдайын сызған терең әжіміне көзіміз түсті. Кеңсірігінде әлде сүйел, әлде па-пилломасы бар екен. «Бетіндегісін баттитып қайтіп жүреді екен осы?» деп ойладым іштей. Ол да бедірейіп бізді көзімен шолып өтті. Марат оған қол созып, амандасты да, әдеппен бізді таныстырып еді, Шалабаев кәріне мінген мүйізтұмсықтай пысқырынып қалды.

***

— Фамилияңыз кім еді? — деп сызбалар альбомын жайған соң Шалабаев кеңірдегін созып, Ларисаға кекірея қарайды. Өктем жауабының қарымтасындай, бағанағы жарылған бом-баның толқыны бізді енді ұратын сыңайы бар.

— Саблина.

— Саблина ханым, мынау не… — бірақ Лариса оның сөзін бөліп жібереді:

— Лариса Васильевна!

Шалабаев демін ішінен алып, баяу басын иеді:

— Құрметті Лариса Васильевна, дренаж-дық сыйымдылық сызбаларындағы не далбаса мынау?! — Шалабаев қыр көрсете, альбомды әуелете көтереді де, үстелге тастай салады. Дүңк еткен дыбыстан отырған орнымнан ыршып кете жаздаймын.

— Тоқетерін айтыңыз! — деп әсіре сергек үн қатады Лариса. Отырғандардың бәрі бір мезгілде басын үстелдің бір шетінен екінші шетіне қарай бұрады.

— Міне, тоқетері, атаңа нәлет! — Шалабаев саусағымен альбомның ашық бетін нұқиды. — Ненің не екенін ажыратып болмайсың. Айқыш-ұйқыш сызып тастаған бірдеңе, құрып кеткір… — деп сөзін аяқтап үлгертпей, Лариса кенет атып тұрады да, қырғиша төніп, оған қарай ұша жөнеледі. Отырғандар оны көзімен ұзатып салады.

Лариса шалт қимылмен альбомды өзіне тартып алып, ол да саусағымен нұқиды:

— Бұл типтік сызбалар!

— Үстінен сызып-сызып тастаған кестелеріңнен адасып кетуге болады! — дейді

Шалабаев әлі де шамданып. Дегенмен ендігі арыны қайтып қалғаны байқалады.

— Жобамызға қатысы жоқ тұстары ғана сызылып тасталған! — деп Лариса парақты аударады да, саусағын жүргізіп көрсетеді.

— Жаңадан сызуға болмас па еді? Мына шатпырақты түсінеміз деп көзіміз талды, — дейді Шалабаев менің әріптесіме қайқая қарап.

— Бұл — типтік сызбаларды жобаға байланыстыру. Міне, дренаждық сыйымдылығымыз, міне, соған қатыстының бәрі, — деп Лариса саусағымен тықылдатып тұрып көрсетеді. — Ал мында жалпы нұсқаулар. Нысанымызға қатысы жоқтар үстінен сызылған. Әр парақта жалғану түйіндері бүге-шігесіне дейін көрсетілген. Жоба мемлекеттік сарапта-мадан өткен. Несі түсініксіз?!

— Ендеше Индерге барыңыздар да, қосалқы мердігерге түсіндіріп беріңіздер мына былшыл… — Шалабаев жөткірінеді, — мына шимайды. Әйтпесе анау сызбаларыңызды ұқпай, күніге мың рет звондап, миымды ашытады. — Ол әуелі Ларисаға, сосын Маратқа қарайды. — Тап бүгін жөнеліңіздер!

— Біздің ұшып келгеніміз жаңа! — деп шамырқанады Лариса.

— Енді қайтейін? Машинаға отырыңыздар да, жүре беріңіздер.

— Сәке, қам жемеңіз, біз бұны бүгін шешеміз, — деп Марат орнынан тұрады. Лариса келіспей басын шайқайды, бірақ Марат қолымен ымдап сабырға шақырады.

— Осымен шешілді. Так, енді хаттама бойынша… — Шалабаев альбомды жауып, парақтарды өзіне қарай тартады.

Лариса орнына келіп, Маратқа бүгін ешқайда бармайтынын айтады. «Ертең ертемен» деп сыбырлай жауап береді Марат. Лариса былқ етпестен қойын дәптерін ашып, бірдеңе жазады.

Лариса Шалабаевтың қасында тұрған уақыт бойы былғары креслоға жабысып, демім бітіп қалғандай күйде болдым. Оның орнында болсам, аузымнан сөз шықпай іркіліп қалар ем, ал ол абдырамай, тоқетерін айтып салды. Аверина бөлімдегі әріптестердің туған күндерін атап өткен әр кез тостының аяғында міндетті түрде «инженерге тәжірибе маңызды, ал тәжірибе арақ емес, ішіп түгесіп қоймайсың» дегенді қыстыратын. Міне, бүгін мен осы Ларисанікіндей суға салсаң батпайтын, отқа салсаң өшпейтін, түгесілмейтін тәжірибеге жету үшін әлі қаншама шыңда-луым керегін ұқтым.

Бізді «қырып» болған соң Шалабаев енді кірме жолдар салып жатқан қосалқы мердігер-лерге боқтана шүйлігеді. Олардың «тасбақа мен ұлудан бетер баяу қыбырлайтынын», құрылыс алаңында «ін қазған өңшең саршұнақ учаскелерінде агрономсымақтай алшаң басып жүретінін», бірақ жарытып ештеңе тын-дырмайтынын бетіне басады. «Бәрі айналып кеп материалды емес, Шалабаевтың жүйкесін тоздыратынын», «тепкілеп жүргізбесең, нөлге шықпайтынын» айтып сыбауға кіріседі. Кей қосалқы мердігерлер көнбістікпен Шалабаевтың айтқанына бас шұлғып, балаша иығын қушита-ды, дәті беріктері шабуылын тойтарып, бәлені басқаларға жабады, ол басқалар күн райын кінәлайды, тәжірибелілері техниканың сынғаны, жабдықтың шекарада тұрғаны, кеденде ке-леңсіздік туындағаны сияқты салмақты дәйек келтіріп, ақталып бағады.

***

Алматыдан Атырауға дейін таңғы бірінші рейспен ұштық. Құрбыларым мені алғашқы іссапарыма аттандырмақ болып, бәріміз бірге караокеде тойладық та, қызметтік көлік жүргізушісі мені сол жерден түнгі үште әуежайға алып кетті.

Ұшақта бір жасар балақай ұйықтатпай, жолаушылардың жүйкесіне тиіп келді. Жас ана қалай әлектенсе де, баласын жұбата алмады. Сонымен, бір тәуліктен аса ұйықтамаған екенмін. Әлде қызыл шараптан, әлде қыздармен караокеде бақырып әндеткеннен бе, әйтеуір, бүгін тамағым қарлығып қалыпты, сөйлеудің өзі мұң.

Марат уәде еткен екі сағаттық мәжіліс үш жарым сағатқа созылды. Онысы біте салысымен, Лариса екеуміз жалдамалы пәтерге тарттық. Бізді бір сағаттай күтіп қалған пәтер иесі күйгелектеп, он минут сайын қоңырау шалумен болды. Мәжілісте оған тек хатпен жауап беріп отырдым.

Лариса екеуміз арып-ашып, шаршап-шал-дығып, машинада келе жатқанда, кешке ащы «Доширакпен» қарын тойдырамыз деп ұйғарған едік. Тымырсық дымқыл ауа мен дөкір жетекшіден кейін үйдің подъезіне жеткенде мен тек жылы ванна мен төсекті аңсап тұрамын. Пәтер иесі есікті ашқанда, Лариса екеуміз сілейіп тұрып қаламыз.

— Бір-екі күнде құртады, кеше ғана КСК төрағасымен сөйлестім, — деп бастырмалата жөнеледі ол біздің бақырайып кеткен көзімізді көріп, амандасудың орнына.

Үйдің босағасындағы бұрыш-бұрыш, есіктердің жақтауы добалдай-добалдай масалардан көрінбейді. Инсектофобтар үшін нағыз тозақ дерсің.

— Ал керек болса! Мыналар бізді талайды ғой! — деп жайлап үн қатады Лариса.

— Қам жемеңіздер, ертең СЭС-тен адамдар келеді де, тез-ақ пышылдатып, тып-типыл қылады. — Бізді жігерлендіруге тырысқан әйел ишаралап баспалдақпен көтерілуге шақырады. Бірақ біз тастай қатып, тұра береміз.

— Құбырларыңыз тесілген бе? — деп сұрайды Лариса.

— Жоқ, — деп жауап береді пәтер иесі.

— Жертөлені су алды ма?

— Жоқ.

— Маңайда су жиналатын жыра бар ма?

— Жоқ.

— Онда қайдан қаптап келеді сонша?

— Атырауда маса барлық жерде бар, — деп ақталады әйел. — Ылғи улаймыз да жатамыз.

Лариса абдырап, маған қарайды. Көзімен «Не істейміз?» деп тұрғандай.

Бала күнімде жаз шыға мамамның әке-шешесіне баратынмын, ол кісілер жайлауда тұратын. Сонда жасыл шалғында сона, ара, дәуіт, шегіртке, қоңыз, өрмекші дейсің бе, жәндіктің неше атасы жүретін. Ең қауіптісі кене болатын. Теріге қадалып, әсіресе шаштың арасына тығылып алатын. Дуылдап қышыған жерге апам май тамызып, тұтанған сіріңке тақайтын да, кенелер қып-қызыл боп борбиып, мұртша-ларын суыратын. Апам оларды еппен қысып алып, пешке… қазан-ошаққа тастайтын. Содан болар, өз басым жәндіктен қорықпаймын. Жол сөмкелерге, ісінген аяғыма қарап, кроссовкам-ды шешіп, жантайғым келеді. Жаңа баспана іздеуге шама жоқ.

— Бір күн… шыдауға болар, — деймін мен. — Масаға қарсы жақпа май ала келгем.

Лариса сөмкесін подъезге сүйреп кіргізеді. Біз пәтер иесіне ілесіп екінші қабатқа шығамыз.

— Осы үйдің тұрғындары түгелдей әкімдікке, КСК-ға, СЭС-ке шағымданды, біздің проблемамызды бәрі біледі. Уайымдамаңдар, осыдан көресіңдер, ертең маса деген атымен болмайды, — деп ол баспалдақпен көтеріліп бара жатып та тоқтаусыз сөйлей береді. Дауысы жаңғырып, басқа қабаттарға жайылады. Бел-демшесіндегі түймедақтар ауырлай басқан аяқ алысымен толқынданып кетеді.

Таныс бетон баспалдақтар, ағартылған қабырғалар мен әр баспалдақ алаңындағы кір басқан жалғыз лампа, қысқасы, үйреншікті панель үйдің көрінісі, тек маса буып тұрғаны таңсық.

— Негізі, Атырауда бүкіл жерде маса бар, ұза-май-ақ үйреніп кетесіңдер, — дейді езуі жайыла жымиған әйел баулы кілтін айналдырып тұрып. «Үйреніп кеткені қалай? — деп іштей кіжінемін мен. — Ешкім уламайтын болғаны ма?»

Пәтерге кірерде бір минуттай есік аузын газеттермен желпіп аламыз да, сосын барып тасыр-тұсыр сөмкелерімізбен жақтауға қағылып-соғылып ішке атып кіреміз. Маса дегенің терезе желкөздерінен, вентиляция саңылауларынан анталайды. Өздері үрікпейді, қаптай қоршап, тап-тап береді.

Мен ұшақтан жымқырған ауыр журналды қару қыламын. Ол журналдың ішінде екі тілде жазылған тәп-тәуір мақалалар бар екен, қол боста оқып, бір кезде жеткен advanced [1] деңгейін еске түсірмек болғанмын. Бірақ енді бұл журнал қанды шайқасқа аттанады.

Ауызғы бөлмеде тұрып, пәтер иесі жаңа сантехникасын, кіршіксіз тазалығын мақтап алды да:

— Шылым шекпейміз, еркектерді кіргізбейміз, — деп ескертеді қатал жүзбен. «Бізді кім деп ойлайды? — деп тағы ойша кіжінемін мен. — Пәтері толған маса екенінде шаруа жоқ, бізді кемсіткені ме?!»

Әйел бізге баулы кілтті ұстатып, кете барады. Тазалықты хлордың иісінен ғана сеземін. Залда кеңес заманынан қалған ескі жиһаз тұр: лакталған шкаф тұтас қабырғаны алады, оған қарсы бетке жамылғысыз диван қойылған, го-беленнің гүлдері мен өрнектері қажалған әрі кір. Күрең кілемнің о жер, бұ жерінде жара ойығындай күйік қара ноқаттар көзге шалынады.

Шағын жатын бөлменің тұсқағазындағы қарны қампиған балақайлардың суреттерінен бір кезде бұның балалар бөлмесі болғаны байқалады. Қабырға тұсында біркісілік төсек пен бұрышта шкаф, оның қасында беті шытынаған лакталған үстел тұр. Екінші жатын бөлме басқа бөлмелерден гөрі үлкен әрі жарығырақ — «тұсқағазы ақшыл я күнгей жақ болғандықтан» деп ойлап, «аулаға қарай ма, әлде жол жаққа ма, көрейін» деп терезеге қарай жүремін, сол екі арада Лариса осы бөлмені өзі жайлайтынын білдіріп, жол сөмкесін даңғырлатып әкеп кіргізеді.

Мен мақтаған ваннаға беттеймін. Санитарлық торабы, шынында да, жаңа екен, кафелі де таза, бұрыштарда көгіс, айғыз дақтар жоқ. Шүмекті ашамын, сарғыш су ағады. Жалма-жан пәтер иесіне хабарласамын, ол кісі жай ғана өзен көтерілгенін айтып, жауап береді. Лариса шүмекті сарылдата ағызып қойып, жарты сағат күтеді, бірақ су сәл ғана ағарған болады.

Маса шақпасын деп сықпа майды қалыңдап жағып алып, дамылсыз ызыңның сүйемелімен ақыр соңында ұйқыға бас қоямын.

2-ТАРАУ. ИНДЕРГЕ САПАР

Алдымен Ларисаның телефон қоңырауы, со-сын өзінің де маужыраңқы қырылдаған даусы құлағыма талып жетеді:

— Әсем, тұр…

Мен солқылдап ауырған басымды көтеріп, төсекке отырамын да, шіріген жұмыртқаның иісін сеземін.

— Фу! Бұл не? Өлексе жатыр ма, тегі?! — деп Лариса мұрнын сүлгімен жауып, дәлізбен өтеді. Мен сасық иістің қайдан келіп тұрғанын ұққым кеп, төбеге қараймын. Төрт бұрыштың төртеуі де қаптаған маса. Атып тұрдым да, шкафтың, төсектің артын қараймын, ваннаға барып, раковинаны, сосын вентиляция саңылауларын иіскелеймін. Бар жерде осы иіс. Залда жүрген Лариса еңкейіп, диван астын қарайды.

— Бірдеңе түсіп қалып, көгеріп кетті ме екен? Әлде егеуқұйрық өліп қалған ба? — дей-ді ол мұрнын қысқан күйі, мыңқылдап. — Таза, ештеңе жоқ.

Алматыдағы әдетімше таңғы таза ауаны аңсап, балконды ашып қаламын да… Бірақ шіріген жұмыртқа сасыған дымқыл ауа жұтамын. Денем тітіркеніп, жиырыла қаламын.

Осы кезде машина сигналын естимін. Көлік тұрағында ақ пикап фарасын өшіріп-жағып тұр екен. Көзімді сығырайтып, кеше бізді әуежайдан әкелген көлікті танимын.

Апыл-ғұпыл киінеміз. Жүрегіміз айныға-ны сонша — таңғы асты ойламаймыз да. Ең қажеті — сызбалар мен арнайы жұмыс етіктерін ғана аламыз. Аулада да сол сасық иіс. Мыңдаған ақындар жырлаған жер жәнна-ты — Жетісудың тумасына шіріген жұмыртқа иісі аралас таңғы тымырсық — барып тұрған ақырзаман. Біз пикапқа жақындаймыз. Маңдай әйнектен жүргізушінің түксиген қалың қасын көремін. Жанында беті-басы мыж-мыж бозарыңқы Марат отыр, түнімен ішіп, би билеген бе дерсің.

— Сонша күттіргендерің не?! — деп айғай салады жүргізуші біз машинаға мініп жатқанда.

Кеше Марат оған Ереке деп тіл қатқан еді. Мына ақырзаманда қайдағы бір жүргізушінің бастықтан бетер асықтырғанына зығырданым қайнайды. Атыраудың бүкіл ауданын ұстайтын баскесердей маңғазданып отырғаны! Ларисаның да жақтырмағанын қасы керіліп, ерні жымырылғанынан біліп отырмын. Бірақ үндемейміз. Жүргізуші кілт артқа беріп, жұлқына ауладан шығады.

— Қайырлы таң! Қалай ұйықтадыңыздар? — деп Марат сыпайы жымиып, бізге бұрылады.

Онысы мына мыжық түріне жараспайтын секілді.

— Мынау не сасық?! Сұмдық қой! — деймін мен.

— Ә… мұнай өңдеу зауытының қалдығы ғой, — деді ол жайбарақат үнмен. — Аптасына бір рет таңғы бесте тазалық жасайды да, осы ауданға күкіртсутек тарайды. Мен тұратын жерде бұндай жоқ.

— Сіз қайда тұрасыз?

— Еуропада. «Бинокль» ауданында. Басқаша айтқанда, «Емшекті үйде».

Лариса екеуміз бір-бірімізге қараймыз. Міне, қызық, «Емшекті» дегені несі? Бинокльдің қатысы қанша? Бала күнімдегі көрініс көз алдыма келе қалады — қоғамдық монша, етжеңді әйел салбыраған үлкен емшегін көтеріп, астын жөкемен ысып отыр. Бәлкім, әлдебір сәулетші сондай бірдеңе сызып, біреу ол сызбаны мақұлдап, сосын оны бәрі жабылып тұрғызып, «Емшекті үй» деп атаған болар.

— Шаршаулы көрінесіз ғой? — деп мысқылдай сұрайды Лариса. Мүңкіген арақ иісін сезбейміз, тегі, күкіртсутек бүкіл салонды жайлаған-ау.

— Түн ортасына дейін жұмыс істедім.

Лариса екеуміз тағы да бір-бірімізге қараймыз. Марат еңбекке құлшынып тұрған адамға ұқсамайтын. Аверина үнемі: «Ол әншейін, анау сметалық құжатнамадағыдай, «адам/сағаты бірлігін» құрайтын біреу ғой жүрген. Мәжілістерге барады, Алматыдағы бас кеңсеге бас мердігер мәлімдеген мәселелер мен сұрақтарды жеткізеді. Орнында отырып, өздігінен бірдеңе шешетін үйлестіруші емес, әшейін бір ресми өкілге ұқсайды» деп ашуланып отыратын.

— Жайық өзені Атырауды Еуропа мен Азия-ға бөліп тұр, — дейді Марат терезеге қарап.

Сөйтсек, біз Азияда пәтер жалдаппыз. Он-дағымыз — кеңсеге жақын тұрғымыз келген. Әсіресе әріптестеріміз Рустам мен Абзалдың басына түскен жағдайдан кейін: оларды кеңседен қайтып келе жатқанда жергіліктілер сабап кеткен. Іссапардан соң екеуі бір жеті ауырып жатты. Рустамның мамасы Аверинаға келіп, жанжал шығарған. Жол жүрерде бастығымыз жергілікті жігіттер мені алып қашып кетпесін деп қорқып, Ларисаға жалғыз өзімді ешқайда жібермеуге бұйырған. Аверинаның «Ендігі жет-пегені сенің әке-шешеңнің айғай-шуы еді» дегеніне мен «Өлсем де адайға күйеуге тимеймін» деп жауап қайтарғанмын.

Сөйтіп, біз кеңсеге жақын жерден пәтер жалдағанмен, ауасын ескермей, ұтылыппыз. Қаланың азиялық жағындағы кеңестік дәуірден қалған сұр ғимараттар арасында көлік тұрақтары, қырқылған әдемі көгалдары мен ұзын сәкілері бар шынылы зәулім ғимараттар шөптей қаулап, бой көтеріпті. Жап-жарық маңдайшалардағы фирмалардың атауы, бірінен бірі көшіргендей, міндетті түрде «мұнай» деген қосымша сөзбен жазылған: «…Мұнайгаз», «…МұнайЭнерго», «…МұнайСервис».

Жүргізуші қиылыстарда күрт жылдамдата жөнеледі, сосын әр кез бұрылысқа кірер-де тежегішті басады. Төбеміздегі тұтқалардан ұстауымызға тура келеді. Лариса еңкейіп, «жұлқынған біреу екен» деп сыбыр етеді, мен оған қабағымды түкситемін. Бұныма ол жатып кеп күледі.

Қала әлі ұйқыда, көшелерде қыбыр еткен жан жоқ. Балалар алаңындағы сыры кеткен темір әткеншектер сәбилерді күтіп, мұңайып тұрғандай. Бағдаршамдар немқұрайлы сары түсін жыпықтатады. Күн сәулесі мүлгіген бес қабатты үйлердің терезесіне шағылысып, көз қарықтырады. Далада күн көкжиектен ажырай сала, бірден құзырлы қызметіне кіріссе, Алматыда алтын шапақты таулар бөгеп, бейне, тұрғындардың тәтті таңғы ұйқысын күзе-тетіндей.

Бұл уақытта Алматыда мен әлі ұйықтап жатар ем, сосын жеті жарымда оянып, терезені ашып, таудың саф таза ауасын жұтар ем. Сосын жуынар ем де… Кептелістің кесірінен жұмысқа қалай кешікпей жетсем деп бас қатырамын — Райымбек пен Розыбакиев қиылысында көпір салынып жатыр. Одан қалса қасындағы «Оптовкада» біресе тауар тиеп, біресе тауар түсіріп жататын жүк машиналары да тізіліп тұрады. Кадрлар бөліміндегі тықылдап қалған тыртиған Гуля апайдың онымен ісі жоқ, тоғыздан бес минут кеткенде турникеттің жанында қалың журналымен қақиып тұрады. Сондықтан жетіден қырық бес минут кеткенде үйден жүгіріп шығамын. Таңғы асымды үнемі кабинетте ішемін. Аверина жоспарламаға кете салысымен, Лариса екеуміз асығыс-үсігіс тамақтануға кірісеміз, жігіттер шылым шегуге шығады. Өз басым, орын табыла қалса — автобуста, болмаса, таңғы ас кезінде қасымды сызып, кірпігімді бояймын. Жоспарлама әдетте жиырма минуттай созылады, бірақ Нұрлы-баевтың көңіл қошы болмаса, одан да ұзаққа кетеді, онда тамақтанып та, боянып та, керек десең, жаңалық оқып та үлгеремін. Аверина қайтып келгенше терезелерді ашып, желдетіп аламыз, бірақ ауамен қоса кабинетке жанданған автотрассаның шуы — КамАЗдар те-жегішінің шиқылы, толассыз сигналдар мен сирена дабылы да ентелей енеді.

Лариса терезені түсіреді де, пикап салонына жанға жағымды дымқыл ауа кіреді.

— Жеттік-ау, әйтеуір, — дейді ол, кәусар ауаны құшырлана жұтып.

Мен де терезені түсіремін.

— Салонда шылым шегуге болмайды, — дейді жүргізуші күтпеген жерден.

— Шеккелі жатқан мен жоқ, — дейді Лариса, — ауа кірсін деп аштым.

— Кондёр істеп тұр.

Терезелерді жабуға тура келеді. Тұсымыздан сырғып өтіп жатқан қалаға үнсіз қарап қойып отырамыз. Қала төңірегінде ақ түске боялған цилиндрлік резервуарлар қатар-қатар тізілген — әрқайсы бес қабатты үйдің көлемін-дей. Сұр бетон қоршаулар ең қызықтысын әдейі бізден жасырғандай, резервуарлардың етегін көлегейлейді. Одан әрі көк шатырлы кең қоймалар көрінеді.

Машина трассаға шығысымен, жүргізушінің магнитолаға диск салып жатқанын байқаймын. Сидибокстан қарап тұрған қара көзілдірікті екі ер адамның бірі плащ, екіншісі тар жолақ шалбар киген. Колонкалардан «Лейланың» [1] таныс ырғақты әуені төгіледі. Жүргізуші нағыз патриот екен, тек «өздерінікін», батыс әншілерін ғана тыңдайды.

Бірінші курстың аяғы жадымда жаңғырып шыға келеді — Атакенттегі жаздық кафе, кешқұрым, бірақ әлі жарық, музыкант клиент шақыра, бар даусымен «Лейланы» шырқайды, ал біз биді жібереміз. Көңіліміз шат: сессия артта қалған, ертең жолға шығамыз, үйге, әке-шешемізге қайтамыз. Қайырмасы өзінен-өзі ауызға ілігіп, «Лейла, Лейла, қалқам-ай! Келші, сәулем, еркем-ай!» деп ыңылдай жөнелемін.

Марат орындығының арқалығын шалқай-тыңқырап, бейсболкасымен бетін көлегейлейді. Лариса әуелі артындағы таянышқа басын сүйеп, одан терезе мен екі аралыққа ыңғайланып жатпақ болады, бірақ шекесін жақтауға соғып, ақыры басын менің иығыма салады.

Трассада жүргізуші асықпай жүреді. Жол бірде шұқыр, бірде кедір-бұдыр. Бір жыл бұрын, 2005 жылы Үрімшіде оқып жүрген кезімде өмірімде бірінші рет тақтайдай тегіс жолмен жүріп, сапар үстінде тұтас кітап оқып тастаға-ным бар. Ал біздің трассаларда құлаққаптар ұшып, құйымшақ ауырып, шеке томпайып шыға келеді.

«Махамбет» деген жазуы бар, қалқан мен үш найзалы биік құлпытастың тұсынан өткенде, жүргізуші жүрісін баяулатып, екі алақанымен бетін сипайды. Құлпытастың ар жағындағы ауылды, одан әріде ағып жатқан Жайық өзенін көзім шалады. Айнала толқынды жазық, өзен маңында жылқы жайылып жүр. Трассаға тақау жайылған нарлар шөбін асықпай шайнап, өткен-кеткен көлікке көз салып, шығарып салып тұрғандай. Көкжиекте, жер сызығымен жанаса, аппақ мамық бұлттар шығысқа қарай жүзіп барады. Тау арқарларындай іркес-тіркес жөңкіледі. Ұшақтан қарағанда, дала тақыр, қуаң көрінген еді, мұнда көк шөп ойпаңға қарай қалың өскен бұталармен аралас жайқалып тұр.

Шамамен бір сағаттай өткенде машина трассадан түсіп, өзен жағасына тоқтайды. Жүргізуші қозғалтқышты өшіреді. Лариса басын кө-теріңкірейді де, екеуміз таңырқай бір-бірімізге қараймыз. Марат ұйқыда. Жағалай өскен биік арамшөп пен қамыс нуы арасында сиырлар жатыр. Алқапта ақ «Нива» мен шанағы таттанған қызыл «Мазда» тұр.

— Ема-а-а… Су көтеріліпті, — дейді жүргізуші даусын соза.

«Ема-а-а» деп Атырау тұрғындары айтады. Түрлі мағынада қолданыла беретін бұл сөз шым-кенттіктердің таусылмайтын «Өлә-ә-ә!» дегенін еске салады.

Марат көтеріліңкіреп, керіледі де, маужы-раған күйі:

— Арнасынан асыпты, — дейді.

— Лайланып кетіпті, — деп тұжырады жүргізуші.

— Сіз шаршадыңыз ба? — деп тіл қатады оған Лариса.

— Неге шаршайды екем? — деген жүргізушінің даусынан шамданып қалғаны білінген-дей болады маған.

— Онда неге тоқтадыңыз?

— Паромды ждемски.

— Қайдағы паром?

— Арғы жағада тиеліп жатыр.

Мен көзімді сығырайтам да… әсте паром емес, ернеулі, үсті кең, үлкен сал сияқты бірдеңені көремін. Соған арғы жағадан машиналар кіріп жатыр.

— Бұл не? Индер станциясына баратын жалғыз жол осы ма? — деп сұрайды Лариса таңданысын жасырмай. Ол жүргізуші орындығына қарай еңкейіп, салға анықтап қарайды.

— Атыр

...