Читать бесплатно онлайн книгу  Ұлытау-нама

автор Мұхтар Бақытұлы

Оглавление

Құлмұхаммед ишан

1916 жылы басталған ұлт-азаттық қозғалысының 100-жылдығына арналады.

Ислам дінінің қазақ еліне тарау процесі VII ғасырда басталып, бүгінгі күні әлі жалғасып жатыр. Ұлы даламыздың оңтүстік қалалық аймақтарына исламды араб халифтары түрік қағандарымен күресе отырып таратты. Нәтижесінде Х ғасырда Қарахан мемлекеті исламды мемлекеттік дін деп жариялады. 922 жылы халифтың елшісі ибн-Фадлан Бұлғар патшасын Исламға қабылдауға барды. Қалған көшпелі аймақтарымызда тіршілік еткен оғыздар, оларды батысқа ығыстырған қимақтар, қимақтардың мұрагерлері қыпшақтар түрік заманынан келе жатқан тәңірлік дінін ұстаным етті.

Шыңғыз қағанның жорықтарынан кейін қазақ жерінде Жошы үлесі орныққанда да ислам, христиан, будда миссионерлерінің өз діндерін тарату әрекеттері жүзеге аспай, Алаш елінің билігі ата-бабаларынан қалған Тәңірге сенімін басқа дінге қимады. Тек Жошы үлесінің ханы Беркенің кезінде Мысыр сұлтаны Бейбарыс екеуінің арасында саяси, сауда, дін және мәдени қарым-қатынас орнап, Алтын Ордаға ене бастаған ислам діні кейін Өзбек хан тұсында мемлекеттік дінге айналды. Бірақ, қара халық тәңірлік дінін әдеттегідей ұстаным ете берді.

Орыс патшайымы ІІ-Екатерина империяның қазақ жерінде билік жүргізу жоспарына сәйкес, жергілікті халықтың жауынгершілігін басу үшін, елді имандылық арқылы сабырлы, момынды қоғамға айналдыру мақсатында ислам дініне қолдау көрсетті. Сонымен қатар, орыстар мұсылман дін басшыларын татар халқының өкілдерінен сайлап, қазақтарды аль-Бұқари таратып кеткен Орта Азиялық дін басшылығынан айыруды көздеді.

1865 жылы орыс патшалығы, Ташкент қаласын жаулап алысымен, қазақ жерінде ашық отарлау саясатын жүргізе бастады. Батыс, солтүстік, Жетісу аймақтарында құнарлы жерлерден жергілікті қазақ руларын шалғайдағы шөлді далаға ығыстырып, қалалар салып, Оралдың ары жағынан орыс шаруаларын көшіріп, православ христиан дінін тарата бастады. Тіпті қазақ медреселерін салуға рұқсат алу үшін міндетті түрде орыс тілін оқыту талабы еңгізілді. Осы кезеңде дала аймақтарында тығыз шоғырланған қазақтан шыққан дін қайраткерлері, қазақ елінің сана-сезімін орыс ықпалынан аман алып қалу үшін, көптеген медресе, мешіт салуға ат салысты.

Ұлытау өңірінде ХІХ ғасырда он тоғыз мешіт болған деген мәлімет айтылады. Қорғасын жақта Яхуда ишан мешіті, Кеңгірдің бойында Қонысбай мешіті, Қорғантаста Ахмет ишан мешіті, Сарлықта Қырық құдық мешіті, Дүйсембайда Бұрмаша мешіті бой көтерді. Көптеген би-болыс, ишандар елдің рухани азығы — мешіт салу үшін ұйымдастыру және қаржыландыру жұмыстарына жарыса кірісті. Солардың бірі, бүгін біз қозғап отырған тақырыптың кейіпкері — Арыстанбайұлы Құлмұхаммед ишан.

Құлмұхаммед ишан қыпшақ елінің Бердікей тармағынан тарайды. 1841 жылы Ұлы Жыланшық өзенінің алабына кіретін Дулығалы өзенінің бойында Терісбұтақ деген жерде дүниеге келген. Бала кезінде хат танып, араб әліпбиін қолдануды өз әкесі Арыстанбайдан үйренген. Есейген сайын баланың бойында дін қызметін атқаруға талпыныс күшейді. Сол қызметтің оңды-солды аспектілерін игеру мақсатында 11 жасты жасөспірім өңірде сауда-саттық жасап жүрген саудагерлер керуенінің біріне қазаншы болып жалданып, түстікке аттанады. Әкесі Арыстанбай баласының талабына ақ батасын беріп шығарып салады. Сөйтіп, Құлмұхаммед ел аузындағы деректерде Бұхара мен араб елдерінің тәуір медреселерінен дәріс алып, ишан дәрежесін алумен қатар, медицинаны, қол өнерін, құрылыс салу машығын да үйреніп, елге оралады.

Ең алдымен ишан балалар мен жергілікті елдің сауатын арттыру мақсатында ХІХ ғасырдың 60 жылдары Дулығалы өзенінің бойында медресе салады. Жалпы ауданы 350 м² құрайтын ғимарат 24 бөлмеден тұрған. Кіреберіс есігі оңтүстік-шығысқа қараған. Онда дін сабақтарымен қатар жағрафия, есеп негіздері оқытылып, араб тілі үйретілді.

Құмұхаммед Арыстанбайұлы медреседе мұсылманша білім берумен қатар, сол кездің саясатының талабына орай орысша оқытуға да мән беруге мәжбүр болды. Ол үшін татар жігіті Ғалиулланы арнайы шақыртып, үлкендердің наразылығына қарамастан ауыл балаларының арифметиканы, жағрафияны, орыс тілін үйренуіне мүмкіндік жасаған.

Медреседе ошақты Оразбай, көкмұрын Жапарқұл Қоңыратбайұлы, бердікей Жақсылық Батырбайұлы секілді молдалар дәріс берген. Дулығалы, Ащылы төңірегін жайлаған елдің балалары Құлмұхаммед ишан негізін қалаған медреседе 4-сыныптық білім алып, қазақша, орысша және Құран тілін үйреніп, кейіннен көпшілігі ел басқару ісіне араласты. Мұнда діни кітаптармен қатар, әдеби кітаптар, орыс тіліндегі оқулықтар да болған. Медресені оқып шыққан қазақ жастары Ұлытау өңірі елін сауаттандыру ісіне біршама үлес қосты. Бұл медреседе тәлім алғандардың қатарында 1916 жылы Торғай көтерілісінің сардарбегі Амангелді Үдербайұлы да бар.

Бүгінгі күні медресенiң орнында үйiндiсi ғана қалған. Медреседен кейін Құлмұхаммед ишан мешіт салуға кірісті. Алғашында мешіт Ақсуаттың жар қабағына табаннан шым ойылып, күмбезсіз салынған. Ол сапасыз болған соң күйдірілген кірпіштен қазір тұрған орнына қайта салынған.

Дулығалы мешіті («Терiсбұтақ мешiтi», «Бердiкей мешiтi», «Құлмұхаммет ишан мешiтi») 1902 жылы салынып біткен. Бұл ғимарат ишан ұйымдастырған діни орталықтың ең көрнекті сәулет туындысы еді. Мешіт тоғыз күмбезді, сыртқы қабырғасы үлкен қызыл кірпіштен, ал ішкі қабырғасы шикі кірпіштен, төбесі тіреусіз, бүріп өріліп тұрғызылған. Жалпы ауданы 360 м². Ұзындығы 23,4 м., ені 15,4 м. Михраб Меккеге, яғни оңтүстік-батысқа қарайды. Азан шақыратын мұнарасының биіктігі 7 м., диаметрі 2,6 м. Мұнара таңғы азаңға қарап ғимараттың солтүстік-шығысында орналасқан. Ғимарат қабырғасының биіктігі 3,5 м. Іргетасының биіктігі 0,9 м.

Терезелері жерден 1 м. биіктікте орналасқан. Мешіттің төбесіндегі күмбездерінің орналасуына қатысты екі пікір бар. Бірі тоғыз күмбездің бірі есік мандайшасында, бірі мұнараның төбесінде, алтауы үш-үштен ғимараттың екі қанатында және бір үлкен күмбез төбесінің қақ ортасынан салынған десе, екінші жақ тоғыз күмбездің бәрі ғимараттың ортаңғы бөлігін жапқан дейді.

Құлмұхаммед ишан мешіттің жобасын, кесектерді дайындауды, құйылуын Түркістанға барып үйреніп келіп, қалыптарын өзі жасаған. Қызыл күйдірілген кесектерде оннан аса ою түрі, аяттар жазуы болған. Ғимарат Бұқара архитектура үлгісімен салынған. Намаз оқып, дәрет алатын, жайнамаз, киім ілетін және кітапхана бөлмелері болған. Онда арбша, парсыша, шағатайша, орысша кітаптар қойылған.

Дулығалы мешіті мен медресе құрылысына құйдірген кірпіштерінің өлшемдері де, ою-өрнектері де әртүрлі. Ғимараттардың терезелеріне әйнек жергілікті гипс қабаттарынан тілініп алынған. Құрылысқа сол төңіректегі Есенғұл, Таңат, Қаз, Бегімбет аталардың бас көтерер ер азаматтары бір кісідей қатысып үлкен көмек берген.

1916 жылдың 25 маусымында шыққан ІІ-Николайдың жарлығына қарсы көтерілісшілер осы мешітте жиналып, құрбандық шалып, ақсақалдар Аманкелді батыр бастаған сарбаздарға бата берген. Көтерiлiс басталарда, шешушi шайқастарда сарбаздар намаз оқып, Құран ұстап, салауат айтып, алған жолдан қайтпауға ант берген. Сол жиында құрбандыққа шалынған көк қошқардың және Торғайдағы жеңістің құрметіне шалынған қошқардың бас сүйектері Құлмұхаммед кесенесінде бүгінге дейін сақтаулы тұр.

Мешіт пен медресе жұмысы 1929 жылы ишандар әулетін қудалау кезінде тоқтаған. Ишандар елден қашып, Қызылордаға тақаған жерде алдынан қызыл әскері шығып малын алып, адамдарын қырғынға ұшыратқан. Шолақ белсенділер мешітті бұзып, кітапханадағы кітаптерді өзенге лақтырған. Белсенділердің біреуі төбеден құлап, бірі жерде мертігіп өлді. Мешiттен мүжiлген мұнара, жарты күмбезі мен қабырғалары ғана қалды. Дулығалы мешiтi Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткiштерінің мемлекеттік тізіміне тіркелген.

Құлмұхаммед ишанның діни қызметі патша үкіметінің христиан дінін таратумен қатар ислам дінін әлсірету саясаты кезінде орын алды. Мұсылман қоғамы христиан дінін кеңінен мойындату жолындағы басты кедергі болды.

Қазақтар араб елдерінде және Түркияда оқу құқығынан айырылды. Молдалар патша әкімшілігінің қатаң бақылауына алынды. Әр болыста бір ғана молда қызмет етуге рұқсат берілді. Молдаларды әскери губернатор ғана тағайындап, жұмыстан босататын болды. Мешіт салуға генерал- губернатордың рұқсатын алу үшін, медреседе орыс тілінде оқыту шарты қойылды. Молдалардың жергілікті тұрғындардың сауатын ашып, оқытуы және оның мешіт жанында жұмысқа жайғасуы үшін уезд бастығының рұқсаты керек еді. Мешіттер мен олардың жанындағы медреселерді қазақ қоғамдарының өз есебінен ұстау керек деп шешілді. Мешіттер жылжымайтын мүлкіне ие болу мүмкіндігінен айырылды.

Осыған қарамастан, Арыстанбайұлы Құлмұхаммед ишан аймақтағы қазақтардың сауатты болуына бар жігерін салып, халықтың рухани байлығын жоғарлатуына, идеялық жағынан бірігуіне, ынтымақтасуына зор жағдай жасады. Ишанның қызметі жергілікті халқты мұсылмандық мәдениетіне жақындастырып, ғылым мен әдебиеттің дамуына да әсер етті. Уағыздар арқылы елді жақсы істерге, ой тазалығына, қарапайымдылыққа, шыдамдылыққа шақырғаны ел есінде мәңгілік сақталуда.

Мұхтар Сейтжанов

15.08.2016 жыл.

Қазақтың басына төңген ұлы апаттың себептері

Большевиктердің Қазақ, Украина, бұрыңғы Ресей империясының тағы да басқа аймақтарында өз билігін тек аштықпен ғана орната алатынына көзі жетті. «Біз ескі әлемді жойып, жаңа әлем орнатамыз!» деген ұран басымды болды. Кеңес үкіметі қалай келгені, азаматтық соғыс немен біткені, «әскери коммунизм» саясаты қандай шығындарға алып келгені туралы тақырыптарды бөлек мақалаларда тарқату қажет болғандықтан, біз бірден Голощекиннің «Кіші Октябрь» саясатына назар аударғанымызды жөн көрдік.

«Советтік» қоғамды көшпенді-патриархалды жұрттан құрастыру тек дәстүрлі өмір-салтты апатқа ұшыратып қана құру мүмкін еді. Әлихан Бөкейханның мәлімдемесіне сай қазақтар эволюциялық түрде кошпеліліктен отырықшы шаруашылыққа тек 250 жылдан кейін ғана бейімделе алатын еді.

Мыңдаған жылдар бойы дамыған маусымдық жайлау малшаруашылығы даланың мінез-ғұрпына сай қалыптасқан. Оның үстінен ортағасырлық көшпенді империялардың Еуразия кеңістігінде орнатқан саяси үстемдігі тарихи санадан ұмытылмай, қазақтар еркіндікті бойына сіңірген, ешқашанда билік тарапынан орнатылған қорлап-қанау тәсілдерімен жүргізілген үстемділіктке мойынсынбаған халық еді. Қанның саясаты елдің мүддесіне қайшы келетін болса, бұқара ел оның қарамағынан көшіп кетіп, өз саяси наразылығын білдірген. Бұл жағдайда ондай қаннан ең сорақы елбасы болмаған.

Кеңес билігі ондай ел мен биліктің арасындағы қарама-қатынас туралы өте жақсы біліп отырды. Оның үстіне ұжымдастыруды ұйымдастырғандардың қолбасшысы ұлттық сұрақтар бойынша комиссары Иосиф Сталин болды. Сондықтан, қолдан ұйымдастырған аштықты большевиктер көшпенді қазақты бодан қылудағы және жаңа «кеңестік» қоғам құрудағы басты құрал ретінде қарастырды. Тек аштық пен геноцид қазақтардың азаттық жолындағы қарсыластығын жасытады деп санады олар. Солай болды да!

Экономикалық тұрғыдан қазақ даласында атқа мінген қазақты жаяу қалдырып, отырықшылыққа бейімдеп, пайдалы қазбаға бай жерде өнеркәсіпті дамытып, шикізатты мүмкіндігінше мол көлемде Кеңес үкіметінің орталық аймақтарының мүддесіне жарату көзделді. Ауыр өндіріс шоғырланған қала ның дамуы тек орыстандыру арқылы жүретін болды. Ресей патшалығы заманындай талмаштарға арқа сүйеп, жергілікті халықтың жағдайын ескеретіндей жоспар мүлдем ескерілген жоқ. Сондықтан, өнеркәсіпке келіп, тұрақты және жоғары жалақы алғысы келетін қазаққа, жұмысшы тапқа еңу үшін ең бірінші орыс тілін жетік білу шарт қойылды.

Отырықшылыққа келетін болсақ, бұл шаруа түрі қазақ даласына жат күнкөріс түрі емес. Бағзы заманнан, шөл дала болса да, өзендердің жағасында жер өңдеу ошақтары тірлік еткен, ал оңтүстік аймақтарда жер суландыру арқылы егін егу өркениетті ел Ұлы Жібек жолының басты орталығы болғаны мәлім.

Мал шаруашылық аймақтарда отырықшылыққа бет бұру үрдісі ХІХ ғасырда басталған. Батыс, теріскей және жетісулық Орал, Орынбор және Сібір казактарының қол астына өткелі, ол аймақтардан ығыстырылған тайпалар мен рулардың жер-жайылымдарға деген сұранысы туындады. Оның үстінен, болыстар мен аға сұлтандар отырықшылықты дамытпаса, орыстар құнарлы жерлерді теріп, қазақты жерсіз қалдыратынын ескерді. Кезінде бос жатқан құнарлы жерлерге егін егу сол кездерде кең қолданыла бастады. Бірақ, егін шаруашылығы оазистер болып шашыранқы шүргізілді және кеңес үкіметі жоспарлаған тегіс көшпелі елді отырықтандыру ешкімнің ойына да келген емес.

Бастапқы кезде, яғни 1920—1928 жылдары, большевиктер даладағы ауқатты байлардан тәуелді болды. Жаңа билік өкілдерінің жүріп-тұруына едәуір қаржыны жұмсап, ат-көлікпен көмектескен байларға неше түрлі ақы төлеп, ең бастысы, болашақта орын алатын қуғын-сүргіннен аман алып қалатыны ескеріліп отырған.

Жаңа билік патриархалды қоғамның ішінде дүние-мүлкімен шектетілген, шаруада көп күш жұмсап жүрген жас буынға арқа сүйеді. Оларға большевиктер әр-түрлі ұран мен уәделер ұсынып, төтенше түрде көптеген үміттермен азғырды. Сол екі қозғалыс уәделердің қайсы жастардың жүрегін мұздатты: Лениннің тезистері ме, әлде материалды қызықтырулар ма? Оған жауап беру үшін бізге сол белсенділердің өздерінен сұрау қажет еді. Бірақ, өкінішке орай, олар арамыздан кеткені қашан. Тіпті, 1937 -1938 жылдары олардың көптен бөлігі Голощекин көсемдерімен бірге ату жазасына кесілген. Сондықтан, бұл сұраққа жауабын тек сол Шая Ицковичтің мұрағатының құпия күйі ашылғанда ғана таба алармыз.

Ұлы апаттың идеологиялық себептерін қарастырар болсақ, ауылда марксистік ұғымдағы тап аралық күрес болған жоқ. Тек экономикалық және саяси өмірде үстемдік етіп отырған рулардың коммунистік партиядағы өкілдері арасындағы бәсекелестік болды.

Демек, жоғарыда аталған әрекеттер өз нәтижесін берді. Кеңес үкіметінің сұмдық жоспарын жүзеге асыруға жаңа топ құралды. Оларды халық «шолақ белсенді» деп атады, өйткені ол жастар өздерінің туған-туысқандарының мүддесін большевиктердің бұйрықтарының астына салып беріп, сол бұйрықтарды орындауға белсенді түрде кірісті.

Кеңес билігі беріп тұрған мүмкіндік «жарқын болашаққа» жол ашып беріп отырса, патриархалды қоғамда ол жастарда ондай мүмкіндік мүлдем жоқ еді. Бай немесе би секілді қазақ қоғамының дәулеттілерінің деңгейіне жету үшін көптеген кедергілерге тап болған жастар, жаңа биліктің беріп отырған мүмкіндіктерін ойланбастан қабылдады. Жастардың бәрі емес, әрине. Сондықтан олар төзімділік пен шүкіршілікті ағайындарға қарсы іс-әрекеттері сынды күнәға айырбастады.

Ондай люмпендерден құралған белсенділер топтары әр бай мен ауқатты да беделді ақсақалға өзінің олжалап алған жаңа күшін ашық түрде көрсетуге асықты. Олар үлкенді сыйлау түгілі, үйлеріне баса көктеп кіріп, мал-мүлкін рахаттана тәркілеуге кірісті.

Белсенділер большевиктердің мәнер-қылықтарына еліктеп, зорлық-зомбылықты қолданып отырды. Неміс тарихшысы Роберт Киндлер өзінің «Сталинские кочевники: власть и голод в Казахстане» атты кітабында жазғандай, «олар арақ ішіп, темекі тартып, ел-жұрттың алдында балағат сөздер айтып, өз құрбандарын аямай азаптап қорлады».

Оған қоса, белсенділер қазақи тәрбиені мойындамай, тарихи материалды және рухани құндылықтарға қол салды. Кесенелердің күмбездерін қиратып, мешіттерді бұзып, Құран-кітаптарды жағып, өзенге тастағандар да осы белсенділер еді. Құдайға қарсы шығып, Ібілістің құлы Ленинді өздерінің көсемі қылып алған жастар ештеңеден тайынбай, халықты қырғынға ұшыратты.

Кеңестер өз билігін ірі қалалар мен ағылшындардан тартып алған өндіріс ошақтарында 1920-жылдары толығымен орнатып, әртүрлі рулардың өкілдерін өз құрамына кіргізіп үлгерді. Оған рубасылар қолдау көрсетіп, болашақта большевиктердің құрығына түсетінін сезіп те жүрген жоқ еді.

Оның үстінен 1920 жылы Ахмет Байтұрсынов пен Әлімхан Ермеков бастаған алаштықтар Ленинге барып, Кеңестік автономиясын құрып, шекарасын белгілеуге келісім алып келді. Бірақ, кейінгі тарихи оқиғалар ол мемлекеттіліктің жемісін қазақ таяу арада көрмейтінін көрсетті.

Байлардың беделі 1928 жылға дейін өз үстемділігін жоғалтқан жоқ. Жұрттар епсіз кеңестік сот жүйесіне қарағанда, баяғы билер мен қазылардың шешімдеріне көбірек сүйеніп отырды. Тіпті жергілікті коммунистердің өзі байдың кеңесі мен шешіміне тәуелді болды. Жергілікті басшылық лауазымдарға байлар өзінің руының өкілдерін отырғызып, айтқанын істетіп отырды. Қызметтік іссапарларға арналған ат-көлік пен қаражатты бай беретін болғандықтан, кеңестік билік өкілдері байдың айтқанымен жүрді.

Әрине, ондай жағдай Сталин басқарған жүйені қанағаттандырмайтыны белгілі. 1925 жылы Қазақ даласына келген Филлип Исаевич (Цая Ицкович) Голощекин: «Қазақстанда революция орын алмапты. Сондықтан біз бұл жерде „Кіші Октябрьмен“ оқұйындатып өтуіміз қажет» — деп ұрандатты. Оны, қол шапалақтап, белсенділер мен коммунистер қуана қолдады.

Большевиктерге керегі сол еді. Ағайын арасына сайтан отын жағып, қазақты аттан жерге түсіріп, аштықпен қырып әлсіретіп, «советтік» идеология арқылы өз билігін орнату мақсатында жаңа билік өз нәтижесіне жетті.

Екі саяси көзқарасқа бөлінген қоғам бір-біріне деген жақтырмаушылықты жасырған жоқ. Бастапқы кезде белсенділер ауылдық басшылықты мойынсынбаған кезде, оларды елемей, соңында ауылдан қуып жіберген де оқиғалар орын алды. Ондайларды халық «бозғын» деп атап кетті.

Бозғындардан құралған, рулар арасындағы қақтығыстар алаңына айналған коммунистік партия комитеттері мен оның ошақтарының өкілдері ертең-ақ ел мүддесін сатып, сталиндік тоталитарлы режимінің қол-шоқпары болатынын ол кезде ешкім де түсінде де көрген жоқ тұғын. Бозғындар ел-жұрттың қағидаларын сатып кеткендердің санатына кірді. Сонымен қатар олардың өмірлеріне қауіп төніп, дала өмірінде ешкімге керек болмай қалған да кездер болды.

Ал Голощекин келгенде, сол белсенділерді кеңес билігі ауыл «советизациясының» басты қол шоқпары ретінде пайдаланды. Сол кезде олар өздерінің «олжаларын» қолдан жібермей, байлар мен ауыл басылардан қаныққанша өшін алды. Өйткені большевиктердің артында пулеметпен қаруланған Қызыл әскер тұрды.

Коммунистердің басты мақсаты көшпелілердің билікке қарсы әрекеттерін әлсірету үшін отырықшылыққа көшіріп, әскери қимылға әзір атты номадтарды жерге бейімдеп, орыс шаруалары сияқты жайяу қалдыру болды. Сол мақсатқа жету үшін ұжымдастыру арқылы қазақты үлкен апатқа әкелу саясаты басталды.

Большевиктер өздерін тез даму жолын ашар және модернизацияның алып келуші күш ретінде санап, көшпенділерді «дамымай қалған» мәдениетіне жатқызды. Ия, 1934 жылғы жағдайды алатын болсақ, аштықтан кейінгі қазақтың жағдайы шынымен де сондай денгейде болды.

Бірақ, кеңес билігі модернизациясының орнына Николай ІІ-нің кезінде қазақ жерінде салынған заводтарды жөндеп жүргізуден басқасына әлі жетпеді. Өндірістік құрылысының басты бағыты тек қазба байлықтарды жер астынан қазып алумен ғана шектелді. Мысалы, Жезқазған мысын игеру жолында большевиктер ағылшындар салып кеткен Қарсақбай мыс зауытын жүргізіп, ағылшын геологы Уэст ашып кеткен 17 шахтаны 1928 жылдан 1939 жылға дейін пайдаланып, тек 1939 жылы комбинаттың күшімен жаңа шахта ашты.

Кеңестік қоғам құру үшін коммунистердің басты мақсаттарының бірі жұмысшы тапты қалыптастыру болды. Кейін жаңа өнеркәсіптер мен инфрақұрылымдарды дамыту үшін Турк-Сиб секілді бұқаралық құрылыс нысандары ұйымдастырылды, Қарсақбай зауыты іске қосылды.

Бірақ сол құрылыстарда көбіне европалықтарға басындық жағдай жасалып, қазақтар тек қара жұмыстарда істеді. Бұндай саясат екі жақтың арасында келіспеушіліктерге итермеледі. Бұл бөлек тақырып автордың «Британец Қарсакбай» атты еңбегінде толық жазылғандықтан, біз оқырманды сол кітапқа жүгінуге кеңес береміз.

Сонымен, 1928 жылдың тамыз айынан бастап ауыр өнеркәсіпті дамыту үшін іздеген қаржыны ауыл шаруашылығынан алуды шешіп, большевиктер келесі саяси қылмыстарын орындауға кірісті. Қазақтың малын тәркілеп, 45 миллион малдан елге 1933 жылы тек 4,5 млн бас мал қалдырды. Нәтижесінде, кем дегенде 2,5 млн қазақ аштықтан қырылды. Ондай жағдай Украинада да (4 млн адам), Еділ бойында да (1 млн адам) орын алды.

Соңғы 30 жылда шыққан қазақ руларының шежірелеріне қарап отырсақ, шежіре кестестелерінде белгіленген, сол жылдары өмір сүрген кісілердің көбісінің артында ұрпақ қалмағанын байқаймыз. Ресми ақпарат бойынша қазақ халқының тең жартысы аштықтан қайтыс болды десе, шежірелер одан да көп пайыз адам шығынын көрсетіп тұр.

1928 жылдан бастап ГПУ баскесерлері дін өкілдеріне, бай шаруаларға, төрелер мен патша үкіметі заманының зиялыларына қарсы қуғын-сүргін, мүлікті тартып алу, тонау саясатын бастады. Халықты тапқа бөліп, арасында алауыздық отын жағып, туған бауырларын қырғынға кескен шолақ белсенділердің күшімен қазақ даласына «ұлы жұт» келді.

Ол кездегі бай қазақ даласындағы ең басты экономикалық қозғалтқышы болған десек қателеспеспіз. Атқа мінген халықты бағындыру үшін сол байдың көзін құрту — жаңа биліктің басты мақсаты болды. 1927 жылы барлық шаруалардың 0,9% байдың қолында болып, олар 10% малға иелік етті.

Малды тәркілеу кезінде коммунистер белсенділерді әлсіз және саны жағынан аз рулық қауымынан іріктеп алып, басқа бай және ірі руға қарсы салып қойып отырды. Белсенділер өз руына салынған салықтың жүгін сол қарсылас руға артып қойып, салықты да, тәркілеуді де аса сілтеушілікпен орындап отырды.

Ишандар мен имамдарды атып, елден қуып, олардың ұрпақтарына қарсы құғын-сүргін ұйымдастырылды. Құдайды ұмыттырған, тарихын өшірген, сананы лайлаған кеңестік идеология кісеніне түскен халқымыз тілінен, салт-дәстүрінен айрыла жаздады.

Бірақ, шығын мен қиыншылық көріп аман қалған ел жаңа өндірістік-қалалық даму жолына түсті. Дегенмен, завод пен шахталарға барып жұмыс істеуге қазақтың көбісіне жол жабық болды. Басты кедергілер — орыс тілін білмеу және тиісті мамандықтың жоқтығы. Ауылда ұжымшар, кейін кеңшарлар ұйымдастырылып, қиын кезеңге қарамастан жұрттар етекшелерін жинап, есін жиді.

1934 жылы жергілікті билік өкілдері елде аштықтан өліп жатқандардың саны азайғанын жазып, орталыққа сондай «жетістіктері» туралы баяндап отырды. Ондай жағдай орныққанның басты себебін — «нан жеушілердің» саны күрт төмендегенімен ғана түсіндіруге болады. Өйткені, ол уақытта аштықтан өлетіндердің бәрі қырылып біткен!

Мұхтар Бақытұлы

15.08.2020 жыл

Құлан қатын

Қазақ тарихының ақтаңдақ парақтарына мәлімет қосу мақсатында соңғы отыз жыл шамасында көптеген дереккөздердің, тарихи тұлғалардың, оқиғалардың қайтадан жандануын байқауға болады. Кеңес идеологиясы қаншама тарихи сана сезімімізді өшіруге, орыстандыруға, тіпті шоқындыруға тырысқанымен, мыңдаған жылдары қалыптасқан қазақтың генеологиялық мұрасы, бай және көркем мәдениеті сол саясатқа қарсы жоғары иммунитетін көрсете білді. Мәдениетіміз де жанданды, тарихымыз да қайтадан оқылды. Біздің бүгінгі қозғап отырған тақырыбымыз да, болып жатқан үрдіске үлесімізді қосу мақсатында көпшілікке арналып, Құлан қатынның тарихымыздағы орнын айқындау әрекеті болып табылады.

Бұл тақырыпты зерттеу кезінде көптеген дереккөздерге тап болдық. Әрине, көркем әдебиетінің рөлі зор болғанымен, басты назар сол заманда жазылған жешіре мен жылнамаларға аударылды. Олардың ішінде ең беделділері, керек болса, құжат деңгейінде тарихшыларымыздың пайдаланатын «Моңғол құпия шежіресі», тимуридтардың жазған «Муизз ал-ансаб» шежіресі, Жүзжанидің «Табақат-и Нәсірі», Рәшит ад-Диннің «Жылнама жинағы» және т. б. Жұмыс барысында С. Г. Кляшторный мен Т. И. Султановтың «Казахстан. Летопись трех тысячелетий» атты кітабы қолданылды.

Сонымен, деректерге сүйенсек, Құлан қатын Шыңғыз қаһанның меркіттен алған екінші әйелі болып табылады. Кейбір жазбаларда үшінші, тіпті төртінші әйелі ретінде авторлар қателесіп көрсетеді. «Моңғол құпия шежіресі» бойынша Құлан — ұлы қағанның екінші әйелі екені нақты айтылған. 1204 жылы күзде «Қара даланың тұмсығы деген жерде меркіттің Тоқта бегімен Шыңғыс қаған соғысып, оны жеңіп, Сарыгер деген жерде меркіт тайпасын телім етеді. Тоқта Құду мен Шұлуын деген екі баласын ертіп, аздаған кісімен қашып кетеді. Шыңғыз қаған Құду мен Шұлуынның әйелдерін Өгедейге (Оқтайға) бергізеді». Убас меркіттің зәңгісі Дайыр-ұсын соғысудан бас тартып, қызы Құланды Шыңғыз қағанға көрсетпек болып алып барып, екеуі құда болады.

Шыңғыз қағанның үлкен сарайындағы Құланның өмірін біз тек коркем әдебиетінен көреміз. Сондағысы, Құлан мен Жағатайдың бір жақ болып, Жошыға қарсы іс-әрекеттер жасағанын байқауға болады. Оның себебін айқындап көрейік. Көзі тірісінде қағанның әкесі — Қият бөріжігіннің бай нояны Есүкей баһадүр тоғыз жасар Темүжінді өзінен бір жас үлкен онжасар қоңыраттың сұлуы Бортемен аттастырған болатын.

Сол сәтте, ұлын құдасының үйінде тастап, өзі ауылға қайтар жолында жауласып жүрген татарларға кезігіп, олардың дәмінен татып, уланып өледі. Темүжін есейгенде Бөртені алып, отау құрады. Құрсағында Жошыны көтерген кезде Бөртені меркіттер тұтқыңға алып кетеді. «Олар Бөрте-үжінді алып барып, Шіледудің бауыры Шілігір балуанға береді». Темүжін керейдің Тұғырыл ханымен бірігіп, меркіттерге шабады. «Меркіттер үркіп, Темүжін қашқан елдің ішінен «Бөрте! Бөрте!«деп айқайлап іздегенде, Бөрте-үжін дауысынан танып, кейқуат кемпір екеуі күймеден түсе жүгіріп, Темүжіннің шылбырына орала кетеді. Айдың жарығымен таныған Темүжін оны құшақтап аймалайды».

Осы жоғарыда болған оқиғадан кейін туған Жошы Жағатайдың көзі алдында меркіттің қоқсығы болып қалғанын келесі жерден көреміз. «Шыңғыс хаған: «Ал ұлымның үлкені Жошы еді. Кәне, не айтасын? Сен айт!» — дейді. Жошы сөйлеуден бұрын сөзге Шағатай араласады.

«Жошыға сөз сөйле деп, оны неге нұсқағалы отырсың? Біз меркіттің қоқсығына бағынбақпыз ба?» — дегенде, Жошы қарғып тұрып, Шағадайды алқымынан ала түсіп: «Мені хаған әкем бөтен көрмегенде, сен неге мені шеттетіп отырсың? Сен тек долышар-қаялығыңмен ғана артық шығарсың? Сенімен

Атысып бүгілсем, Қолымды кесіп берейін.

Алысып сүрінсем, Жатқан жерде өлейін.

Хаған әкемнің әмірі білсін!» — дейді. («Моңғолдың құпия шежіресі»).

Рашит ад-Дин Бөртені меркіттер тұтқындап керейдің ханы Тоғырылға сыйлыққа апарып бергенін жазады және де Есүгейдің андасы Бөртені өзінің келіні ретінде қабылдаған. Кейін Бөртені үш ай ұстап, ауылына қайтарғанда, жолда келе жатқанда Жошы дүниеге келеді дейді.

Жошы меркіттің қоқсығы емес екенін «Моңғолдың құпия шежіресінен» де аңғаруға болады. Теміршың бауырларын алып меркіттерден қашқанда, Бөрте құрсағындағы тұңғышын өлтіріп алмас үшін «сен басқа қатын аларсың, ол саған басқа бала тауып берер, ал мына бауырларыңды сен қайтарып алалмайсың» деп, қалып тұтқынға берілген. Сондықтан, Жағатайдың Жошыға шүйліккенін ханзадалардың арасындағы мұрагерлікке талас басталғанымен байланыстыруға болады.

Ал Құланға оралатын болсақ, ол өзінің жалғыз ұлы Күлқанның қаған назарынан тыс қалуы қатты құбалжытқан және Шыңғыз қаһаннаң ұлына мұрагерлік құқығын беруді, оның үстінен Кыпшақты иелігіне беруді сұрап азғырумен болған. Сонымен қатар, Жошының жауапты міндеттерге ие болуы мен әрқашанда әскердің алғы қатарында жүріп жауапты тапсырмаларды орындауы да аландаушылық туғызып отырды.

1219 жылы «қатындарының ішінен Шыңғыс қаған Құлан деген ханымды ертіп, бауырларының ішінен Отшы ноянды үлкен сарайда қалдырып, Арай асуынан асып, Сартауыл (Хорезм) елімен соғысуға аттанады». 1223 жылы Мауераннахрды азат еткеннен кейін Шыңғыз қаған Ұлытаудың баурайында Құрылтай өткізіп, империясын төрт ұлына бөліп береді. Ең үлкен ұлы Жошы Қыпшаққа ие болып Ұлытауда, Теріс-Кендірлік өзенінің бойында ордасын тігеді. Сонымен қоса, тұңғышына көз болып жүріп жүрсін деп және металлургиялық өндірістен түсетін қаражатқа иелік ету үшін, Шыңғыз қаған үлкен ұлына Құланды қосып жібереді. Оған металлургиялық орталықты — Бақырлықты (Жезқазған) иелікке береді. Мұндай шешім әкесі мен тұңғышының арасындағы жаулық оттың өршуіне әкелді.

Оғыздырдың заманында бой көтерген қалашықтар Жошы үлесінің ордасына айналды. Кендірліктің Сарықсуға құяр тұсында, бүгінгі Қаражар деген жерде төрелердің ірі қорғансыз қаласының іргесі қаланды (археологиялық атауы Болған ана). Болған ана қаласы ірі салық жинау, сауда-саттық және әкімшілік орталығына айналды.

Жүзжанидің 1260 жылы жазылған «Табақат-и Насири» атты жазбасында Жошының өз әкесіне бой көрсетіп, сепаратистік саясатын жүргізгендіктен, Шыңғыс хан арасында алауыздық пайда болғанын айтады. «Менің әкем есінен ауысты, — деді Жошы өз айналасындағыларға. — Ол қаншама жерге залал келтіріп, қаншама халыққа қиянат жасады». Сондықтан, ол Шыңғыз қағанды өлтіргісі келетінін білдірді.

Бұл сұмдық хабарды Құлан қатын Жағатайға жеткізіп, кейін қағанның құлағына да жетеді. Ашуға батқан Шыңғыз қаһан Жошыны өлтіруге бұйрық беріп, ол бұйрықты орындаға Жағатай мен Оқтайды әскермен жібереді, кейін арттарынан өзі де басты әскермен шығады. Жетісудан шыққан әскерге Қыпшақтан Жошының өлгені туралы қаралы хабар келеді.

Бұл оқиғаны, ХІV ғасырдың басында жазылған «Жылнамалар жинағында», Рәшит ад-Дин де растайды. Оның нұсқасы бойынша «Шыңғыз қаған Жошыға келар, башқұрт, орыс, шеркеш, т.б. солтүстік халықтарын жаулап алуды тапсырады. Бірақ, баласы әкесінің бұйрығына құлақ аспады. Қатты ызалаңған Шыңғыз қаған Жошыны ордаға шақырады. Жошы өзнің қатты сырқаттап қалғанын хабарлап, Қарақорымға баралмайтынын айтады. Сол кезде, батыстан келген бір маңғыт Жошыны „бір таудың“ маңында аң аулап жүргенін айтады. Капа отына ораңған қаған Жошыны өлтіруге Шағатай мен Өгедейді жібереді. Сол сәтте Жошының өлгені туралы хабар келеді».

Осы екі нұсқаны сараптай отырып, бір қорытындыға келуге болады. Үлкен ұлына мемлекетті ыдыратуға жол бермеу үшін Шыңғыз қаған Жошыны өлтіруге бұйрық берген. Қағанның бұйрығын орындамау өлімге әкелетінін түсінген жергілікті ақсүйектер мен Жошының төрт нояны ұлыстағы ең үлкен беделге ие Құлан қатыңға бағынып, оның әмірлігіне көнді. 1227 жылдың ақпан айында Құланның сенімді баскесерлері Жошының қолын шауып, шоқпармен ұрып өлтіреді.

Жошының өлімі туралы хабарды Шыңғыз қаһанға ақсарайға жақын уәзір Ұлық жыршы жеткізеді. Кейін Қазақ хандығы кезінде импровизаторлы «Ақсақ Құлан — Жошы хан» күйі пайда болған. Ол күй бойынша, Жошы құлан аулауға шығып үйірді бастап жүрген құланды аяғынан жаралап құлынын көздейді. Ызалы құлан аңшыға тап беріп, оны аттан құлатып, қолын шайнап, теуіп өлтіреді. Сол күйде бейнеленген ақсақ құлан — аяғын сілтіп басатын Құлан қатынның өзі, ал Жошыдан қорғаған құлыны — жалғыз ұлы — Күлқан.

Рашит ад-Диннің айтуынша, Шыңғыз қаһан Жошыға аң аулап етін ордаға құрылтайға алып келуді тапсырған, бірақ Жошы сырқатанып қалғанын сылтауратып, ордаға барудан бас тартқан. Сол құрылтайға барған бір маңғыт Жошыны «бір таудың маңында» аң аулап жүргенін көргенін жеткізеді. Тұңғышы бұйрығын елемегеніне көзі жеткен ұлы қаһан Жошыны өлтіруге бұйрық береді.

Түрік қауымында өлген адамның қаралы жылын тұту дәстүрі болған. Алыс уалаяттардан ұлы қағанға көңіл айту үшін Ұрықтаққа (Ұлытау) жыл бойы ұлылардың қарасы ағыл-тегіл келді. Көктемде Жошының ордасына келген Шыңғыз қаған, бабасы Добын баян салдыртқан, бүгінгі Арғанатыдағы Домбағұл аталатын цитаделді қамалға тоқтады. Сол оқиға жергілікті елдің есінде қамалдың атауамен қалды. Әлкей Марғұлан, жергілікті аңыз мұраларына құлақ асып, Домбағұлды Орда-базар (Орда қоңған, Алашахан) деп ғылымға таңбалап қалдырды.

Келісімен Шыңғыз қағанның алдына тергеу нәтижелерін жайып салғанда, Жошы шынымен сырқаттанып жатқанына және ордаға аң аулап жіберу үшін адамдарын аңға жібергеніне көзі жетті. Жалған ақпарат беріп Жошының өліміне себеп болған Құлан қатын мен оның баскесерлері толық жазаланды. Жергілікті аңыздарға сенсек, олардың мәйіттерін Жошының басына көтерген күмбездің алдына, келген адамдардың бәрі таптап жүрсін деп жерлеген-мыс.

Құлан қатынның ұрпақтары туралы жазатын болсақ, Құланның жалғыз ұлы Күлқан — Шыңғыз қаһанның бесінші ұлы, орысты жаулауға барғанда қаза тапты. Бірақ, тимуридтардың «Муизз ал-ансаб шежіресінде» Күлқанның төрт ұлы қалғаны жазылады.

Осы тақырыпты зерттеу кезінде Құлан қатынның қазақ тарихында өзгеше орны бар екеніне көз жеткізе отырып, бұл тұлғаның өмірбаяны туралы зерттеу тарихшыларымыздың болашақ еңшісінде деп есептейміз.

Сейтжанов М. Б. Сәтбаев қ., «№25 ЖМ» КММ. Тарих пәнінің мұғалімі. Өзгертулер: Мұхтар Бақытұлы, 2025 жыл.

03.08.2016 ж.

Жезқазғанды зерттеген Уэст

Уэст — Жезқазған мыс кен орнында алғашқы болып геологиялық-барлау жұмыстарын жүргізген ағылшындық ірі инженер-геолог. Никон Ушаковтың мұрагерлері ағылшын инвесторларымен келіссөздер жүргізіп, Жезқазған мыс кенін сатуға бел буғанда, келісім-шарт шасасар алдында шетелдіктер барлау жұмыстарын жүргізіп алуды жөн көрді. Ол үшін 1904—1905 жылдары кен орнына «Сібір синдикаты» компаниясының агенттері келіп, көзбен қарап шығып, Лондонға геологиялық-барлау жұмыстарын жүргізуге болады деген мәлімдеме жолдады.

1906 жылы Ұлытауға геолог Уэст басқарған геологиялық партиясы келді. Барлау жұмыстарының басында-ақ ағылшындар ірі көлемдегі мыс желілеріне тап болды. Зерттеу мақсатында балқытуға жіберілген кентастардың құрамында бар 6-дан 32 процентке дейінгі металл анықталды. Сонымен қатар, ағылшын геологтары С. Болл мен Бродрик кеннің геологиялық топографиясын суретке түсірді. Жұмыс барысында барлығының жалпы тереңдігі 17 мың метр 235 ұнғыма бұрғыланды. Яғни, әр ұңғыманың орташа тереңдігі кемінде 72 метр болды. Онымен қоса, ағылшындар 17 шахта ашып, көптеген штректер жүріп өтті.

Болашақта салынатын зауытты отынмен қамтамасыз етуді көздеп, ағылшындар Байқоңыр көмір ошағын зерттеді. Нәтижесінде, Уэст 54 ұңғыма бұрғылап, екі жерден мыс қорыту зауытын қамтамасыз ететін ірі қоңыр көмір пласттарын тапты. Болжаммен Уэст Жезқазғаннан 30 жыл бойы жылына 5000 тонна мыс. ал Байқоңырдағы екі пласттан 714840 тонна қоңыр көмір өндіруге болады деген қорытындыға келді.

Уэсттың жүргізген геологиялық-барлау жұмыстарының нәтижесі бойынша британдық тау-кен инженері William Pellew-Harvey — Уильям Пеллью-Гарвэй болашақ өндірістің жоспарын әзірледі. Оның 1910 жылы Лондонда шығатын беделді салалық The Mining Magazine журналында «The Atbasar Copper District» атты мақаласы жарық көрген. Журнал көрсеткішінде мақала 2-томның 59-бетінен басталатыны жазылған. Ол жерде геолог Уэст жүргізген барлау жұмыстарының нәтижесі былай баяндалған:

«Атбасар ауданы теңіз деңгейінен шамамен 2000 фут биіктікте орналасқан, сондықтан мұндағы климат құрғақ әрі денсаулыққа қолайлы. Қыс қарашадан ақпанға дейін созылады, ал наурыз айының басында жер, әдетте, қардан арылып, ашық аспан астындағы жұмыстарды жүргізуге мүмкіндік туады.

Кеніштер жазықтан шамамен 70 фут биікте орналасқан үстіртте жатыр. Кеніштерден 15–20 верст қашықтықта Ұлытау тауларынан бастау алатын үш өзен ағып өтеді. Бұл өзендердің аңғарлары егіншілікке қолайлы; кеніш кентіне қажетті мал азығының бір бөлігі осы жерлерден дайындалады. Кеніштердің төңірегіндегі жер қуаң әрі өнімділігі төмен. Дегенмен өзен суын суару мақсатында пайдалану мүмкіндігі бар. Бұл мәселеге жұмыстың бастапқы кезеңінен-ақ назар аудару қажет.

Мыс қазақ даласының кең аумағында таралған аркоз типтес құмтастың құрамында шашыранды түйірлер түрінде кездеседі. Тау жыныстарының үлгілері микроскоппен зерттелген. Зерттеу қорытындысында былай делінеді:

«Бұлар — негізінен граниттік жыныстардан түзілген болуы ықтимал кварц пен дала шпатының бұрышты сынықтарынан тұратын сұр түсті, ұсақ түйірлі кремнийлі жыныстар. Құрамында белгілі бір мөлшерде жанартаулық материалдың болуы олардың шығу тегін нақты анықтауға мүмкіндік бермейді. Метаморфизм белгілері байқалмағанымен, дала шпаты елеулі өзгерістерге ұшыраған. Оның басым бөлігі ыдырап, микрокристалды агрегатпен алмасқан. Кейбір жерлерде плагиоклазды дала шпаты оны анықтауға болатындай дәрежеде жақсы сақталған. Жекелеген үлгілерде ішінара дала шпаттарының ыдырауы нәтижесінде түзілген кальцит кездеседі».

40 фут тереңдікке дейін кен тотыққан күйде кездеседі, ал одан төменде сульфидтер орналасқан. Бай кеннің құрамы төмендегі талдау нәтижелерімен сипатталады:

Құрамдас бөлік, яғни тотыққан кен мен Сульфидті кеннің проценттік көрсеткіші: Мыс — 15,10 және 22,00; Кремнезем- 57,75 және 49,10; Глинозем — 9,42 және 11,12; Темір — 1,89 және 3,68; Әк — 0,40 және 0; Магнезия — 1,23 және 1,91; Күкірт — 1,58 жән 8,86; Көмірқышқыл газы, оттегі, байланысқан су, күшәннің, алтынның, күмістің іздері және басқа заттар — 12,63 және 3,33.

Кен орны Петропавл, Покров, Аннен және Крестовоздвижен учаскелерінде 15 футтан 450 футқа дейінгі тереңдікте алмас бұрғылау әдісімен зерттелді. Бұрғылау жұмыстары кен қабаттарының бойымен шахталар мен штректер қазу арқылы толықтырылды.

Жүргізілген жұмыстардың нәтижесінде жалпы ұзындығы 8780 футқа созылған, ені 988 футтан асатын кенді аймақта руданың бар екені расталды. Негізгі қабаттардың орташа қалыңдығы шамамен үш фут екені және олардың құрамында 14 пайыздан астам мыс бар екені анықталды.

Бір жағдайда бірнеше қиып өткен қабаттан мыс мөлшері 1 пайыздан 18,5 пайызға дейін жететін, жалпы қалыңдығы 33 фут мыс кені табылды. Жалпы қалыңдығы 10 фут болатын төрт қабаттағы мыстың орташа мөлшері 14 пайызды құрады. Алайда бұдан барлық кен осындай қалыңдықтағы біртұтас қабат түрінде жатыр және оны дәл осы күйінде игеруге болады деген қорытынды жасауға болмайды.

Әдетте қабаттар синклинальды ойыс түзеді, алайда кейбір жерлерде олардың құлау бұрышы тікке жуықтайды. Петропавл учаскесінде жер бетінен 40 фут тереңдікте ұзындығы 275 фут бойымен ашылған кеннің ірі жер бетіне шығу орны бар. Көлденең қазбалар 200 футқа жуық қашықтыққа жүргізілген және олардың барлық забойлары кеннің ішінде орналасқан.

Бұл жерде мыс атакамит минералы түрінде кездеседі. Қабаттың қалыңдығы 1,2 футтан 9,11 футқа дейін өзгереді. Штрек бойындағы мыстың орташа мөлшері 17,9 пайызды, ал көлденең қазбаларда 16,51 пайызды құрайды.

Покров және Крестовоздвижен учаскелеріндегідей жұмыстар терең қабаттарда жүргізілген жерлерде негізгі кен қабаттарының қалыңдығы 2½ футтан 3 футқа дейін жетеді. Кендегі мыстың орташа мөлшері 14,83 пайызды, ал күмістің мөлшері тоннасына 5-тен 11 унцияға дейінгі аралықты құрайды.

Құрамында 20 пайыз мыс бар кәдімгі сульфидті кеннің үлес салмағын анықтау нәтижесінде 3,7 көрсеткіші алынды. Бұл бір текше футқа 234,21 фунт салмаққа сәйкес келеді.

Жоғарыда осы уақытқа дейін ашылған қабаттардың ішіндегі ең маңыздылары қарастырылды. Бұлардан өзге деңгейлерде орналасқан басқа да қабаттар бар. Олардың құрамындағы мыс мөлшері белгілі кенді қабаттар қатарына қосуға жеткілікті болады деп болжанады.

Кен орнының мүмкіндігін мынадай қарапайым есеп арқылы бағалауға болады: ауданы 100×100 фут, қабатының қалыңдығы үш фут және құрамындағы мыс мөлшері 14,83 пайыз болатын учаске 3000 тонна кен береді. Бұл 444 тоннадан астам металлға сәйкес келеді. Англияда жоғары сапалы сұрыптық мыстың бағасы 60 фунт стерлинг болған жағдайда, осындай көлемдегі металдың Ресейдегі жалпы нарықтық құны 35 000 фунт стерлингтен асады.»

Осы нәтижеге сәйкес 1912 жылы Лондонда өткен «Атбасар мыс кендері» Акционерлік Қоғамының акционерлері Қарсақбай мыс қорыту зауытын салу туралы шешім қабылдады.

Сол жұмыстардың арқасында 1913 жылы Қарсақбай мыс зааводының құрылысы басталып, 1918 жылы құрылыс аяқталар кезде революция салдарынан ағылшындардың салған заводы большевиктердің тәркілеуіне ілекті. Содан тек 1925 жылы Қарсақбай мыс қорыту заводын қайта келтіру жұмыстарын бастау туралы шешім қабылданды. «Атбасар түсті металл» тресі құрылды. 1928 жылы мыс заводы іске қосылды. Сол уақыттан 1939 жылға дейін Кеңес үкіметі ағылшын геологы Уэст ашып кеткен 17 шахтаны пайдаланып отырды. Тек 1939—1940 жылдары Жезқазған кенішінің күшімен екі шахта салынып, 1940 жылдан бастап Москваның қаржыландыруымен жаңа шахталар ашыла бастады. Осы мәліметтер Уэсттың Жезқазғанда жүргізген жұмыстарының жемісі маңызды екенін білдіреді.

М. Сейтжанов. 2017 жыл

Жезқазған ағылшын баспасөзінде

Жезқазған мен Атбасар мыс кәсіпшілігі туралы мәліметтер ХХ ғасырдың басындағы Лондон баспасөзінде де жарияланып отырды. 1910 жылы Ұлыбританияның беделді салалық басылымдарының бірі — The Mining Magazine журналында тау-кен инженері Уильям Пеллью-Харвидің «The Atbasar Copper District» атты арнайы мақаласы жарық көрді. Пеллью-Харви Ресей мен Сібірдегі бірқатар кен кәсіпорындарын зерттеп, Спасск және Атбасар мыс жобаларымен тікелей айналысқан маман еді. Бұл жарияланым Жезқазған кенінің Лондондағы инженерлік және қаржы ортасының назарына іліккенін көрсетеді. Atbasar Copper Fields компаниясының қызметі Ұлыбританияның жалпыұлттық The Times газетінде де көрініс тапты. Газет 1909 жылғы 28 қыркүйекте компания акционерлерінің жиналысы туралы хабар жариялады. Ал 1913 жылғы 15 мамырдағы санында Atbasar Copper Fields пен Spassky Copper Mine компанияларының арасындағы келісім туралы жазылды. 1911 жылы Спасск компаниясы Атбасар қоғамының бақылау пакетін сатып алып, 1913 жылы оның қалған акцияларын да иеленді. Осылайша Жезқазған–Қарсақпай жобасы Лондон капиталы қатысқан ірі өндірістік бірлестіктің құрамына енді. 1914 жылғы британдық салалық баспасөз Атбасар кәсіпорнының барланған кен қорын 543 900 тонна, кендегі мыстың орташа мөлшерін 10,7 пайыз деп көрсетті. Сол уақытта Қарсақпайда кен байыту фабрикасы мен мыс қорыту зауыты салынып жатқан. Британ инженерлері Қарсақпайдың Жезқазған мыс кеніші мен Байқоңыр көмір ошағына шамамен бірдей қашықтықта орналасуына ерекше мән берген. Демек, Қарсақпай болашақ зауыттың орны ретінде шикізат пен отын көздерінің арасындағы қолайлы географиялық жағдайына байланысты таңдалған. Бұл мәліметтер ағылшын инженерлерінің жұмысы жекелеген барлау ұңғымаларын бұрғылаумен ғана шектелмегенін көрсетеді. Олар Жезқазған кенін, Байқоңыр көмірін және Қарсақпайдағы металлургиялық өндірісті өзара байланысқан біртұтас өнеркәсіптік кешен ретінде жоспарлаған.

Мұхтар Бақытұлы, 20.06.2026 ж.

Домбауыл немесе Добұн мерген

Екінші мыңжылдықтың тұлғасы деп дүниежүзі мойындаған Шыңғыс қаһанның шыққан тегі бүгінгі күні қызу талқылануда. Ұлы тұлғаның руы, туған жері, саясатын жүргізген Отаны туралы зерттеулер екі бағытқа қақ айырылып шықты. Кезіндегі Ресей отаршылдық саясаты көздеген кигіз туырлы елді екіге айыру мақсаты өз дәрежесіне жетіп отырғанына ұқсайды. Қазақ пен моңғол тарихнамасының соғысы, әсіресе қоғамдық интернет желілерінде, аянбай қақтығысқа ие болып отырғанын көреміз.

Ортағасырлық жылнамалардың бұрмалануының «қылмыстық себебі» сол Ресей мен Цин империясының ықпалдығына түскен екі көшпенді аумақты әлсіретіп, елін бодан қылу болды. Сондықтан, дала аумақтағы елді санасынан, ұлық тарихынан, түбі өздерін де жер бетінен жойып жіберу отаршыл саясаттың басты мақсатына айналғанын тарих дәлелдеп берді. Бұл процесс Петр І-нің кезінде басталып, Сталинның кезінде, толығымен болмаса да, басты жоспарлары орындалды десек қателеспеспіз.

Санамызға сіңіп кеткен Исай Калашниковтың «Жестокий век» романы, В. Янның бұл тақырыптағы көптеген шығармалары, «Моңғолдың құпия шежіресі», «Алтын шежіре», Бартольдтың зерттеулері, тағы басқасы тарихнамадағы Шыңғыс қаһанның дәуірінде болған оқиғаларды дауға түспейтіндей қылып шегелеп қойып еді. Сол кітаптар тарихты жазғанда сүйенетін басты дереккөз болып келді. Оған идеология да, мемлекет қаржысы да, қатан кеңес империялық билік те бар жағдайды жасап қойды. Көптеген кітапханалар мен жәдігерлер жойылды, тарихи білімі жоғары ғалымдар ГУЛагтың қолымен келмеске кетті.

Соған қарамастан, кеңес империясы құлағалы, қолымызға басқа да дереккөздер тие бастады. Тек қана шаруашылыққа бейімделген ел Ленин тезистерінің гипнозынан шығып, өз тарихын білгісі келіп, өткенге ой сала бастады. ХХІ ғасыр қазақтың санасына одан да ғажап олжа әкелді — ол интернет. Сирек кездесетін құжаттар мен кітаптар бар архивтер мен кітапханалар цифрланып, көптеген рухани дүниелер қызығушылық танытқан жанға қолжетімді болды. Әбілғазының «Түрк шежіресі», Қадырғали Жалайырдың «Тарих-и Оразмұхаммеді», Рашит ад-Діннің «Жылнамалар жинағы» мен «Оғыз намасы», «Оғыз қаһан» эпосы, тағы басқасы басылып шығарылды.

Соның арқасында кеңестік идеологияға сай тарихнамаға кері пікір туындай бастады. Тарихымыздың екінші «көлеңке» жағының шеті ашылды. Сол тұрғыда Шыңғыс қаһанның тарихтағы рөлі басқа көзқарасқа ие болып, мемлекет құрудағы, әскери тәртіпті жетілдірудегі, басқа елдерге жасаған өркениеттілік ықпалы жоғары бағаланды. 70 жыл бойы бөтенсініп жүрген Шыңғыс қаһанды қазақ өзінің бабасы деп мойындады, тіпті оны қазақ пен күллі кигіз туырлы елдерді біріктірген Алаша ханмен кейіптеді.

Біздің соңғы жылдарда Ұлытау тақырыбында жасаған өлкетанушылық бағытындағы зерттеулер Шыңғыс қаһанның шыққан тегі